Кіріспе
АҚШ-тың бірінші азық-түлік және дәрі-дәрмек комиссары Харви Вашингтон Уайли (18 қазан 1844 – 30 маусым 1930) – американдық химик, ол 1906 жылғы Таза азық-түлік және дәрі-дәрмек туралы маңызды заңның қабылдануына сәтті ықпал етті және кейіннен «Жақсы үй шаруашылығы» институтының зертханаларында жұмыс істеді. Ол АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасының алғашқы комиссары болды. 1904 жылы Уайли Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1910 жылы Франклин институтының Эллиотт Крессон медалімен марапатталды.
Harvey Washington Wiley (October 18, 1844 – June 30, 1930) was an American chemist who advocated successfully for the passage of the landmark Pure Food and Drug Act of 1906 and subsequently worked at the Good Housekeeping Institute laboratories. He was the first commissioner of the United States Food and Drug Administration. In 1904 Wiley was elected a member of the American Philosophical Society. In 1910 he was awarded the Elliott Cresson Medal of the Franklin Institute.
Ерте өмір және мансап
Уайли 18 қазанда 1844 жылы Индиана штатының Джефферсон округіндегі Республикалық ауылында орналасқан ағаш үй шаруашылығында дүниеге келді. Жеті баланың алтыншысы болған Уайли 125 акрлық шаруашылықта өсті, оның бұлағы Уабаш өзеніне құяды, ал ол Огайо өзенінің саласы. Уайлидің әкесі – дін қызметкері және фермер, Престон Притчард Уайли, анасы – Лусинда Максвелл болды. Уайлидің ата-анасы Индиана штатының оңтүстік шекарасында, құлдар ұстаған Кентукки штатының ар жағындағы Жер асты жолында кондукторлар болып жұмыс істеді. Ол 1863 жылы жақын жердегі Хановер колледжіне түсіп, шамамен бір жыл оқыды, содан кейін 1864 жылы Америка Азамат соғысы кезінде Одақ армиясына қатысты. Соғысты 137-ші Индиана жаяу әскер полкінің I ротасындағы сержант ретінде аяқтады. 1865 жылы Хановерге оралды, гуманитарлық ғылымдарды оқып, 1867 жылы үздік дипломмен (А. Б.) бітірді. Уайли 1871 жылы Индиана медициналық колледжінде медицина докторы дәрежесін алды. 1868–1870 жылдары Индианаполистегі Батлер колледжінде грек және латын тілдерінен сабақ берді. Медициналық білімін алғаннан кейін Уайли Медициналық колледжде химиядан сабақ берді, онда ол 1873 жылдан бастап Индианадағы химия бойынша алғашқы зертханалық курс жүргізді. Гарвард университетінде бірнеше ай тырасты еңбектенгеннен кейін 1873 жылы ғылым бакалавры (B. S.) дәрежесін алды. Содан кейін ол Пердью университетінің химия факультетіне қабылданды, ол 1874 жылы алғашқы сабақтарын өткізді. Ол сонымен қатар Индиана штатының мемлекеттік химигі болып тағайындалды. 1878 жылы Уайли Германияға барып, Аугуст Вильгельм фон Хофманның лекцияларын тыңдады – анилин сияқты органикалық шайыр туындыларын ашқан атақты неміс ғалымы. Германияда ол Хофманның негізін салған беделді Неміс химия қоғамына сайланды. Уайли уақытының көп бөлігін Бисмарктегі Императорлық азық-түлік зертханасында Эуген Зеллмен бірге жұмыс істеп, полярископты қолдануды үйреніп, қант химиясын зерттеді. Пердью университетіне оралғаннан кейін Уайлиден Индиана штатының денсаулық сақтау басқармасы штат бойынша сатылатын қанттар мен сироптарды сараптап, қоспаларды анықтауды сұрады. Ол соңғы жылдарын Пердьюде сорго өсіру және қант химиясын зерттеумен өткізді, отандық қант өнеркәсібін дамытуға көмектесуге тырысты. Оның 1881 жылы жарияланған алғашқы мақаласы қантты глюкозамен араластыру туралы болды. Уайли медициналық журналист Веддербернге өз зерттеулерін қоғам мен саясаткерлерге түсінікті тілмен жазуды тапсырды. Мазасыздық тудырған мәселелерге: сүтке формальдегид қосып балмаштыру, консервіленген француз бұршағына жасыл түс беру үшін мыс сульфатын қосу және т.б. кірді. Бұл мәселелер көбінесе ірі қалаларға азық-түлік жеткізумен байланысты болды. 1898 жылғы америкалық-куба соғысындағы әскерлерге арналған рациондарға қатысты бальзамдалған етке байланысты дау көпшіліктің назарына бұл мәселені әкелді.
