Кіріспе

Иттер негізгінен шығаратын дыбыс – қауырсын. Қауырсыну дыбысын шығаратын басқа жануарларға қасқырлар, койоттар, түлкілер, етесіп жүретін итке ұқсас теңіз жануарлары, бақалар және қауырсынайтын сұрғыр құстар жатады. "Қауырсыну" – көптеген иттің (қанаттылардың) дыбысын сипаттайтын етістік. Массачусетс Амхерст университеті мен Гэмпшир колледжінің зерттеушілері қауырсынуды салыстырмалы түрде қатты және жоғары жиілікті, жиілігі өзгеретін, сондай-ақ жиі қайталап тұратын қысқа, күрт дауыс деп анықтады.

Иттердегі лақтыр

Иттің қаулағаны қасқырдың қаулағанынан өзгеше. Қасқырдың қаулауы барлық қасқыр дауыстарының тек 2,4% құрайды, ол ескерту, қорғану және наразылық білдіру үшін қолданылады. Ал иттер көптеген әлеуметтік жағдайларда қаулайды, ал иттердегі дыбыстық қарым-қатынас гипертрофиялық деп сипатталады. Қасқырдың қаулауы әдетте қысқа да, жекелеген болып келеді, ал иттің қаулауы көбінесе қайталанады. Иттердің қасқырлардан көбірек қаулауының бір себебі – иттердің отандыққа келгеннен кейін ауызша қарым-қатынас дамытқандығы болуы мүмкін. Отандық тұқымдар жабайы тұқымдардан физикалық жағынан күрт өзгешеленеді, бұл эволюция неотенияны, яғни ересектерде жас сипаттардың сақталуын көрсетеді. Ересек иттердің мінез-құлқында да жасқылық белгілер байқалады: иттер мойынсұнып, сықырлайды және жиі қаулайды. Иттердің қасқырлардан көбірек қаулауының себебі иттердің әртүрлі әлеуметтік ортасы болуы мүмкін. Кішкентай шағынан бастап адамдар иттердің негізгі әлеуметтік байланыстарының бірі болуы мүмкін, бұл орта жабайыдағы қасқырлар кездесетіннен өзгеше ынталандырулар ұсынады. Жақын жердегілер иттердің аумағына жиі келуі мүмкін, бұл ескерту ретінде қаулау реакциясын тудырады. Иттер тығыз орналасқан қалаларда да өмір сүреді, бұл оларға әлеуметтесуге көбірек мүмкіндік береді. Мысалы, клеткадағы иттер әлеуметтік мінез-құлқына көмектесу үшін көбірек қаулауы мүмкін. Иттің адаммен тығыз қарым-қатынасы иттерді тіпті ең қарапайым қажеттіліктері үшін де адамға тәуелді етеді. Қаулау – назар аударудың бір жолы, ал иесінің кез келген жағымды жауабы мінез-құлқыны нығайтады. Мысалы, егер ит тамақ алу үшін қауласа және иесі оны тамақтандырса, ол осы мінез-құлқына бейімделеді.

Түрлері

Үй иттерінің лақтыру мақсаты әлі де даулы мәселе болып табылады. Лақтыру "коммуникациясыз" екені айтылса да, деректер оның үйрету процесінде күрделенген өркендеген тіл болуы мүмкін екенін көрсетеді. Иттердің лақтыру арқылы қарым-қатынас жасайтыны туралы бірлік болмағандықтан, иттердегі лақтырудың түрлерін жіктеуге көп зерттеу жүргізілген жоқ. Федерсен Петерсен кейбір зерттеулерді "объективтілік та жетіспейді" деп сынаған. Сонографиялық әдістерді қолданып, Федерсен Петерсен лақтырудың бірнеше ерекше түрлерін анықтады, содан кейін оларды мағынасы, функциясы және эмоциялық мәні бойынша талдады. Ол иттердің лақтыруын сонографиялық деректерге сүйене отырып, келесі кіші топтарға бөлді:

Лақтырудың сипаттамалары | Мінез-құлық
---|---
Балалық лақтыру (көкөлең) | Гармониялық, наразылық немесе көмек шақыру ретінде спонтанды түрде шығарылады.
Гармониялық ойын лақтыру | Ыңғалдау, шулы лақтырудың "бір уақытта қабаттасуын" қамтиды. Лақтырудан кейін ойын мінез-құлқы жиі байқалады.
"Шырша" лақтыру | Сонограммада "шырша" әсері байқалады. "Үндеудің кезең-кезеңімен жоғалуы" бар. Неміс шопандары мен Аляска маламуттарында кездеседі.
Қысқа, үсті-үстіне келетін дыбыстар | Пудльдерде кездеседі.
Таза гармониялық дыбыс | Көбінесе ойын мінез-құлқымен бірге келеді.
Ерекше вибратолы ырғал | Шулы лақтыру | Тек агонистік жағдайларда ғана кездеседі. Аляска маламуттарында байқалады.
Ойынға шақыру лақтыру | Көбінесе ырғалмен, басқа лақтыру бөлімдерімен біріктіріледі. Ойын мінез-құлқымен үйлеседі.
Шулы ойын лақтыру | Қатты, қысқа дыбыс. Төменгі жиілікте, өте қысқа, кенеттен көтерілумен сипатталады. Америкалық стаффордшир терьерлері мен Бультерьерлерде жиі кездесетін қатал ойын ұрыстарымен байланысты. "Көбінесе агрессивті қақтығыстарға өтуге бейім".
Қауіпті лақтыру | Қысқа, төменгі жиілікті дыбыс.
Ескерту лақтыру | Қысқа, төменгі жиілікті дыбыс.
Барлық тұқымдар лақтырудың барлық кіші топтарын көрсетпейді. Керісінше, әртүрлі тұқымдар арасында дауыстық өрнектелуде айқын айырмашылықтар бар. Пудльдерде лақтырудың ең аз түрлері кездеседі. Қасқырлардың лақтыруы әлсіз әртүрлілік көрсетеді. Мысалы, қасқырдың лақтыруы көбінесе гармониялық емес, шулы болып келеді. Адамдардың белгілі бір жағдайлардағы лақтыру дыбыстарын тыңдап, иттердің күйін анықтай алатынына дәлелдер бар. Адамдар осы лақтыруларды бағалағанда, жағдайға сәйкес келетін эмоцияларды көрсетеді. Мысалы, адамдарға ағашқа байланған иттің дыбыс жазбасын ойнатқанда, иттің қиын жағдайда екенін түсіне отырып, лақтыруды үлкен қайғымен байланыстырды. Кейбіреулер бұл иттердің адамдармен қарым-қатынас үшін эволюцияға ұшырағанын көрсетеді, себебі адамдар иттердің дауыстарын тыңдау арқылы олардың қажеттіліктерін біле алады. Соңғы зерттеулер лақтырудың акустикалық құрылымы "жағдайға қарай айтарлықтай өзгереді" деген қорытындыға келді. Бұл зерттеулер лақтырудың кездейсоқ дыбыстар емес екенін, сондай-ақ коммуникативтік мақсаты бар екенін көрсетеді.

