Лингвистикада иелік – байланысқан есімдердің қатысы. Меншік, иелену, құрамына кіру сияқты ұғымдарды көрсетеді. Тілдерде әртүрлі тәсілдермен білдіріледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тіл білімінің бір саласы, заттар арасындағы бағынысты қатынастарды көрсетеді.
Aspect of linguistics representing subordinate relationships between things
Тіл білімінде иелік – екі құрамдас бөлік арасындағы асимметриялық қатынас, олардың біреуінің (иесінің) мағынасында екіншісіне (иеленушіге) иелік ету (меншік ету, құрамына кіргізу, билеу және т.б.) қатысы бар. Иелік, есімдердің жай ғана тіркесуі, иелік жалғауы, иелену септігі, құрастырмалы күй (араб және Нêлємва тілдеріндегідей) немесе қосымшалар (иелік жұрнақтары, иелік сөздер) арқылы белгіленуі мүмкін. Мысалы, ағылшын тілінде иелік көрсеткіші 's; сөздердің арасындағы байланыс – of; және мойын сөздері my, your, his, her және т.б. қолданылады. Иелік туралы мәлімдемелерді жасау үшін have сияқты етістік немесе басқа тәсілдер, мысалы, барлық сөйлемдер (орыс тіліндегідей) қолданылуы мүмкін. Кейбір тілдерде екінен астам иелік кластары бар. Мысалы, Папуа-Жаңа Гвинеяда Анемде кемінде 20, ал Амельде 32 класс бар.
In linguistics, possession is an asymmetric relationship between two constituents, the referent of one of which (the possessor) in some sense possesses (owns, has as a part, rules over, etc.) the referent of the other (the possessed). Possession may be marked in many ways, such as simple juxtaposition of nouns, possessive case, possessed case, construct state (as in Arabic and Nêlêmwa), or adpositions (possessive suffixes, possessive adjectives). For example, English uses a possessive clitic, 's; a preposition, of; and adjectives, my, your, his, her, etc. Predicates denoting possession may be formed either by using a verb such as English have or by other means, such as existential clauses (as is usual in languages such as Russian). Some languages have more than two possessive classes. In Papua New Guinea, for example, Anêm has at least 20 and Amele has 32.
Басқаға берілмейтін және иеліктен шығарылмайтын
Иелiк түрлерi көп, бiрақ жиi кездесетiн айырмашылық – бұл ажыратылатын және ажыратылмастай иелiк. Ажыратылу мүмкүндiгi дегенiмiз, бiр нәрсенi оның бастапқы иесiнен бөлу қабiлетi; осы жағдайда, сапасын иесiнен. Егер бiр нәрсе ажыратылмастай иелiк болса, ол әдетте қасиет болып табылады. Мысалы, Джонның үлкен мұрыны ажыратылмастай иелiк, себебi оны (ота жасаусыз) Джоннан бөлу мүмкiн емес; ол жай ғана оның қасиетi. Ал "Джонның портфелi" ажыратылатын иелiк, себебi оны Джоннан бөлуге болады. Көптеген тiлдер осы айырмашылықты өздерiнiң грамматикасының бөлiгi ретiнде көрсетедi, әдетте, ажыратылатын және ажыратылмастай иелiк үшiн әртүрлi жұрнақтарды қолданады. Мысалы, Микасуки тiлiнде (Флориданың мускоги тiлi) ac akni (ажыратылмастай) – "менiң денем", ал am akni (ажыратылатын) – "менiң етiм". Ағылшын тiлiнде мұндай айырмашылықтарды жасауға мүмкiндiк жоқ (Микасуки мысалы ағылшын тiлiнде сөйлейтiндерге түсiнiктi, себебi ағылшын тiлiнде акni сөзiнiң екі мағынасы бар: екеуi де "менiң денем" деп аударылуы мүмкiн, сонда айырмашылық ағылшын тiлiнде жоғалады). Полинезия тiлдерiндегi, мысалы, Гавай және Маори тiлдерiндегi иелiк етiстiктер, иеленушi мен иелiк етiлетiн нәрсенiң қарым-қатынасына қарай, o класы, a класы және бейтарап етiстiктер арасындағы айырмашылықты көрсететін есімдермен байланысты. O класындағы иелiк етiстiктер, егер иеленушi қарым-қатынасты бастау немесе аяқтау мүмкiндiгi болмаса қолданылады.
