Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Камбоджалық саясаткер және соғыс қылмыскері (1926–2019)
Cambodian politician and war criminal (1926–2019)
Ерте өмір
Нун Чэа 1926 жылдың 7 шілдесінде Баттамбангтың Воат Кор қаласында Лао Ким Лорн есімімен дүниеге келген. Нунның әкесі Лао Лив саудагер және жүгері шаруасы болса, анасы Дос Пэнь тігінші болған. 2003 жылы жапон зерттеушісімен болған сұхбатында Нун Чэа Ливтің қытайлық, ал Пэньнің Гуандун провинциясының Шанту қаласынан келген қытай иммигрантының және оның кхмер әйелінің қызы екенін айтқан. Алайда, 2011 жылы Чэа Қызыл кхмерлер трибуналында өзінің тек әкесінің тарапынан төрттен бірі ғана қытайлық екенін мәлімдеді. Бала кезінде Нун Чэа қытай және кхмер мәдениеттерінде тәрбиеленген. Оның отбасы Тхеравада буддалық ғибадатханасында дұға жасаған, бірақ Жаңа жыл және Цинмин мерекелерінде қытай діни салтын сақтаған. Нун Чэа жеті жасында мектепке барып, тай, француз және кхмер тілдерін үйренген. 1960 жылдың қыркүйегінде ол Кампучия жұмысшы партиясының (кейін Кампучия коммунистік партиясы деп аталды) бас хатшысының орынбасары болып сайланды. Демократиялық Кампучияда ол көбінесе "Екінші аға" деп танылған. Қызыл кхмерлердің көптеген басшыларынан өзгеше, Чэа Францияда білім алмаған. Солтүстік Вьетнамдықтар Нун Чэаға Пол Пот пен Йенг Сариден гөрі көбірек сенген, бірақ Чэа "вьетнамдық басшыларды кхмер басшылығының нақты жоспарлары туралы үнемі және саналы түрде алдаған". Осының салдарынан "Ханой коммунистік партияның жоғарғы қатарындағы билік тепе-теңдігін өздерінің пайдасына өзгертуге ешқандай әрекет жасаған жоқ". Дмитрий Мосяковтың сөзіне сүйенсек, "1978 жылдың қазан айында Ханой әлі де Пномпеньде Вьетнамға жақын тұрған екі маңызды партия тұлғасы бар деп сенген – Нун Чэа және Шығыс аймақтың бұрынғы бірінші хатшысы Со Пхим. Вьетнамдықтардың бұл тұлғалар Пол Потке қарсы көтеріліс бастайды деген үміті расталмады: 1978 жылдың маусымындағы көтеріліс кезінде Со Пхим қаза тапты, ал Нун Чэа, белгілі болғандай, Пол Поттың ең адал ізбасарының бірі болып шықты – ол вьетнамдықтар тарапына өткен жоқ. 1978 жылдың соңына дейін Ханойдың Нун Чэаның "өз адамы" екеніне неге сенгенін түсіну қиын, өйткені бұрынғы тәжірибелердің барлығы керісінше дәлелдеуі керек еді. Ханой оның Пол Потпен тұрақты түрде бірге болғанын, "Вьетнамдық азшылық Кампучияда тұруға рұқсат етілмеуі керек" деген талаптарын, оның өте қатыгездігін, сондай-ақ "Нун Чэамен салыстырғанда, адамдар Пол Потты мейірімділіктің үлгісі деп санайтындығын" білмеді ме?" Түрме командирі Каинг Хек Иев (көбінесе Дуч деп танылады), Чэаның "өлімге қатысты басты тұлға" екенін айтқан. Чэа "Тул Сленгте қалған барлық тұтқындарды өлтіруге бұйрық берген" – режим құлатылғанға дейін; Дучтың Туул Сленгтегі азаптаулар мен жаппай кісі өлтірулерді құжаттаған кең мұрағатты жоймағаны үшін Чэа "ашуға келген" деген хабар бар. Хун Сен басқаратын үкімет, өзі бұрынғы қызыл кхмер мүшесі болғандықтан, Чэаны соттауға тырысудан бас тартты, бұл шешімді Батыс елдері айыптады. Поли Потпен соңғы сұхбат алған американдық журналист Нейт Тейер Нун Чэаны "Кызыл кхмерлер билікте болған кезде болған өлтірулерге Пол Поттан да жауапты" деп сипаттады.