Хирургиялық теріден тазарту

"Қабық түсіру" немесе "қабықты жұмсарту" деп аталатын даулы хирургиялық процедура – бұл иттердің дауыс қорабын өзгертетін ветеринариялық шара, осылайша қабық атқан иттен шығатын дыбыс едәуір төмендейді. Кейбір иелер бұл процедураны соңғы шара деп санайды, себебі басқа тәсілдермен түзету мүмкін болмаған жағдайда, оны эвтаназиядан, тартып алудан немесе заңдық мәселелерден жақсырақ деп есептейді. Көптеген еуропалық елдерде қабық түсіру заңсыз саналады және жануарлар әл-ауқатын қорғау ұйымдары оған қарсы тұрады.

Тұқымдар

Хунтавей – мал (көбінесе қой) айдау үшін дауысын пайдаланып селекциялық өсірілген жұмыс иті. Ол Жаңа Зеландияда өсірілген, және оның сыртқы түріне немесе әулетіне емес, қабілетіне қарай өсіріледі.

Табиғи "қабықсыз" ит тұқымдары

Үй иттерінің көпшілігімен салыстырғанда, дингоның үні қысқа және бір буынды болады. Байқаулар барысында, Австралия дингосының үні аз өзгергіш; үй иттері арасында кең таралған үн түрлерінің кіші топтары табылған жоқ. Сонымен қатар, байқалған дауыстардың барлық 5% құрайды. Австралия динголары тек сызылатын дыбыстармен немесе атональды және тональды дыбыстардың қоспасымен ғана үн шығарады. Сондай-ақ, үн шығару негізінен ескерту үшін қолданылады. Біртектес тізбекте ескерту үшін үн шығару және әртекті тізбекте "ескерту үрлеуі" байқалды. Үн шығару үрлеуі бірнеше үнмен басталып, содан кейін көтеріліп, басылады және, мүмкін, жөтелге ұқсас, күшіктер мен топ мүшелерін ескерту үшін қолданылады. Динголар сондай-ақ суға жақындағанда жиі қолданатын "аулау" сияқты дыбыс шығарады, бұл жақын маңайдағы динголарды ескерту үшін жасалады. Қазіргі білімге сүйенсек, Австралия динголарын басқа үй иттерімен араластыру арқылы оларды жиірек үн шығаруға мәжбүр ету мүмкін емес. Алайда, Альфред Брем бір дингоның "типік" үн шығару түрін үйреніп, оны қалай қолдану керектігін білгенін, ал оның бауыры білмейтінін хабарлаған. Динголар жалпы алғанда көбірек немесе аз үн шығара ма, әлі белгісіз. Солтүстік Канаданың жойылған Hare Indian итінің туған жерінде үн шығарғаны белгісіз, бірақ Еуропада туған күшіктер басқа иттердің үнін еліктеуді үйренген. Ол қорқып немесе жарақаттанғанда қасқырдай аулайды, ал қызығушылық танытқанда, үрлеуге дейін күшейеді. Орталық Африкадағы басенджидің дауыс арқасының ерекше пішініне байланысты, ол йодльге ұқсас дыбыс шығарады. Бұл ерекшелік басенджиге "Үнсіз ит" деген лақап атты алып келді.

Басқа жануарларда лақтыр

Иттер мен қасқырлардан басқа, койоттар мен шақалдар сияқты басқа да иттің туысқандары да қағай алады. Түлкінің ескерту қағайы басқа иттің туысқандарына қарағанда жоғарырақ және созылғанрақ болады. Иттің туысқандары емес түрлердің де дауысталуы бар, оны қағай деп сипаттауға болады. Мысалы, мунтжак аңдарының дабыл шақыруы иттің қағайына ұқсас болғандықтан, оларды кейде "қағайтын бұғы" деп атайды. Құлақты итбалықтар да қағайды. Дала итілер қағай мен ырғақты шырылдауды қамтитын күрделі коммуникация қолданады. Әртүрлі құс түрлері, әсіресе жыртқыштардан қорғанып қашқанда, қағайдың негізгі белгілерін қамтитын дауыстар шығарады. Кейбір приматтар, әсіресе гориллалар, қысқа қағайлармен дауыстай алады және дауыстайды.