Мемлекеттік мансап
1882 жылы Джордж Лоринг, АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің комиссары, Уайлиге бас химик лауазымын ұсынды. Лоринг соргоны зерттеуге көбірек объективті көзқараспен қараушы химикті алмастыруды көздеді, өйткені оның қант көзі ретіндегі әлеуеті толыққанды дәлелденбеген еді. Уайли Пердью университетінің президентігіне үміткерлігі қабылданбағаннан кейін, оның «жас және тым көңілді», діни сенімдері дәстүрлі емес және үйленбегендігі себепті бұл ұсынысты қабылдады. Уайли Вашингтонға ауыл шаруашылығы саласындағы тәжірибелік білімін, шаруалардың проблемаларына деген жанашырлығын және жаңалықтарды жариялаудағы шеберлігін әкелді. Конгресске азық-түлік өнімдерінде қолданылатын химиялық консерванттардың қауіпсіздігі туралы алғашқы сұрақтарына көмектескеннен кейін, 1902 жылы Уайлиге түрлі консерванттарды қосатын диетаның ерікті адамдарға тигізетін әсерін зерттеу үшін 5000 доллар қаражат бөлінді. Бұл «улы отряд» зерттеулері ұлттық назарды федералды азық-түлік және дәрі-дәрмек заңын қабылдау қажеттігіне аударды. Бұл сынақтар гигиеналық үстел сынақтары деп аталды. Оларға айына 5 доллар және тегін тамақ берілді. 12 ерікті адам таңдалды. Әр сынаққа бір қоспа қосылды, бірақ ол уды қосу үшін тазаланбаған өнімдерді табуға тырысты. Бірінші сынаққа алынған борак ескі, шіріген етті қатайтты. Борак адамдарға ет және сүт өнімдері арқылы берілді. Зерттеуді бақылау үшін кейбіреулеріне борак берілді, ал кейбіреулеріне берілмеді. Бұл еріктілер «Улы отряд» деп аталды. Уайли бастапқыда тағамдарды дұрыс таңбалауды мақсат еткен. Алайда ол кейбір химиялық заттарға тыйым салу керек деген қорытындыға келді. Азық-түлік өнеркәсібі наразылық білдірді. 1902 жылы ұсынылған азық-түлік заң жобасы тіпті дауысқа да қойылмады, лоббистер оны жеңіп шықты. Ол әйелдер ұйымдарының қолдауын іздеді, олардың тікелей саяси ықпалы болмаса да, олардың ішкі тұрмыстық қысымын пайдалануға болатындығын ескерді. Бұл науқан кеңінен қоғамдық денсаулық және әл-ауқат мәселесіне айналды, барлық сумен жабдықтау және кәріз жүйелерін мемлекеттік бақылауға беруді талап етті. Оның науқаны Фанни Фармер қосылғанда және «таза тағам» талабына қолдау білдіргенде күш алды. Хайнц таза тағамға қолдау білдірген алғашқы компаниялардың бірі болды және 1902 жылы қызанақ кетчупының рецептін өзгертіп, химиялық консерванттарды сірке суымен алмастырды және өндіріс орындарында жоғары гигиеналық стандарттарды енгізді. 1905 жылы «Улы отряд» салицил қышқылымен жұмыс істеуге кірісті, ол көптеген өнімдерде қолданылды. Ол асқазанның қан кетуіне себеп болатыны анықталды. 