Кіріспе

Альбрехт Альтдорфер (шамамен 1480 – 12 ақпан 1538) – Регенсбург қаласында жұмыс істеген неміс суретшісі, гравюрашы және сәулетшісі. Лукас Кранах Ескі және Вольф Губермен бірге ол Дунай мектебінің негізгі өкілі саналады, ол библиялық және тарихи сюжеттерді көркем түстермен бейнеленген ландшафт фондарында көрсетеді. Ол пейзажға жеке қызығушылық танытқан алғашқы суретшілердің бірі ретінде көзге түседі. Шағын, күрделі гравюралар жасаған суретші ретінде ол Нюрнбергтің кішкентай шеберлеріне жатады.

Өмірбаян

Альтдорфер 1480 жылы Регенсбургте немесе Альтдорфта дүниеге келген. Ол өнерге деген қызығушылығын әкесі Ульрих Альтдорферден алған, ол суретші және миниатюрист болған. Мансабының басында ол кішкентай, жақын, қарапайым көлемдегі туындыларын дәстүрден тыс материалдармен және ерекше тақырыптармен жасап, көпшіліктің назарын өзіне аударды. 1505 жылы ол Дунай өзенінің жағасында орналасқан Регенсбург қаласына қоныстанды, соңынан қала архитектор және қала кеңесшісі болды. Оның алғашқы қол қойылған туындылары шамамен 1506 жылға жатады, олардың ішінде гравюралар мен суреттер бар, мысалы, Әулие Франциск пен Әулие Иеронимнің стигматтары. Оның үлгілері Жакопо де Барбари мен Альбрехт Дюрердің шеберханаларынан алынған ниэллер мен мыс гравюралары болды. 1511 жылға дейін немесе одан ертерек ол өзен бойымен төмен және оңтүстікке қарай Альп тауларына сапар шекті, ондағы пейзаж оны соншалықты терең әсер етті, одан ол заманауи мағынада алғашқы ландшафт суретшісі болды, бұл оны Дунай мектебінің жетекшісі етті – Оңтүстік Германияда ландшафтты тәуелсіз жанр ретінде дамытқан топ. 1513 жылдан бастап ол Инсбрукте Максимилиан I-нің қызметінде болды, онда императорлық сарайдан бірнеше тапсырыс алды. Протестанттық реформация кезінде ол көбінесе архитектураға берілді; оның архитектураға қызығушылығы артып келе жатқан кезеңдегі картиналарының бірі – Құдай ананың тууы. 1529 жылы ол Бавария герцогы Вильгельм IV үшін Исс саясындағы Александр шайқасын салды. 1520 жылдары ол бай адам ретінде Регенсбургке оралды және қалалық кеңестің мүшесі болды. Регенсбургтің бекіністерін салуға да ол жауапты болды. Осы кезеңде оның туындыларына Джорджоне және Лукас Кранах сияқты суретшілердің ықпалы байқалды, бұл оның Хрустқа мастығында көрінеді. 1535 жылы ол Венада болды. Ол 1538 жылы Регенсбургте қайтыс болды. Алтдорфердің сақталған туындыларының арасында 55 панель, 120 сурет, 125 ағаш кескіні, 78 гравюра, 36 ойма, 24 парқмендегі картина және Регенсбургтегі Кайзерхоф моншасының қабырғалық суретінен қалған бөліктер бар. Бұл өнімділік кем дегенде 1504–1537 жылдар аралығында жасалған. Ол өзінің әр туындысына қол қойып, күнін көрсеткен.

