Кіріспе

Камбоджалық саясаткер және соғыс қылмыскері (1926–2019)

Ерте өмір

Нун Чэа 1926 жылдың 7 шілдесінде Баттамбангтың Воат Кор қаласында Лао Ким Лорн есімімен дүниеге келген. Нунның әкесі Лао Лив саудагер және жүгері шаруасы болса, анасы Дос Пэнь тігінші болған. 2003 жылы жапон зерттеушісімен болған сұхбатында Нун Чэа Ливтің қытайлық, ал Пэньнің Гуандун провинциясының Шанту қаласынан келген қытай иммигрантының және оның кхмер әйелінің қызы екенін айтқан. Алайда, 2011 жылы Чэа Қызыл кхмерлер трибуналында өзінің тек әкесінің тарапынан төрттен бірі ғана қытайлық екенін мәлімдеді. Бала кезінде Нун Чэа қытай және кхмер мәдениеттерінде тәрбиеленген. Оның отбасы Тхеравада буддалық ғибадатханасында дұға жасаған, бірақ Жаңа жыл және Цинмин мерекелерінде қытай діни салтын сақтаған. Нун Чэа жеті жасында мектепке барып, тай, француз және кхмер тілдерін үйренген. 1960 жылдың қыркүйегінде ол Кампучия жұмысшы партиясының (кейін Кампучия коммунистік партиясы деп аталды) бас хатшысының орынбасары болып сайланды. Демократиялық Кампучияда ол көбінесе "Екінші аға" деп танылған. Қызыл кхмерлердің көптеген басшыларынан өзгеше, Чэа Францияда білім алмаған. Солтүстік Вьетнамдықтар Нун Чэаға Пол Пот пен Йенг Сариден гөрі көбірек сенген, бірақ Чэа "вьетнамдық басшыларды кхмер басшылығының нақты жоспарлары туралы үнемі және саналы түрде алдаған". Осының салдарынан "Ханой коммунистік партияның жоғарғы қатарындағы билік тепе-теңдігін өздерінің пайдасына өзгертуге ешқандай әрекет жасаған жоқ". Дмитрий Мосяковтың сөзіне сүйенсек, "1978 жылдың қазан айында Ханой әлі де Пномпеньде Вьетнамға жақын тұрған екі маңызды партия тұлғасы бар деп сенген – Нун Чэа және Шығыс аймақтың бұрынғы бірінші хатшысы Со Пхим. Вьетнамдықтардың бұл тұлғалар Пол Потке қарсы көтеріліс бастайды деген үміті расталмады: 1978 жылдың маусымындағы көтеріліс кезінде Со Пхим қаза тапты, ал Нун Чэа, белгілі болғандай, Пол Поттың ең адал ізбасарының бірі болып шықты – ол вьетнамдықтар тарапына өткен жоқ. 1978 жылдың соңына дейін Ханойдың Нун Чэаның "өз адамы" екеніне неге сенгенін түсіну қиын, өйткені бұрынғы тәжірибелердің барлығы керісінше дәлелдеуі керек еді. Ханой оның Пол Потпен тұрақты түрде бірге болғанын, "Вьетнамдық азшылық Кампучияда тұруға рұқсат етілмеуі керек" деген талаптарын, оның өте қатыгездігін, сондай-ақ "Нун Чэамен салыстырғанда, адамдар Пол Потты мейірімділіктің үлгісі деп санайтындығын" білмеді ме?" Түрме командирі Каинг Хек Иев (көбінесе Дуч деп танылады), Чэаның "өлімге қатысты басты тұлға" екенін айтқан. Чэа "Тул Сленгте қалған барлық тұтқындарды өлтіруге бұйрық берген" – режим құлатылғанға дейін; Дучтың Туул Сленгтегі азаптаулар мен жаппай кісі өлтірулерді құжаттаған кең мұрағатты жоймағаны үшін Чэа "ашуға келген" деген хабар бар. Хун Сен басқаратын үкімет, өзі бұрынғы қызыл кхмер мүшесі болғандықтан, Чэаны соттауға тырысудан бас тартты, бұл шешімді Батыс елдері айыптады. Поли Потпен соңғы сұхбат алған американдық журналист Нейт Тейер Нун Чэаны "Кызыл кхмерлер билікте болған кезде болған өлтірулерге Пол Поттан да жауапты" деп сипаттады.

Тұтқындау және сотталу

2007 жылдың 19 қыркүйегінде 81 жастағы Чеа Паилиндегі үйінен тұтқындалып, Пномпеньдегі Қызыл кхмерлер трибуналына жеткізілді, онда оған соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар тағылды. Қамауға алынғаннан кейін ол үнемі қамауда ұсталды. 2008 жылдың ақпан айында Чеа сотқа өзінің ісі халықаралық стандарттарға сәйкес қаралуы керек екенін айтты. Ол сот отырысын кейінге жылжытуды сұрады, себебі оның голландиялық адвокаты Михиль Пестман әлі келмеген еді. 2013 жылдың мамыр айында Чеа сот пен құрбандар отбасыларына: «Мен қасақана немесе қасақана жасалған қылмыстар үшін өкініш сезінемін, мен олар туралы білгенім немесе білмегенім маңызды емес» деді. 2014 жылдың 7 тамызында сот Чеаны адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп танып, өмірінің соңына дейін бас бостандығынан айырды. Оның адвокаты Чеа үкімге шағымданатынын дереу мәлімдеді. Чеа сол сотта геноцид қылмысы бойынша жеке сотталуға тиіс болды. Сот 2018 жылдың 16 қарашасында оны және Кхиеу Самфанды вьетнамдықтар мен чам халқына қарсы геноцид жасады деп айыптады. Бұл өмір бойына сотталған жазалар 2018 жылдың 16 қарашасында Сот алқасымен біріктірілді. Сот алдындағы 500 беттен тұратын қорытынды жазбасында Чеа «Қызыл кхмерлер билігі кезінде болған барлық жамандықтардың кінәсін вьетнамдық агенттерге жапты». Ол жаппай өлтірулерге жауапкершілігін жоққа шығарды, бірақ бұл Қызыл кхмерлер режимі қалдырған егжей-тегжейлі құжаттарға қайшы келді, соның ішінде Туол Сленгте азаптау арқылы алынған таңғажайып «мойындаулар», тазарту құрбандарының суреттері, сондай-ақ камбоджалық журналистің Чеаның 2007 жылғы тұтқындалуына дейін жасаған жазбасы. Онда Чеа: «Маған сеніңіздер, егер осы опасыздық жасағандар тірі болса, кхмерлер халық ретінде жойылған болар еді. Егер біз оларға мейірім көрсетсек, ел жойылған болар еді» деді. Ол 2 шілдеден бері аяғына қан ағып, қарарып кеткендіктен ауруханада жатыр. Чеаның денесіне қан жеткілікті мөлшерде жеткізілмейді. Қан ағынының нашарлауы аяғының жұқпалы ауруға шалдығуына әкелді, ол соңында оны өлтірді, қан сепсисі мен көптеген органдардың жетіспеуінен болуы мүмкін.