Кіріспе

Ладе графы, Норвегияның губернаторы және Нортумбрия графы Эрик Хаконссон, сондай-ақ Эрик Хлатир немесе Норвегия Эригі (960-шы жылдар – 1020-шы жылдар) Ладе графы, Норвегияның губернаторы және Нортумбрия графы болған. Ол граф Хакон Сигурдсарсонның ұлы және Ледедегі аңызға толы Ауд Хаконсдотирдің інісі болды. Ол Хьорунгавагр шайқасына, Сволдер шайқасына және Ұлы Кнут патшаның Англияны басып алуына қатысқан.

Атауы

Эрик ортағасырлық дереккөздерде және қазіргі ғалымдар тарапынан әртүрлі атаулармен еске алынады. Ол көбінесе "Ирик дукс" ("Эрик герцогы") ретінде харталарға куә болған, бірақ оның есімі 11 ғасырдағы латын және көне ағылшын тіліндегі дереккөздерде Йрик, Йррик, Ирик, Эйрик немесе Эрик деп те жазылған. Ежелгі норвегиялық дереккөздерде, нормаланған орфографияны қолдана отырып, ол көбінесе Эйрикр ярл ("Эрл Эрик") немесе Эйрикр ярл Хаконарсон, бірақ кейде Эйрекр деп те аталады. Қазіргі заманғы тарихшылар әдетте Эйрикр/Эйрик/Эрик және оның әкесінің аты – Хаконарсон/Хаконарсон/Хаконсон, яғни "Хаконның ұлы" деген мағынаны қолданады. Қазіргі норвег тілінде ол Эйрик Хоконссон деп аталады. Кейбір ағылшын жұмыстары оның норвегиялық графтығына сілтеме жасай отырып, Эрик Хлатирді, немесе Эрик Норвегияны қолдайды.

Ерте өмір

Эриктің жастық шағы туралы негізгі дереккөздер – «Фагрскинна» және «Хеймскрингла». Олар Эриктің Хакон Сигурдсарсонның және Хакон Опландта болғанда қатар тұрған қарапайым әйелдің ұлы екенін айтады. Хакон балаға көп мән бермей, оны өзінің досына тәрбиелеуге тапсырды. Бір күні Эрик он бір немесе он екі жаста болғанда, ол және оның асырап алған әкесі кемелерін граф Хаконның жанына тікелей қойды. Сосын Хаконның ең жақын досы Скопти келіп, Эрикке Хаконның жанына орын беруді сұрады, өйткені ол әдетте сонда тұратын. Эрик бас тартқанда, Хакон баланың мақтандығына ашуланып, оны қатаң түрде жылжытуға бұйырды. Қорланған Эрикке мойынсұнудан басқа жол қалмады. Келесі қыста ол Скоптидің кемесін қуып жетіп, оны өлтіріп, осы қорлықтың есігін қайтарды. Бұл Эриктің алғашқы ерлігі болды, оны оның скальді Эййольфр дадаскальд «Бандадрапа» атты шығармасында еске алған. Сагалар бойынша, Скоптиді өлтіргеннен кейін Эрик оңтүстікке, Данияға жүзіп барып, король Харальд Блютуз оны қабылдады. Данияда қыс өткізген соң Харальд Эрикке Норвегияның оңтүстігіндегі Ромерике және Вингульмарк аймақтарының графы титулын берді, бұл жерлер бұрын ұзақ уақыттан бері Данияның ықпалында болған. «Хеймскрингла» да осы ақпаратты «Бандадрапа»дан алынған біршама тұманды өлеңмен қолдайды.

Хьорунгавагр шайқасы

Хьорунгавагр шайқасы Эрик үшін алғашқы маңызды шайқас болды. Шайқас Ладе графы мен Дания шапқыншылығы флоты арасында теңізде өтті. Бұл шайқас норвегиялық патшалар сағаларында, мысалы, «Хеймскрингла» кітабында, сондай-ақ «Йомсвикинг сагасында» және Саксо Граматикұстың «Геста Данорум» еңбегінде сипатталған. Кейінгі әдебиеттегі осы суреттемелер қиялға толы, бірақ тарихшылар олардың ішінде шындық дәні бар деп санайды. Торд Кольбейссон мен Тиндр Халкельссонның өлеңдері сияқты, кейбір замандас скальдтық поэзияда да бұл шайқасқа сілтемелер кездеседі. Хакон Сигурдсарсон ежелгі скандинавиялық құдайларға берілген адам болды, ал король Харольд Блютуз оған христиан дінін қабылдауға мәжбүрлеуге тырысқанда, Хакон Данияға адалдығын бұзды. 986 жылы Хьорунгавагр шайқасында Дания шапқыншылары жеңіліске ұшырады. «Хеймскрингла» бойынша, әкесімен қайтадан жарасып, Эрик шайқаста 60 кемеге қолбасшылық етіп, жеңіске жетті. Шайқастан кейін ол көптеген Йомсвикингтерге, оның ішінде Вагн Акасонға да рақым етті.