1905 жылдың желтоқсанында Уайли Теодор Рузвельтпен бірге азық-түлік қауіпсіздігі туралы заңға қолдау білдіру үшін прогрессивті азық-түлік өндірушілерінің (Хайнцті қоса) және әйелдер-белсенділерінің кездесуін ұйымдастырды. Уптон Синклердің «Жұңғал» кітабы Чикагодағы мал сою орындарының ішкі жағдайларын ашып, үлкен алаңдаушылық туғызды. Осы ғылыми емес ашылулар Рузвельттің 1898 жылы Кубадағы нашар сапалы етпен болған тәжірибесін еске салды. 1906 жылдың маусымында бұл «Ет инспекциясы туралы» (мал сою орындарын бақылау) және «Азық-түлік және дәрі-дәрмек туралы» (қосымшаларды тыйым салу) заңдарын қабылдауға әкелді. Рузвельт бұл жетістіктің барлығын өзіне жатқызуға тырысса да, сол кездегі баспасөз бұл заңды доктор Уайлидің заңы деп атады. Заңға сәйкес тыйым салынған қоспалар тізіміне жаңа химиялық заттарды қосуға рұқсат берілді. Алғашқы рет 1907 жылы кеңінен қолданылуына қарамастан аса қауіпті деп танылған формальдегидті мақсат етті. Президент Рузвельт өзінің батыры Айра Ремсенді Уайлиді бақылау үшін тағайындады. Бұл дау тудыруға тиіс болды, өйткені Уайли президенттің Ремсеннің өнертабысы сахаринді пайдалануына қатысты алаңдаушылық білдірген еді. Бұл Уайлидің үлкен көлемдегі азық-түлік пен қоспаларды жарамсыз деп тануын тоқтатуға бағытталған шара болды. Уайли ұлттық азық-түлік және дәрі-дәрмектерді реттеуді қолдау үшін күрескен және коалиция құрған жетекші болды. Оның және Элис Лейкидің еңбегі бір миллион американдық әйелді Таза азық-түлік және дәрі-дәрмек туралы заңға қолдау білдіру үшін Ақ үйге хат жазуға шақырды. 1906 жылы заңға айналғанда Уайли «Таза азық-түлік және дәрі-дәрмектердің әкесі» деп аталды. Ол «Тамақ және оның бұзылуы» (1907 және 1911 жж.) атты екі кітап жазды, онда мамандар емес оқырмандарға негізгі тағамдардың тарихы, дайындалуы және одан кейінгі бұзылуы туралы мәліметтер берілген. Ол Ресми аналитикалық химиктер қауымдастығының негісқалаушысы болды және американдық таза тағам қозғалысына үлкен және маңызды мұра қалдырды, оны «күрескер химик» деп атады. Уайли 1909 жылы Coca-Cola компаниясын сынады, себебі олардың кокаин қолдануы бірнеше жыл бұрын тоқтатылған еді, бірақ олардың кофеинді шамадан тыс пайдалануына байланысты, оның адамға тәуелдік тудыратыны дәлелденген. Бұл алаңдаушылық әсіресе балаларға қатысты болды. Бұл мәселе 1911 жылы сотқа жетті, онда Coca-Cola компаниясы оның ішуінен денсаулыққа зиян келтірмейтінін, тәуелдік тудырса да, айтты. Сот Уайлидің шектен шығып кеткенін шешіп, Coca-Cola компаниясы Азық-түлік және дәрі-дәрмек туралы заңды бұзған жоқ деп тапты: «АҚШ-қа қарсы қырық бара және жиырма шарап шешегі Coca-Cola». Президент Тафт Уайлиді қызметтен босатуға қысым көрсетті, бірақ баспасөз оны қолдады. 