Nuon Chea was born as Lao Kim Lorn at Voat Kor, Battambang on 7 July 1926. Nuon's father, Lao Liv, worked as a trader as well as a corn farmer, while his mother, Dos Peanh, was a tailor. An interview by a Japanese researcher in 2003 with Nuon Chea quoted that Liv was Chinese, while Peanh was the daughter of a Chinese immigrant from Shantou, Guangdong and his Khmer wife. In 2011, however, Chea told the Khmer Rouge Tribunal that he was only a quarter Chinese through his half Chinese father. As a child, Nuon Chea was raised in both Chinese and Khmer customs. The family prayed at a Theravada Buddhist temple, but observed Chinese religious customs during the Lunar New Year and Qingming festival. Nuon Chea started school at seven, and was educated in Thai, French and Khmer. He was elected Deputy General Secretary of the Workers Party of Kampuchea (later renamed as the Communist Party of Kampuchea) in September 1960. In Democratic Kampuchea, he was generally known as "Brother Number Two." Unlike most of the leaders of the Khmer Rouge, Chea was not educated in France. The North Vietnamese trusted Nuon Chea more than Pol Pot or Ieng Sary, although Chea "consistently and consciously deceived the Vietnamese principals concerning the real plans of the Khmer leadership." As a result, "Hanoi did not undertake any action to change the power pattern within the top ranks of the Communist Party to their own benefit." According to Dmitry Mosyakov, "In October 1978, Hanoi still believed that 'there were two prominent party figures in Phnom Penh who sympathized with Vietnam—Nuon Chea and the former first secretary of the Eastern Zone, So Phim. Vietnamese hopes that these figures would head an uprising against Pol Pot turned out to be groundless: So Phim perished during the revolt in June 1978, while Nuon Chea, as it is known, turned out to be one of the most devoted followers of Pol Pot—he did not defect to the Vietnamese side It is difficult to understand why until the end of 1978 it was believed in Hanoi that Nuon Chea was 'their man' in spite of the fact that all previous experience should have proved quite the contrary. Was Hanoi unaware of his permanent siding with Pol Pot, his demands that 'the Vietnamese minority should not be allowed to reside in Kampuchea', his extreme cruelty, as well as of the fact that, 'in comparison with Nuon Chea, people considered Pol Pot a paragon of kindness'?" According to prison commander Kaing Khek Iev (more commonly known as Duch), who described Chea as "the principal man for the killings," Chea "ordered me to kill all the remaining prisoners" at Tuol Sleng shortly before the regime's ouster; Chea was reportedly "furious" that Duch failed to destroy Tuol Sleng's extensive archives documenting torture and mass murder at the prison before the Vietnamese took the site. The government under Prime Minister Hun Sen, himself a former member of the Khmer Rouge, agreed to forsake attempts to prosecute Chea, a decision that was condemned by Western nations. American journalist Nate Thayer, the last person to interview Pol Pot, describes Nuon Chea as "probably more guilty than Pol Pot himself for the actual killings that went on while the Khmer Rouge were in power."