Сурет

Олтдорфер таза пейзаж жанрының алғашқы суретшісі болды, оны суреттерінің тақырыбы етіп, пейзажға басымдық берген композициялар жасады; мұның бәрі оның шығармашылығының көп бөлігін құрайды. Ол адамның табиғатты бұзбауы, керісінше, оған үйлесім тауып, немесе оның табиғи процестерін еліктеуі керек деп сенді. Лукас Кранах Ескінің пейзаждық стилін қабылдап, дамытып, Дунай өзенінің төбелі аңғарын, мохпен жабылып, құлап жатқан шыршалар мен қарығайлардың тығыз ормандарын, сондай-ақ күннің шығуы немесе батуы кезіндегі әсерлі түстерін бейнеледі. Оның 1518–1520 жылдардағы «Көпірлі пейзаж» (Ұлттық галерея, Лондон) картинасы маймен салынған алғашқы таза пейзаж деп есептеледі. Бұл картинада Олтдорфер ландшафттың ортасына шеттерінен кесілген алып ағашты орналастырады, оны композицияның орталық осіне айналдырып, назарды соған аударады. Көптеген көрермендер мұнда антропоморфты стильді байқайды – ағаштың бұтақтарының жамылғысы сияқты, адамдық қасиеттерді көрсетеді. Ол сонымен қатар көптеген әдемі аяқталған суреттер жасады, көбінесе пейзаждар, қалам мен акварельмен салынған, мысалы, 1522 жылғы «Орманда ағаш кесетін адаммен пейзаж». Сурет жер бетінен басталып, ортасында алып ағаш тұрған кеңістікті ашады, ол суреттің басты элементі болып табылады. Кейбіреулер ағаштың адам сияқты қимылдап, бұтақтарын әр жаққа жайып тұрғанын көреді. Ағаштың түбіне екі қабатты киелі орын ілінген. Сол кезде мұндай киелі орында Мәсіхтің айқышқа хеуелденуі немесе Құдай анасының бейнесі сақталған болуы мүмкін, бірақ ол көрерменнен алыс болғандықтан, оның қандай екенін анық айту қиын. Ағаштың түбінде отырып, тізесін кесіп, пышақ пен балға ұстаған кішкентай адам бейнеленген, ол қоғамдағы статусын немесе кәсібін көрсетеді. Ол сонымен қатар тарихи және Киелі кітап сюжеттерін бейнелейтін пейзаждар да суреттеді. Оның ең жақсы діни туындылары өте әсерлі, олардың жарқыраған жарықтары мен жарқын түстері кейде экспрессионизмге жақын. Олар көбінесе Мәсіх пен анасының немесе әртүрлі әулиелердің арасындағы жақын қарым-қатынасын көрсетеді. Оның сакральдық шедеврі және кейінгі орта ғасырлардағы ең танымал діни өнер туындыларының бірі – «Қасиетті Себастьян туралы аңыз» және «Мәсіхтің азаптары» деп аталатын Себастьян алтары (St. Florian's Priory), Линцке жақын, Жоғарғы Австрия. Алтар жабық болғанда, қасиетті Себастьянның шейіттік өлімі туралы аңыздың төрт панелі көрсетілсе, ашылған қанаттары Крест жолының бейнелерін көрсетті. Бүгінде алтар бөлшектелген, ал соңғы екі сахнаны бейнелейтін төменгі панельдер – қабірге қою және қайта тірілу 1923 және 1930 жылдары Венадағы Күнстгисторишес мұражайына сатылды. Бұл екі картина да қараңғы үңгірдің ашылуынан көрінетін ашық пейзажбен ұқсас формальды құрылымды бөліседі. Қайта тірілу панеліне 1518 жыл жазылған. Олтдорфер көбінесе перспективаны әсерлі ету үшін бұрмалайды. Оның демеушілік ететін тұлғалары көбінесе негізгі сахнамен пропорционалды емес, бұрынғы ғасырлардағы суреттердегідей бейнеленеді. Ол сонымен қатар бірнеше портреттер салды; жалпы алғанда, оның суреттері көп емес еді. Кейінгі туындыларында Олтдорфер маньеризмге көбірек бет бұрып, адам бейнесін итальяндық үлгіге сәйкес суреттеуге және суретте ашық түстерді басым етуге көшті.