There are many types of possession, but a common distinction is alienable and inalienable possession. Alienability refers to the ability to dissociate something from its parent; in this case, a quality from its owner. When something is inalienably possessed, it is usually an attribute. For example, John's big nose is inalienably possessed because it cannot (without surgery) be removed from John; it is simply a quality that he has. In contrast, 'John's briefcase' is alienably possessed because it can be separated from John. Many languages make the distinction as part of their grammar, typically by using different affixes for alienable and inalienable possession. For example, in Mikasuki (a Muskogean language of Florida), ac akni (inalienable) means 'my body', but am akni (alienable) means 'my meat'. English does not have any way of making such distinctions (the example from Mikasuki is clear to English speakers only because there happen to be two different words in English that translate akni in the two senses: both Mikasuki words could be translated as 'my flesh', and the distinction would then disappear in English). Possessive pronouns in Polynesian languages such as Hawaiian and Māori are associated with nouns distinguishing between o class, a class and neutral pronouns, according to the relationship of possessor and possessed. The o class possessive pronouns are used if the possessive relationship cannot be begun or ended by the possessor.
Міндетті иелену
Міндетті иелік кейде бөлгісіз иелік деп аталады. Дегенмен, бөлгісіз иелік – мәдениет әлемді қалай құрылымдайтынына көбінесе байланысты семантикалық ұғым, ал міндетті иелік – морфемалардың қасиеті. Жалпы, міндетті иелік талап ететін қасиеттері бар есімдер ұғымдық тұрғыдан бөлгісіз иелікке жатады, бірақ бұл сәйкестік сирек кездеседі, тіпті мүлдем болмайды.
Obligatory possession is sometimes called inalienable possession. The latter, however, is a semantic notion that largely depends on how a culture structures the world, while obligatory possession is a property of morphemes. In general, nouns with the property of requiring obligatory possession are notionally inalienably possessed, but the fit is rarely, if ever, perfect.
Інерт және инерт емес
Тағы бір айырмашылық, иеленуге болатын және иеленуге болмайтын иелік арасындағы айырмашылыққа ұқсас, табиғи және табиғи емес иелік арасында жасалады. Айырмашылықты көрсететін тілдерде, тұтастың бөліктері сияқты, өзінен тәуелді есімдер олардың тәуелді екенін көрсетпейынша айтылмайды. Мысалы, Папуа-Жаңа Гвинеяның Ягем тілі, иеленуші адам болғанда иеленуге болатын және иеленуге болмайтын иелікті ажыратады, ал иеленуші адам емес болғанда табиғи және табиғи емес иелікті ажыратады. Табиғи иелік есімдер (ka) ŋalaka 'ағаш бұтағы', (lôm) ŋatau 'ерлер үйінің иесі' және (talec) ŋalatu 'тауықтың баласы' сияқты ŋa префиксімен белгіленеді. Басқа бірліктердің табиғи қасиеттері ретінде зат есімдерден туындаған сын есімдер де осылай белгіленеді, мысалы ŋadani 'қалың, тығыз' (dani 'қалыңдығынан') немесе ŋalemoŋ 'батпақты, жұмсақ' (lemoŋ 'батпақтығынан').