Жер аудару

995 жылы Олафр Триггвасон Норвегия патшасы болып билікті басып алғанда Эрик Швецияға жер аударылуға мәжбүр болды. Ол Швеция патшасы Олоф және король Свенмен одақтасып, олардың қызы Ғыдаға үйленді. Швецияны база ретінде пайдаланып, ол шығысқа қарай шабуылдар сериясын бастады. Киев патшасы Владимир I-нің жерлерін шауып, Эрик Старая Ладога қаласын тонап, өртеп жіберді. Бұл оқиғаны растайтын не жоққа шығаратын континенттік жазба дереккөздер жоқ, бірақ 1980 жылдары совет археологтары Ладога қаласы 10 ғасырдың соңында өртенгенін көрсететін археологиялық дәлелдер тапты. Бандадрапаның Фагскинна бойынша қорытындысына сәйкес, ол Балтық теңізінде викингтермен шайқасып, сонымен бірге Остергётландқа шабуыл жасаған.

Сволдер шайқасы

1000 жылы Сволдер шайқасында Эрик, Свейн және Олоф Сволдер аралынан король Олаф Триггвасонға шабуыл жасады. Бұл жерді қазір анықтау мүмкін емес, себебі Балтық жағалауының пішіні кейінгі ғасырларда көп өзгерген. Свольдер – Рюгенге жақын, Солтүстік Германия жағалауындағы арал болған. Жаз бойы король Олаф Балтық теңізінің шығысында болды. Оның одақтастары Сволдер аралында үйіне қайтып келе жатқанда оны күтіп алды. Норвегия королінің жетпіс бір кемесі болды, бірақ олардың бір бөлігі оның серігі, Йомсвикингтердің басшысы Ярл Сигвальдиге тиесілі еді. Сигвальди оның жауларының адамы болған және оны тастап кеткен. Олафтың кемелері Эрик пен оның одақтастарының тікелей жанынан ретсіз, ұзын тізіммен өтіп кетті, себебі шабуыл күтілмеді. Король өзінің ең жақсы кемелерінің соңында болды. Одақтастар норвегиялық кемелердің көп бөлігін өткізіп жіберіп, Олафқа шабуыл жасады. Олаф қашқан жоқ, бірден он бір кемесімен шайқасқа түсті. Олар қолданған тактика орта ғасырлардағы теңіз шайқастарында жиі кездесетін, флоттың қорғанысқа көшуіне негізделген. Мұндай орналасудың артықшылығы – барлық сарбаздардың еркін соғысуына мүмкіндік беру, ескектер мен тулармен кедергі жасау, және жаудың көп санын пайдаланып екі жақтан шабуылдау мүмкіндігін барынша шектеу болды – барлық шайқас қылышпен немесе садақ пен сүңгі сияқты қарапайым қарулармен жүрген кезде бұл өте маңызды еді. Олаф өзінің он бір кемесін жүзбелі бекініске айналдырды. Норд жазушылары, олар негізгі дереккөздер, барлық құрметті норвегиялықтарға берді, және олардың айтуынша, Олафтың жауларының барлық ақыл-ойы мен батырлығы Эрикте болған. Олар Даниялықтар мен Шведиялықтар Олафтың қатарына шабуыл жасағанын, бірақ сәттілікке жете алмағанын айтады. Эрик флангқа шабуыл жасады. Оның кемесі, Темір Торғы (ON Járnbarðinn), "бекітілген" болды, яғни, кеменің алғы бөлігі темір жолақтармен нығайтылған, және ол Олафтың қатарындағы соңғы кемелердің арасына кірді. Осылайша норвегиялық кемелер бірінен соң бірі басылды, соңында "Ұзын Жылан" ғана қалды. Ақыры ол да жеңіліп қалды. Олаф қалқанын тік ұстап теңізге секірді, ол бірден батып, оның тілсімі оны суға сүйреп кетті. Эрик Олафтың кемесі "Ұзын Жыланды" басып алып, шайқастан алып кетті, бұл оқиға оның сарай ақыны Халлдорр Окристнидің есінде қалды.