1906 жылғы Федералды таза азық-түлік және дәрі-дәрмек заңын күшіне енгізу жұмысы Химия бюросына, емес, Сауда министрлігіне немесе Ішкі істер министрлігіне жүктелді, бұл Химия бюросының азық-түлік пен дәрі-дәрмектерді бұзу және дұрыс емес таңбалау туралы зерттеулеріндегі ғылыми біліктілігіне деген құрметтің белгісі болды. Жаңа федералды заңның күшіне енгенінен кейінгі он жыл ішінде елдің азық-түлік жағдайын революциялық түрде өзгертетін зертхана ғалымдарының жұмысын толықтыру үшін алғашқы азық-түлік және дәрі-дәрмек инспекторлары жұмысқа алынды. Уайлидің қызметі 1906 жылғы заңды басқаруына қатысты дау тудырды. Заңда нақты айтылмаған химиялық консерванттар туралы алаңдаушылықтар мәселе болып қала берді. Ауыл шаруашылығы министрі Джонс Хопкинс университетінің Айра Ремсен басқаратын Консультативты ғалымдар кеңесін тағайындады, ол Уайлидің консерванттардың адамдарға тигізетін әсерін зерттеуін қайталады. Сахарин, ақталған ұн, кофеин және сода бензоаты қолданылуы жаңа заңның алғашқы күндерінде соттарда шешілуі керек болған маңызды мәселелер еді. Алайда Уайлидің басшылығымен Химия бюросы 1906 жылғы заңды күшіне енгізуге жауапкершілік алғаннан кейін күшті және беделді болды. 1906 жылдан 1912 жылға дейін Уайлидің штаты 110-нан 146-ға дейін өсті. 1906 жылы 155 000 доллар болған қаржыландыру 1912 жылы 963 780 долларға жетті. Бюро өз ғимаратына көшті және Эскулаптың таяғын, яки Офиухты емдеу символы ретінде пайдаланды. 1911 жылы оның жауыздары Уайлиді Ауыл шаруашылығы министрлігінен оның бөліміндегі сарапшыға заңнан артық төлем жасалғаны туралы техникалық себеппен қызметтен босатуға шақырып, қысым жасады. Бірақ соңынан сол жылы президент Уильям Говард Тафт Уайлиді толыққанды ақтаған хат жазды. Тафт Уайлидің отставкаға кеткеніне өкініш білдірді және Ауыл шаруашылығы министрі Джеймс Уилсон Уайлидің «қаншалықты құнды» болғанын жоғары бағалады, ал Уилсон оған көрсеткен «жеке мейірімділік және құрмет» үшін алғыс айтты. Уайлидің ресми лауазымы Тамақ, санитария және денсаулық бюросының директоры еді. Оның «дәріленген» өнімдерге, соның ішінде кола сусындарына наразылығы болды, ол олардағы кофеинге қатысты ескертулер жасады. 1911 жылы Coca-Cola компаниясына қарсы сот процесінде ол сусындақта кокаин болмаса, «Coca-Cola» деген атауды қолдану заңсыз екенін, сондай-ақ кофеиннің қосымша ретінде болуы заңсыз екенін мәлімдеді. Алайда бұл жағдай белгілі бір деңгейде абсурдты болып көрінді, өйткені өнімде кокаин болуы керек екенін айтқандай болды. Дегенмен, бұл іс таңбалаудағы шындықтың стандарттарын қалыптастырудағы маңызды қадам болды. Сусын қазіргі уақытқа дейін декаинизацияланған кока жапырақтарымен және кола жаңғақтарымен жасалады. Ол 18 жыл бойы Good Housekeeping журналында жұмыс істеді. Ол өнімдерге «құрмет белгісін» қоюымен танымал болды.
Өлім
Харви Уайли 1930 жылдың 30 маусымында Вашингтон қаласындағы үйінде, Таза азық-түлік және дәрі-дәрмек заңына қол қойылғанының 24 жылдығы күні қайтыс болды. Ол әйелі Анна Келтон Уайлимен (1877–1964) бірге Арлингтон ұлттық зиратына жерленген, олар 1911 жылы үйленген. Оның қабірінде "Таза тағамдар заңының әкесі" деп жазылған.