Тұтқындау және сотталу
2007 жылдың 19 қыркүйегінде 81 жастағы Чеа Паилиндегі үйінен тұтқындалып, Пномпеньдегі Қызыл кхмерлер трибуналына жеткізілді, онда оған соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар тағылды. Қамауға алынғаннан кейін ол үнемі қамауда ұсталды. 2008 жылдың ақпан айында Чеа сотқа өзінің ісі халықаралық стандарттарға сәйкес қаралуы керек екенін айтты. Ол сот отырысын кейінге жылжытуды сұрады, себебі оның голландиялық адвокаты Михиль Пестман әлі келмеген еді. 2013 жылдың мамыр айында Чеа сот пен құрбандар отбасыларына: «Мен қасақана немесе қасақана жасалған қылмыстар үшін өкініш сезінемін, мен олар туралы білгенім немесе білмегенім маңызды емес» деді. 2014 жылдың 7 тамызында сот Чеаны адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп танып, өмірінің соңына дейін бас бостандығынан айырды. Оның адвокаты Чеа үкімге шағымданатынын дереу мәлімдеді. Чеа сол сотта геноцид қылмысы бойынша жеке сотталуға тиіс болды. Сот 2018 жылдың 16 қарашасында оны және Кхиеу Самфанды вьетнамдықтар мен чам халқына қарсы геноцид жасады деп айыптады. Бұл өмір бойына сотталған жазалар 2018 жылдың 16 қарашасында Сот алқасымен біріктірілді. Сот алдындағы 500 беттен тұратын қорытынды жазбасында Чеа «Қызыл кхмерлер билігі кезінде болған барлық жамандықтардың кінәсін вьетнамдық агенттерге жапты». Ол жаппай өлтірулерге жауапкершілігін жоққа шығарды, бірақ бұл Қызыл кхмерлер режимі қалдырған егжей-тегжейлі құжаттарға қайшы келді, соның ішінде Туол Сленгте азаптау арқылы алынған таңғажайып «мойындаулар», тазарту құрбандарының суреттері, сондай-ақ камбоджалық журналистің Чеаның 2007 жылғы тұтқындалуына дейін жасаған жазбасы. Онда Чеа: «Маған сеніңіздер, егер осы опасыздық жасағандар тірі болса, кхмерлер халық ретінде жойылған болар еді. Егер біз оларға мейірім көрсетсек, ел жойылған болар еді» деді. Ол 2 шілдеден бері аяғына қан ағып, қарарып кеткендіктен ауруханада жатыр. Чеаның денесіне қан жеткілікті мөлшерде жеткізілмейді. Қан ағынының нашарлауы аяғының жұқпалы ауруға шалдығуына әкелді, ол соңында оны өлтірді, қан сепсисі мен көптеген органдардың жетіспеуінен болуы мүмкін.
On 19 September 2007, 81 year old Chea was arrested at his home in Pailin and flown to the Khmer Rouge Tribunal in Phnom Penh, which charged him with war crimes and crimes against humanity. He was held continuously in detention after his arrest. In February 2008, Chea told the court that his case should be handled according to international standards. He argued that the court should delay proceedings because his Dutch lawyer, Michiel Pestman, had not yet arrived. In May 2013, Chea told the court and the victims' families, "I feel remorseful for the crimes that were committed intentionally or unintentionally, whether or not I had known about it or not known about it." On 7 August 2014, the court convicted Chea of crimes against humanity and sentenced him to imprisonment for the remainder of his life. His lawyer immediately announced that Chea would appeal against his conviction. Chea faced a separate trial for the crime of genocide in the same court. The court found him and Khieu Samphan guilty of genocide against the Vietnamese people and the Chams on 16 November 2018. These life sentences were merged into a single life sentence by the Trial Chamber on 16 November 2018. In his closing brief before the court, numbering some 500 pages, Chea "blamed Vietnamese agents for virtually everything that went wrong during Khmer Rouge rule." He also denied responsibility for mass killings, but this was contradicted by detailed documentation left behind by the Khmer Rouge regime itself, including bizarre "confessions" extracted under torture at Tuol Sleng and photographs of purge victims, as well as a recording made by a Cambodian journalist prior to Chea's 2007 arrest in which Chea admitted: "Believe me, if these traitors were alive, the Khmers as a people would have been finished. If we had shown mercy to these people, the nation would have been lost." He had been hospitalized since 2 July for lack of blood flow to his toe which turned black. Chea's circulation was not delivering blood properly to it. Lack of proper blood flow brought infection of his toe which eventually killed him, most likely by causing sepsis of blood and eventual multiple organs failure.