Рибагорсан: Испанияның солтүстігіндегі арагон-каталон тілдері тобы. Тарихы, географиясы, диалектілердің каталон және арагон тілдерімен байланысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Испанияда сөйленетін арагон-каталан тілдерінің топтамасы
Group of transitional Aragonese Catalan dialects spoken in Spain
Рибагорчан (автоним: ribagorsano немесе ribagorzano) – Испанияның солтүстігіндегі Рибагорца ортағасырлық округінің қазіргі аумақтарында таралған роман тілдерінің бірі. Аймақ қазіргі әкімшілік бірліктерге сәйкес келеді: Уэска провинциясындағы Рибагорза/Рибагорса және Ла Литера/Ла Ллитера, Арагон, сондай-ақ Лейда провинциясындағы Каталониядағы Альта Рибагорса. Бүгінде провинциялық және аймақтық көзқарастарға байланысты Рибагорчан Арагонда каталан тіліне жататын диалект ретінде, ал Каталонияда арагон тіліне жататын диалект ретінде сипатталады. Аймақтағы шығыс диалекттер каталан тіліне, ал батыс диалекттер арагон тіліне жатқызылады, ал шағын орталық аймақты жіктеу қиын. Тарихи тұрғыдан алғанда, округ пен оның диалектісіне саяси одақтастар, жаулап алушылар мен билеушілердің ықпалы тиді – римдіктерден бастап готтар, наваррлықтар, франктер, маврлар, кастилиялықтар және каталондықтар. Осылайша, тіл жалпы латын тілінің бір түрінен пайда болды және географиялық тілдік жағынан жақын көрші тілдердің – баск тілінің, гаскон (окситан) тілінің, кастиль тілінің, француз тілінің, арагон тілінің және каталан тілінің әсеріне ұшырады.
Ribagorçan (autonym: ribagorsano or ribagorzano) is a number of Romance dialects spoken in the modern territories of the medieval County of Ribagorza, in northern Spain. The area corresponds to the modern administrative units of Ribagorza/Ribagorça and La Litera/La Llitera, in the province of Huesca, Aragon, and Alta Ribagorça in the province of Lleida, Catalonia. Today, depending on provincial and regional perspectives, Ribagorçan may be described in Aragon as transitional to Catalan, or in Catalonia as transitional to Aragonese. Eastern dialects in the area tend to be classified as Catalan, and western dialects as Aragonese, with a small central area of more difficult classification. Historically, the county and its dialect was influenced by its political alliances, conquerors and rulers—ranging from the Romans to the Goths, Navarrese, the Franks, Moors, Castilians and Catalans. As such, the spoken language evolved from a variant of Vulgar Latin and was influenced along the way by its geo linguistic neighbors—Basque, Gascon (Occitan), Castilian, French, Aragonese and Catalan.
Жазба тілі
Негізінен ауызша тіл болғандықтан, жазбаша құжаттар сирек, бірақ олар бар – ең бастысы, Рикардо дель Арко жинақтаған Бенабарре пасторадалары, сондай-ақ Тонон де Балдомераның жазбалары және Клето Торроделластың поэзиясы; соңғы кезде Ана Тенна Пуй, Кармен Кастан және Бьенвенидо Маскарай Синнің еңбектері де жарық көрді. 2003 жылы арагон тілінің тіл ретінде мойындалуымен, аймақтық өзіндіктер, оның ішінде Рибагорчан, нығайып, жергілікті диалекттерді сақтауға, оқытуға және дамытуға деген қызығушылық жаңадан өркендеді.
Being predominantly a spoken language, written documents are scarce, but they do exist—most notably, the Pastoradas of Benabarre compiled by Ricardo del Arco as well the writings of Tonón de Baldomera and poetry of Cleto Torrodellas; and more recently works by Ana Tena Puy, Carmen Castán and Bienvenido Mascaray Sin. With the recognition of Aragonese as a language in 2003, intra regional identities, among them Ribagorçan, have gained strength, and there is renewed interest in preserving, teaching and developing the local dialects commonly referred to as [[Aragonese language.
Морфологиясы мен синтаксисі
Претерит латын тіліндегі vadere сөзінен және инфинитивтен алынған көмекші формалар арқылы жасалады, мысалы, va fer ('ол жасады'), бұл Каталон тілімен ортақ және Гистайн аңғарынан батысқа қарайғы Батыс Арагон диалекттеріне тән ерекшелік.
Preterite formed with auxiliary forms derived from Latin vadere + infinitive, e. g., va fer ('he/she did'), a feature shared with Catalan that is characteristic of Western Aragonese dialects westward from Gistaín valley.