Another distinction, similar to that between alienable and inalienable possession, is made between inherent and non inherent possession. In languages that mark the distinction, inherently possessed nouns, such as parts of wholes, cannot be mentioned without indicating their dependent status. Yagem of Papua New Guinea, for instance, distinguishes alienable from inalienable possession when the possessor is human, but it distinguishes inherent from non inherent possession when the possessor is not human. Inherently possessed nouns are marked with the prefix ŋa , as in (ka) ŋalaka '(tree) branch', (lôm) ŋatau '(men's house) owner' and (talec) ŋalatu '(hen's) chick'. Adjectives that are derived from nouns (as inherent attributes of other entities) are also so marked, as in ŋadani 'thick, dense' (from dani 'thicket') or ŋalemoŋ 'muddy, soft' (from lemoŋ 'mud').
Қолға алынатын және қолға алынбайтын
Көптеген тілдерде, мысалы масаи тілінде, иеленуге болатын және иеленуге болмайтын нәрселердің арасында ажырату бар. Иеленуге болатын нәрселерге шаруашылық жануарлары, құралдар, үйлер, отбасы мүшелері және ақша жатады, ал жабайы жануарлар, ландшафт нысандары және ауа райы құбылыстары иеленуге болмайтын нәрселердің мысалы болып табылады. Демек, мұндай тілдерде "менің әпкем" деу грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ "менің жерім" деу дұрыс емес. Оның орнына, "менің меншігімдегі жер" сияқты тікелей айтылмаған сөздерді қолдану қажет.
Many languages, such as Maasai, distinguish between the possessable and the unpossessable. Possessable things include farm animals, tools, houses, family members and money, but wild animals, landscape features and weather phenomena are examples of what cannot be possessed. That means basically that in such languages, saying my sister is grammatically correct but not my land. Instead, one would have to use a circumlocution such as the land that I own.
Иесінің саны мен саны (саны бойынша)
Қазіргі манси тілінде саны жағынан артық немесе кем иелік қолданылады.
Greater and lesser possession (in quantity) is used in Modern Mansi.
Локативті иелік
Кейбір ұрал тілдерінде орналасқан иеленуші қолданылады.
Locative possessive is used in some Uralic languages.
Эксзистенциалдық шарттармен көрсетілген иелік
Кейбір тілдерде иелік қатынастары экзистенциалдық сөйлемдер арқылы білдіріледі. Мысалы, орыс тілінде "Менің досым бар" дегенді "у меня есть друг u menya yest drug" деп айтуға болады, бұл сөзбе-сөз "менде дос бар" дегенді білдіреді. Еврей тілінде де осылай, мысалы, "Менің итім бар" - יש לי כלב, yesh li kelev, сөзбе-сөз "мен үшін ит бар" деген мағынаны береді. Латвия, Ирландия, Түркия және Урал тілдері (мысалы, венгр және фин тілдері) иеленуді көрсету үшін экзистенциалдық сөйлемдерді қолданады, себебі бұл тілдерде "болу" етістігінің мұндай функциясы жоқ. Жапон тілінде "болу" немесе "ұстау" мағынасындағы "motsu" етістігі бар, бірақ көбінесе "iru" және "aru" экзистенциалдық етістіктері қолданылады (иеленген нәрсе етістіктің түйінделген сөзі болып, иеленуші сөйлемнің тақырыбы ретінде келеді: uchi wa imōto ga iru, "Менің кіші қарындасым бар", немесе сөзбе-сөз "Менің үйімде кіші қарындас бар"). Толық мысалдар үшін қараңыз.
In some languages, possession relationships are indicated by existential clauses. For example, in Russian, "I have a friend" can be expressed by the sentence у меня есть друг u menya yest drug, which literally means "at me there is a friend". The same is true of Hebrew, e. g. "I have a dog", יש לי כלב, yesh li kelev, which literally means "there is for me a dog". Latvian, Irish, Turkish and Uralic languages (such as Hungarian and Finnish) use an existential clause to assess a possession since the verb to have does not have that function in those languages. Japanese has the verb motsu meaning "to have" or "to hold", but in most circumstances, the existential verbs iru and aru are used instead (with the possessed as the verb's subject and the possessor as the sentence's topic: uchi wa imōto ga iru, "I have a younger sister", or more literally "as for my house, there is a younger sister"). For more examples, see .