Кіріспе

Австриялық суретші (1883–1908)

Ричард Герстль (14 қыркүйек 1883 – 4 қараша 1908) – австриялық суретші және сызба салушы, өзінің көркем әрі психологиялық тұрғыдан терең портреттерімен, өмір бойында сыншылар тарапынан мойын көрмеуімен және Арнольд Шенбергтің әйелімен болған қарым-қатынасының нәтижесінде өзіне-өзі қол жұмсауымен белгілі.

Мансап

Ричард Герстл еврей саудагері Эмиль Герстл мен еврей емес Мария Пфайффердің шаруа отбасында дүниеге келді. Өмірінің басында Герстл суретші болуды шешті, бұл әкесіне қатты ұнамады. Мектепте нашар оқығандықтан және Венадағы танымал Пиаристин гимназиясынан «тәртіптік бұзушылықтар» салдарынан шығарылғаннан кейін, қаржылық тұрақты ата-анасы оған жеке репетиторлар ұсынды. 1898 жылы, он бес жасында Герстл Вена Көркемсурет академиясына қабылданды, онда ол өте қатал және пікірлі Кристиан Грипенкерлден оқыды. Герстл Вена сецессиясының стилін және ол сәнді деп есептейтін өнерді қабылдамай бастады. Бұл оның профессорының: «Сен осылай сурет салсаң, мен қарға зәр тастаймын!» – деп айтуына себеп болды. Сецессиялық емес сурет салу стиліне қанағаттанбаған Герстл екі жыл бойы ешқандай ресми жетекшіліксіз сурет салуын жалғастырды. 1900 және 1901 жылдары Герстл Нагбаньяда Симон Холлосидің жетекшілігімен оқыды. Генрих Лефлердің либералды көзқарастарынан шабыттанған Герстл тағы да ресми білім алуға тырысты. Алайда, ол Австрия императоры Франц Иосиф I құрметіне өткізілген шеруге қатысудан бас тартқандықтан, одан әрі оқшауланып, академиядан шығарылды. Герстл мұндай шараға қатысудың «суретшіге лайық еместігін» сезінді. Лефлер студиясынан ол 1908 жылы соңғы рет шықты. 1904 және 1905 жылдары Герстл бұрынғы академиялық сыныптасы және досы Виктор Хаммермен бір студияда жұмыс істеді. Хаммер Герстлдің Лефлердің оқуына қабылдануына көмектескен және олардың қарым-қатынасы достық болғанмен, екеуінің қаншалықты жақын болғанын анықтау қиын, өйткені Герстл басқа суретшілермен қарым-қатынас жасаған жоқ. Олардың жеке сезімдеріне қарамастан, 1906 жылға қарай Герстл жеке студиясын иеленді.

Өнер

Герстль австриялық экспрессионизмнің негізін қалаушы болды. 1907 жылғы 7-14 шілде аралығында Венадағы Көркемсурет академиясында өткен көрме – оның өмірінде өткен жалғыз жеке көрмесі. Ол заманауи өнер практикасына, атап айтқанда, Югендстиль мен Густав Климтке қатысты түбегейлі қарсылық танытып, оларды қабылдамады. Жас суретші ретінде ол көп жылдар бойы Шенберг айнасына жақын болды. Оның Вена авангардымен байланысы айқын байқалды. Оның туындылары 1930 жылдардың басында қайта жаңғырылып, 1945 жылдан кейін олардың маңыздылығы мойндалды. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін осы австриялық экспрессионист өкілі туралы көп мәлімет белгілі емес. Оның 60 картинасы мен 8 суреті бар, олардың көп бөлігі Леопольд мұражайында және Österreichische Galerie Belvedere-де сақтаулы. Рихардтың інісі Алоис Герстль суретшінің шеберханасынан көп жылдар бойы экспедиторлық фирмада қалған картиналар мен эскиздерді тапты. Соңында, галерея иесі Отто Каллир отыз төрт картинаны жойылудан құтқарып қалды. Каллир картиналарды сатып алып, қалпына келтірді, ал оның 1931 жылғы «Рихард Герстль: Суретшінің тағдыры» көрмесі үлкен резонанс тудырды. Кейіннен көрме Мюнхен, Берлин және Ахен қалаларында көрсетілді. Ол австриялық өнер саласының маңызды тұлғасына айналып, соғыстан кейінгі кезеңдегі суретшілерге, тіпті Вена акционизмінің дәуірінде де шабыттандырды. 1980 жылдардан бастап, оның туындылары ғасыр басындағы Вена өнерінен көрмелерге енгізілгеннен кейін Герстль өнер тарихының канонында мойндалды. Швейцарияның Цуг қаласындағы Kunsthaus Zug көркемсурет галереясының Камм жинағы (Stiftung Sammlung Kamm) Герстльдің сегіз холсттағы он картинасына ие. Олардың ішінде пейзаждар мен түрлі портреттер бар.

Арнольд Шенберг

Герстль басқа суретшілермен қарым-қатынас жасамаса да, музыкаға бейім адамдарға тартылды; ол өзі Венадағы концерттерге жиі қатысты. 1907 жыл шамасында ол сол кезде бір ғимаратта тұрған композиторлар Арнольд Шенберг пен Александр фон Землинскиймен таныса бастады. Герстль мен Шенберг жеке дарындарына негізделген өзара құрметті дамытты. Герстль, Шенбергке сурет өнерінен сабақ берген. Осы кезеңде Герстль сол үйдің пәтеріне көшіп, Шенбергтің, оның отбасының және достарының бірнеше портреттерін салды. Бұл портреттерге Шенбергтің әйелі Матильда, Альбан Берг және Землинскийдің бейнелері де кірді. Оның өте стильдік бас суреттері неміс экспрессионизмін алға бастырып, Оскар Кокошканың туындыларындағыдай пастельдік бояуларды қолданды. Герстль мен Матильда (одан алты жас үлкен) өте жақын болып, 1908 жылдың жазында ол күйеуі мен балаларын тастап, Герстльмен бірге Венаға сапар шекті. Шенберг оның екінші скрипкалық квартетін, оны Матильдаға арнап, жазу процесінде болды. Матильда қазан айында күйеуіне қайта қосылды. Осы оқиға Арнольд Шенбергке зор әсер етті және оның «музыкалық драмасы» (яғни операсы) Die glückliche Hand осы оқиғалар негізінде жазылды. Өзіне-өзі қол жұмсағаннан кейін, жиырма бес жасында, оның отбасы Герстльдің студиясынан сақталған суреттерін алып, оларды қоймаға орналастырды, кейін оның ағасы Алоис 1930 немесе 1931 жылы оларды өнер саудагері Отто Каллирге көрсетті. Герстль өмірінде ешқашан көрме өткізе алмаса да, Каллир оның Neue Galerie-де көрмесін ұйымдастырды. Бірақ, көп ұзамай Австриядағы нацистік режим суретшінің танылуына кедергі келтірді және Герстль тек соғыстан кейін АҚШ-та танылды. Герстльге жатқызылатын 66 картина және сегіз сурет белгілі, бірақ ол көптеген туындыларын жойған болуы мүмкін немесе басқалары жылдар бойы жоғалып кеткен болуы мүмкін.