Норвегияның билігі

Сволдер шайқасынан кейін, ағасы Свейн Хаконарсонмен бірге Эрик 1000 жылдан 1012 жылға дейін Свейн Форкбардтың қол астында Норвегияның ұлы графы болды. Эриктің ұлы Хакон Эрикссон бұл лауазымда 1015 жылға дейін қызмет етті. Эрик пен Свейнн өздерінің билігін нығайту үшін қарындасы Бергльйотты Эйнарр Тэмбарскелфирге үйлендіріп, бағалы кеңесші және одақтасқа ие болды. Фэгрскинна айтуынша, "осы кезде жақсы бейбітшілік орнап, өнімді жылдар болды. Жарлдар заңдарды жақсы сақтап, құқық бұзушыларды қатаң жазалады". Норвегияны билеген кезінде Эриктің жалғыз күшті қарсыласы Эрлингр Скяльгссон болды. Ол тым күшті және сақ болғандықтан тікелей шабуылға бара алмады, бірақ ашық қақтығысқа түсуге де жеткіліксіз күшті болды, сондықтан графтармен билік еткен жылдары бейбітшілік пен одақты сақтады. Греттидің сағасы бойынша, Эрик Англияға жорыққа шығар алдында дуэльге заңмен тыйым салып, берсерктерді елден қуды.

Англияны жаулап алу

1014-1015 жылдары Эрик Норвегиядан шығып, Ұлы Кнуттың Англияға жасаған жорығына қосылды. Тёрд Колбейнссонның «Ериксдрапа» кітабынан олардың флоттары ағылшын жағалауында кездескен (1015 жылы), бірақ әртүрлі дереккөздердің хронологиясын үйлестіру қиын, ал кейбір ғалымдар олардың кездесуін 1014 жылы Данияда өткізуді жөн көреді. Сол кезде Кнут жас және тәжірибесіз болған, ал Эрик «тәжірибелі, сыналған ақыл-парасаты мен байлығы бар тәжірибелі жауынгер» (Фагрскинна) болған. Скандинавиялық басқыншылық флотилиясы 1015 жылдың жазында Сандвичке келіп қонды, онда аз қарсылық болды. Кнуттың әскерлері Уэссекске көшіп келіп, Дорсет, Уилтшир және Сомерсет аймақтарын тонады. Алдермен Эдрик Стреона 40 кемеден тұратын ағылшын күшін жинап, Кнутқа мойынсұнды. «Encomium Emmae» – Эриктің осы кездегі әрекеттері туралы ақпарат беретін жалғыз ағылшын дереккөзі, бірақ оның өз бетінше рейдтер туралы есебі түсініксіз және басқа дереккөздерге сәйкес келмейді. 1016 жылдың басында скандинав әскері Темза өзенінен Мерсияға қарай жылжып, олжалаумен айналысты. Принц Эдмунд шабуылға қарсы тұру үшін әскер жинауға тырысты, бірақ оның күш-жігері сәтсіз болды және Кнуттың күштері Нортумбрияға кедергісіз жалғасты, онда Нортумбрия графы Утред Батыл өлтірілді. Тордтың бір өлеңінде Эриктің «Лондонның батысында» Ульфцитель Снилингермен соғысқаны айтылған. Бірнеше шайқастан кейін Кнут пен Эдмунд патшалықты бөлу туралы келісімге келді, бірақ Эдмунд бірнеше айдан кейін қайтыс болды. 1017 жылы Кнут бүкіл Англияның патшасы болды. Ол патшалықты төрт бөлікке бөлді: Уэссексті өзі үшін қалдырды, Нортумбрияны Эрике, Шығыс Англияны Торкелл Тальге және Мерсияны Эдрик Стреонаға берді. Сол жылы Кнут Эдрикті сатқын деп айыптады. «Encomium Emmae» бойынша, ол Эрикеге «бұл адамға біз тиістісін төле» деп тапсырды және ол оның басын балтасымен кесіп тастады. Эрик өлгенге дейін Нортумбрия графтығын басқарды. Оның графтығы ең алдымен сол жағынан ерекшеленеді, ол ешқашан шотландтармен немесе Нортумбрияға үнемі қауіп төндіретін Стратклайд британдарымен соғысқаны туралы жазбада жоқ. 1023 жылдан кейін ағылшын құжаттарында Эрик туралы ештеңе айтылмаған. Ағылшын деректеріне сәйкес, оны Кнут жер аударып, Норвегияға қайта оралған. Бұл өте күмәнді, өйткені оның қайта оралуы туралы скандинавтық жазбалар жоқ. Эриктің орнын басқан Сивардты 1033 жылға дейін Нортумбрия графы деп растауға болмайды, сондықтан Эриктің өлімін 1023 және 1033 жылдар аралығында ғана нақтылай аламыз. Скандинавтық деректерге сәйкес ол Римге паломниктен бұрын немесе кейін ғана жұмсақ таңдауы кесілгеннен кейін қан кетуден қайтыс болды.