Мұра
"Сәулет кемесі" (англ. Liberty Ship) – 1941 және 1945 жылдар аралығында салынған 2751 "Сәулет кемелерінің" бірі. Ол 1943 жылдың 15 қыркүйегінде жатқызылды, 1943 жылдың 15 қазанында теңізге сүргісіліп, 1947 жылы үкіметке сатылып, 1969 жылы мақұлданып алынды. АҚШ почтасы Уайлидің құрметіне 1956 жылдың 27 маусымында 3 центтік почта маркасын шығарды, бұл 1906 жылғы заңның 50 жылдығымен байланысты болды. Харви У. Уайли сыйлығы – AOAC International ұйымының ең беделді ғылыми сыйлығы; ол 1956 жылы құрылып, 1957 жылдан бері AOAC International ұйымының қызығушылығын тудыратын салалардағы талдау әдістерін дамытуға ерекше үлес қосқан ғалымға (немесе ғалымдар тобына) жыл сайын табыс етіледі. AOAC International 1884 жылы Ресми ауыл шаруашылығы химиялықтарының қауымдастығы ретінде құрылды. Уайли – негіздеуші мүше, 1886 жылы президент, 1889 жылдан 1912 жылға дейін хатшы, ал 1930 жылы қайтыс болғанға дейін құрметті президент болды. Уайлидің құрметіне аталған бірнеше ғимарат бар. Ол 1956 жылы ашылған Хановер колледжінің "Уайли жатақханасымен" құрметтелді. 1958 жылы Пердью университеті де оны құрметтеп, негізгі академиялық кампустың солтүстік-батысында "Харви У. Уайли жатақханасын" ашты. Азық-түлік қауіпсіздігі және қолданбалы тамақтану жөніндегі FDA орталығының (CFSAN) операциялары 2001 жылы салынған және 2002 жылы Уайлидің есімімен аталған Мэриленд штатының Колледж Парк қаласындағы Харви У. Уайли федералдық ғимаратында орналасқан. Оның Кентке жақын жердегі туған үйі IN 256 және CR 850W бұрышында орналасқан Индиана штатының тарихи белгісімен еске алынды. Бұл белгіні 1981 жылы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының қауымдастығы демеушілік етіп, орнатты. 1909 жылы француз мемлекеттік басшылары оны "Құрмет легионы" орденінің кавалері деп атады. Харви Вашингтон Уайли атындағы химия профессоры – Пердью университетінің химия факультеті құрған құрметті лауазым. 1997 жылдан бері бұл лауазымды доктор Дейл В. Маргерум атқарып келеді. Ол 1893 жылы Сомерсет, Мэриленд қаласында салған үйі, Уайли Рингленд үйі, 2000 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді. Уайлидің жетістіктері Дебора Блумның 2018 жылғы "The Poison Squad: One Chemist's Single Minded Crusade for Food Safety at the Turn of the Twentieth Century" атты ғылыми еңбегінің тақырыбы болды. Бұл кітап "The Poison Squad" деректі фильмінің негізіне алынды, ол алғаш рет 2020 жылдың 28 қаңтарында American Experience бағдарламасында көрсетілді. Кейбір либертариандық философтар Уайлидің еңбегін АҚШ-тағы мемлекеттік мәжбүрлеудің кеңдігі мен тереңдігін арттырудың негізгі факторы деп санайды, оның шараларымен медицина, азық-түлік және денеге жеке меншік құқығындағы еркіндік күрт төмендеді деп мәлімдейді.
Жарияланымдар
Уайли, Харви В. (1930). "Харви У. Уайли, өмірбаян". Индианаполис қаласындағы Бобс Меррил компаниясы. Ол сонымен қатар 1919 жылы мектептерге арналған «Денсаулық сағаты» оқулықтарының сериясын шығарған.
Фильм
Джон Маджионың "Уыт отряды" фильмі, 2020 жыл.
Жалпы көздер
Фрэнсис, Ф. Ж. (2000). "Харви У. Уайли: Тамақ ғылымы мен сапасының пионері". "Тамақ ғылымының ғасыры" кітабында. Чикаго: Азық-түлік технологиялары институты. 13–14 беттер.