Кіріспе

Австралияға тән пассирин құсы.

Speciesbox
| image = Male adult Gouldian Finch. jpg
| image caption = Ересекті қызылбас еркек
| status = EN
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| genus = Chloebia
| parent authority = Reichenbach, 1862
| species = gouldiae
| authority = (Gould, 1844)
| synonyms ref = оның қайтыс болған әйелі Элизабеттің құрметіне аталған. Оған құстың мысалдарын британдық натуралист Бенджамин Бьйно жіберген, бірақ оларды бірнеше жыл бұрын француз натуралистері Жак Бернар Хомброн және Оноре Жаккино сипаттаған. Оны сондай-ақ, "көкақ құс", "Гулдтың көкағы" немесе кейде жай ғана "Гулд" деп те атайды. Гулдиандық финк – Erythrura туысына жататын попугай финктерімен туыс.

Сипаттама

Екеуі де қара, жасыл, сары және қызыл түстермен жарқырап көзге түседі. Әйелдері көбінесе аздап солғын түсті болады. Еркектер мен әйелдердің арасындағы басты айырмашылық – еркектің кеудесі күлгін, ал әйелдің кеудесі ашық лаванда түсті. Гулдиан финктерінің ұзындығы шамамен 125–140 мм. Гулдиан финктерінің басы қызыл, қара немесе сары болуы мүмкін. Бұрын үш түрлі финк деп есептелген, қазір бұл бір түрдің әртүрлі түс нұсқалары екені белгілі, олар табиғатта кездеседі. Таңдаулы шаралар арқасында дене және кеуде түсінде мутациялар (жасылдың орнына көк, сары және күміс) дамыды. Ауыз қуысының арт жағында "опалесцентті жылтырмен" бірнеше "көзге көрінетін дөңгелек түйінділер" бар. Бұл түйінділер жиі (және қате) фосфоресцентті деп сипатталады, бірақ оған қарсы көптеген ғылыми дәлелдер бар. Олар жарықты шағылыстырып қана қоймай, өзі жарық шығармайды деп саналады. Атап айтқанда, Кимберли және Солтүстік территорияда. Гулдиан финктері бүкіл әлемге экспортталды, нәтижесінде көптеген елдерде тұтқында өсіруге жарамды популяциялар пайда болды.

Қорғау мәртебесі

20 ғасырда адамның қызметінен туындаған ортаның жоғалуына байланысты, жабайы Гулдиан шымшықтарының саны күрт төмендеді. Циклон және климаттың өзгеруі Солтүстік территориядағы ағаштардың іші қуыс болуына да кері әсер етті.

Мінез-құлық

Көбею маусымынан тыс, Гулдиан қарғалары көбінесе ұзын құйрықты және маскалы қарғалардан құралған аралас үйірлерге қосылады. Үйірлерде 1000–2000 жеке құсқа дейін болуы мүмкін. Көбею маусымында олар әдетте өсімдік жамылғысы сирек кездесетін, қиыршық тасты беткейлерде табылса, құрғақ маусымда олар көшпелі болып, тамақ пен су табатын жерге жылжып барады. Көбею маусымында Гулдиан қарғалары негізінен піскен және жартылай піскен сорго шөптерінің тұқымдарымен қоректенеді. Құрғақ маусымда олар негізінен жерде тұқым іздеп азықтанады. Жаңбырлы маусымда спинифекс шөп тұқымы (Triodia sp.) олардың рационының маңызды бөлігін құрайды. Қазірге дейін Гулдианның шөп тұқымының алты түрін жегені тіркелді, бірақ зерттеушілер әлі де олардың жәндіктермен қоректенгенін анықтамады.

Өсіру

Гулдиандық торғайлар ұяларын көбінесе ағаштардың қуыстарында салады. Олар әдетте құрғақ маусымның басында, жеткілікті тамақ болған кезде көбейеді. Еркек аналыққа қанатын жайып, жарқын түстерін көрсету үшін қауырсындарын сілкіп, шашып жүреді. Ол кеудесін кеңейтіп, маңдай қауырсындарын көтеріп тұрады. Жұптасқаннан кейін аналық 4-8 жұмыртқа туады. Ата-анасы екеуі де күндіз жұмыртқаларды күтіп бағады, ал түнде аналық жұмыртқалардың үстінде қалады. Жұмыртқадан шыққаннан кейін екі ата-анасы да балапандарды бағады. Гулдиандық торғайлар 19-25 күннен кейін ұядан ұшып, 40 күндік шағында толық тәуелсіз болады. Солтүстік Австралиядағы аналық гульдиандық торғайлар өз ұрпақтарының жынысын анықтай алады, аталықтарының басының түсіне қарай жұптасқанда. Қара және қызыл басқа иелердің арасындағы генетикалық үйлесімсіздік, егер әртүрлі бас түсіндегі құстар жұптасса, аналық ұрпақ арасында жоғары өлім-жітімге (80%-ға дейін) алып келуі мүмкін. Егер аналық басқа түстегі баспен жұптасса, бұл генетикалық үйлесімсіздікті ұлдардың басым болуы арқылы, яғни төрт аталыққа бір аналық қатынасымен шешуге болады. Бұл – құстардың генетикалық нашарлықты жеңу үшін ұрпақтарының жынысын өзгертетінінің алғашқы дәлелденген мысалы.

Құс шаруашылығы

Гулдиандық қанатшалар әдемі түстері мен күтімнің қарапайымдылығына байланысты құс шаруашылығында кең таралған түр.

Құс шаруашылығы үшін тұзақтар

Батыс Австралияның Кимберли аймағында, құс шаруашылығы үшін көптеген жабайы Гулдиан финктер ұсталған жерде, ол жиі он бір финк түрінің ең көп кездесетінінің бірі деп хабарланды. 1977 жылға дейін ол басқа кез келген финктен көп ұсталды. 1897 жылдан бастап Кимберлиде финк аулау басталғаннан бері, ол аулаушылар үшін ең ізделісті және әуесқойлар үшін ең қажетті финк болды. 1934-1939 жылдар аралығында Гулдиан финк ең көп экспортталатын бір түр болды. Перт зообагы 22 064 финк экспорттады, оның 12 509-ы Гулдиан финктері болды. Жеке саудагерлер 35 315 финк экспорттады, оның ішінде 14 504-і Гулдиан финктері. 1958 жылғы финк аулау маусымында ұсталған финктердің саны бір жыл ішінде ең көпті құрады – 38 649 финктің 11 286-сы Гулдиан финктері болды. Батыс Австралияда Гулдиан финк соңғы рет 1981 жылдың 15 қарашасында ауланды. Сол жылғы финк аулау маусымында ұсталған 23 450 финктің 1054-і Гулдиан финктері болды. Дегенмен, қазір осы құстарды Австралиядан экспорттау заңсыз.

Танымал мәдениетте

Гулдиан финкысы ViewSonic логотипінің негізі ретінде пайдаланылады.