Дін

Теодорик монахтың айтуынша, Ерик Сволдер шайқасында жеңіске жетсе, христиан дінін қабылдауға уәде берген. Одр Сноррасонның «Олаф Триггвасонар сағасы» оқиғаның толыққандырақ нұсқасын ұсынады, онда Эрик кемесінің басындағы Тордың бейнесін христиандық айқышпен ауыстырады. Бұған куәлік ететін скальдикалық поэзия жоқ, бірақ көптеген сагалар Эрик пен Свейннің кем дегенде формалды түрде христиандықты қабылдасқанына келіседі. «Фагринна» былай дейді: «Бұл ярлдар өздерін крещениеден өткізіп, христиан қалды, бірақ ешкімді христиан болуға мәжбүрлемеді, әркімге қалағанын жасауға рұқсат берді. Олардың заманында христиандыққа көп зиян келді, сондықтан Уппландтың және Тронхеймнің ішіндегі барлық нәрсе ескі дінге жатты, бірақ христиандық жағалау бойында сақталды». Эриктің қарсыластары Олаф Триггвасон мен Олаф Харальдссонның сарай ақындары өздерінің поэзияларынан ескі дінге табынушылықты цензуралап, өздерінің билеушілерін христиан басшысы ретінде мақтаған болса, Эрикке арналған барлық сарай поэзиясы толығымен дәстүрлі. 1000 жылдан кейін жазылған «Бандадрапа» ашық түрде ескі дінді ұстанады, оның қайырмасы Эриктің ескі құдайлардың еркімен жерлерді жаулап алатынын айтады. Тіпті 1016 жылдан бұрын жазылған Тордр Колбейнссонның поэзиясында да христиандық әсердің белгілері жоқ. «Historia Norwegiae» және «Агрип» бойынша, Эрик Норвегияда христиан дінін жоюға белсенді түрде тырысқан, бірақ бұл басқа дереккөздермен расталмаған.

Эрик туралы айтылған шығармалар

Эрик туралы ең маңызды тарихи дереккөздер – 12-13 ғасырлардағы патшалар сагалары, оның ішінде Heimskringla, Fagrskinna, Ágrip, Knýtlinga сагасы, Historia Norvegiæ, Әйгілі Сент-Олаф сагасы және Oddr Snorrason мен Theodoricus monachus еңбектері. Аңглосаксондық дереккөздер аз, бірақ олар замандас куәліктерін ұсынатындықтан құнды. Ең маңыздылары – 11 ғасырдағы Аңглосаксондық жылнама және Encomium Emmae, бірақ Эрик туралы 12 ғасырдың тарихшылары Флоренция Ворстер, Вильгельм Малмсбери және Генрих Хантингдон да айтқан. Эриктің скальдтарының көптеген өлеңдері Патшалар сагаларында сақталған және замандас куәліктерін ұсынады. Ең маңыздылары – Eyjólfr dáðaskáld-тің Bandadrápa өлеңі және Halldórr ókristni мен Þórðr Kolbeinsson шығармалары. Эрик туралы өлең жазған басқа скальдтар: Hallfreðr vandræðaskáld, Gunnlaugr ormstunga, Hrafn Önundarson, Skúli Þorsteinsson және Þórðr Sjáreksson.