Мюнхендегі суреттер

Оның 1529 жылғы Исс шайқасы (немесе Александр шайқасы) Бавария герцогы Вильгельм IV-тің тапсырмасымен Мюнхендегі Резиденцияда ілуге арналған сегіз тарихи шайқас суретінің бір бөлігі ретінде салынды. Альбрехт Альтдорфердің б.з.д. 333 жылы Александр Македонскийдің Кіші Азияда Дарий III-ді жеңіп, үстемдікке ие болған сәтін бейнелеуі – зор мақсатты, кең көлемді, жарқын бейнелі, символизмге толы және, әрине, батырлыққа толы туынды – әдеби сыншы Фридрих Шлегель айтқандай, сурет өнерінің «Илиадасы». Суретте мыңдаған сарбаздар орталық оқиғаны қоршап тұр: Александр ақ түсті биеде, екі қатарлы атты әскерді бастап, қашып бара жатқан Дарийді қуа жетеді, ол жедел шанағынан үрейленген күйде кері қарай қарайды. Қарсыластар әскерлерінің формаларының түстерімен ерекшеленеді: Дарий әскері қызыл, ал Александр әскері көк түсті. «Александр шайқасы» суретінің жоғарғы жартысы әлем мен аспанның кең аумағын қамтитын, қақпақты панорамаға айналып, мол жылдамдықпен кеңейеді. Жеңіс жазық бетте де көрінеді; Императорлық және одақтас әскерлер түріктерді сәтті кері тартып, күн айды басып өтеді. «Ваннадағы Сюзанна» және «Ақсақалдарды тастау» (1526) итальяндық сарайдың биік құрылысының алдында бейнеленген, ол суретшінің архитектураға деген қызығушылығын көрсетеді. Тағы бір кішкентай майлы сурет, пергаментке салынған Дунай пейзажы Верт қамалымен (шамамен 1520 жыл) – белгілі бір ғимараттың орналасқан жерін дәл бейнелейтін алғашқы топографиялық суреттердің бірі, ол кейінгі ғасырларда клишеге айналды.

Баспа жасау

Олтдорфер – көптеген гравюралар мен шамамен тоқсан үш ағаш кескілері бар маңызды суретші болды. Олардың ішінде Максимилианның жеңістеріне арналғандары да болды, онда ол Ханс Бургкмайр белгілеген жалпы стильді сақтады, бірақ таулы ландшафттан өтетін, көбінесе тәртіпсіз жүкті керуендерін бейнелегенде одан біршама еркіндік алды. Дегенмен, оның ең жақсы туындыларының көпшілігі – кескіндемелер, олардың көп бөлігі пейзаждарды бейнелейді; оларда ол өзінің сурет салу стилін тиімді пайдалана алды. Ол ертедегі ең сәтті кескіндемешілердің бірі болды және неміс суретшілерінің оның буыны үшін ерекше жағдай ретінде кітаптарға иллюстрациялар жасамады. Ол көбінесе бір пластинада кескіндеме және гравюралау техникаларын біріктіріп, барлығы 122 интальолық баспа шығарды. Олтдорфердің көптеген баспалары кішкентай өлшемде, және ол «Кішкентай шеберлер» деп аталатын суретшілер тобының маңызды мүшесі саналады. Артур Мейджер Хинд оның графикалық жұмысында техникалық шеберлік жетіспейді, бірақ «жеке, ыстық сезім» бар екенін айтады және ландшафтқа деген ерекше сезімін атап көрсетеді.

Қоғамдық өмір

Альдорфер муниципалды ғимараттардың бақылаушысы болғандықтан, мал сою орны мен шарап сақтау ғимараты сияқты бірнеше коммерциялық құрылыстардың салынуын қадағалаған, мүмкін тіпті оларды жобалаған да. Ол өз заманындағы көрнекті саясаткер саналды. 1517 жылы ол "Ausseren Rates" – сыртқы істер жөніндегі кеңестің мүшесі болды және осы қызметінің арқасында 1519 жылы яһудилерді қуғынға салу, синагогты бұзу және оның орнына шіркеу мен Әдемі Марияға арналған қасиетті орын салуға қатысты. Альдорфер синагогтың ішкі көрінісінің гравюрасын жасады және Әдемі Марияның культтік бейнесінің ағаштан ойылған суретін салған. 1529–1530 жылдары оған түріктердің қаупіне жауап ретінде қаланың кейбір бекіністерін күшейту тапсырылды. Альбрехттің інісі Эрхард Альдорфер де суретші және ағаш кесу және гравюра шебері болды, ол Лукас Кранах-ағаның шәкірті болған.