Кіріспе
XX ғасырдағы АҚШ-тың бас мемлекеттік санитар дәрігері Лютер Леонидас Терри (15 қыркүйек 1911 – 29 наурыз 1985) – американдық дәрігер және қоғамдық денсаулық сақтау саласының қызметкері. Ол 1961-1965 жылдары АҚШ-тың тоғызыншы бас мемлекеттік санитар дәрігері болып тағайындалды және темекі қолданудың денсаулыққа зияндығы және оның салдары туралы ескертулерімен әйгілі.
Luther Leonidas Terry (September 15, 1911March 29, 1985) was an American physician and public health official. He was appointed the ninth Surgeon General of the United States from 1961 to 1965, and is best known for his warnings against the dangers and the impact of tobacco use on health.
Алғашқы жылдар
Лютер Терри Алабама штатының Ред-Левел қаласында Джеймс Эдвард Терри, М.Д. және Лула Марая (Дурэм) Терри отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Алабама университетінің медицина мектебін бітірген және Ред-Левел қаласының "қалалық дәрігері" болған. Лютер Терридің ең алғашқы естеліктерінің көп бөлігі – әкесіне дәріханада және Ред-Левелдегі клиникалық кеңселерде көмектесу, сондай-ақ отбасылық Ford Model A көлігімен әкесін аудандық шұғыл кездесулерге апару еді. Лютер Терри 1931 жылы Бирмингем Оңтүстік колледжінде бакалавр дәрежесін алды, онда ол Пи Каппа Альфа студенттік бауырластығына қабылданды. Одан кейін 1935 жылы Тулан университетінде медицина докторы ғылымының кандидаты дәрежесін алды. Бірмингемдегі (Алабама штаты) Хиллман ауруханасында интернатурадан өткеннен кейін және Кливленд ауруханаларында тұрудан кейін, Терри 1938 жылы патология бойынша интернатураға Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетіне көшті. Келесі жылы ол сол мекемеде оқытушы болды. Содан кейін ол 1940-1942 жылдары Галвестондағы Техас университетінде профилактикалық медицина және халық денсаулығы бойынша оқытушы және доцент болып жұмыс істеді.
Мансап
1942 жылы Терри Балтимордағы Халық денсаулығы сақтау қызметі ауруханасының штатқа қабылдады, ал келесі жылы ол ондағы медициналық қызметтердің бастығы болды. Оның жүрек-қан тамырлары саласындағы зерттеулерге деген қызығушылығы оны 1950 жылы Бетестадағы Ұлттық жүрек институтында Бас дәрігер және Эксперименталды терапия бөлімінің бастығы лауазымына тағайындауға әкелді. Бастапқыда ол Балтимор ауруханасындағы жұмысын жалғастыра отырып, жартылай уақытпен жұмыс істеді. 1953 жылы Ұлттық денсаулық сақтау институттарының Клиникалық орталығы ашылғанда Терридің Жүрек институтының бағдарламасы жаңа ғимаратқа көшірілді және ол толық уақытын осы жұмысқа арнады. Ол сондай-ақ Клиникалық орталықтың Медициналық кеңесінің алғашқы төрағасы (1953–1955) қызметін атқарды және 1944 жылдан 1961 жылға дейін Джонс Хопкинс университетінің Медицина мектебінде нұсқаушы, содан кейін ассистент-профессор болып жұмыс істеді. Терри және оның командасы "жүрек-қан тамырлары клиникалық зерттеулерінің алтын ғасыры" деп аталатын саланың негізін қалады.
Бас дәрігер
1958 жылы Терри Ұлттық жүрек институтының директорының көмекшісі болды. Ол 1961 жылғы 2 наурызда Президент Джон Ф. Кеннеди оны Қоғамдық денсаулық қызметінің бас хирургы етіп таңдағанда көпшілік назарына ілікті. Темекі шегудің денсаулыққа зиянды әсері туралы бұрыннан мәлім болғанымен, 1950 жылдары ғана темекі шегудің өкпе қатерлі ісігі және басқа да ауруларды тудыратынын көрсететін деректер жариялана бастады. Онжылдықтың соңында Ұлыбританиядағы Корольдік дәрігерлер колледжі темекі шегу мен денсаулық арасындағы байланысты зерттеу үшін комиссия құрды. 1962 жылғы 7 наурызда жарияланған комиссияның баяндамасында темекі шегу өкпе қатерлі ісігі мен бронхиттің себебі ретінде көрсетілді және жүрек-қан тамырлары ауруларына да ықпал етуі мүмкін екені айтылды. Бұл баяндама жарық көргеннен кейін көп ұзамай Терри АҚШ үшін ұқсас баяндама дайындау үшін өзі төрағалық ететін «Бас хирургтың темекі шегу және денсаулық жөніндегі консультативтік комитетін» құрды. «Темекі шегу және денсаулық: Қоғамдық денсаулық қызметінің бас хирургіне консультативтік комитетінің баяндамасы» 1964 жылғы 11 қаңтарда жарияланды және онда өкпе қатерлі ісігі мен созылмалы бронхит темекі шегумен тікелей байланысты екені тұжырымдалды. Баяндамада темекі шегудің эмфизема, жүрек-қан тамырлары аурулары және әртүрлі қатерлі ісіктер сияқты басқа да ауруларға себеп болуы мүмкін екенін көрсететін деректер де келтірілді. Комитет темекі шегудің денсаулыққа қауіптілігінің деңгейі тиісті шаралар қабылдануын талап ететінін мәлімдеді. 1964 жылғы маусымда Федералды сауда комиссиясы 3:1 дауыспен темекі өндірушілерге 1965 жылғы 1 қаңтардан бастап темекі пакеттеріне «ашық және айқын» түрде ескерту жазуды міндеттеді. Бұл ескертуде темекі шегудің денсаулыққа зиян екені көрсетілуі керек болды, бұл Бас хирургтың арнайы комитеті берген ескертуге сәйкес келеді. Сол ескерту 1965 жылғы 1 шілдеден бастап барлық темекі жарнамаларында да қолданылуға тиіс болды. Темекі шегу және денсаулық жөніндегі Бас хирургтың маңызды баяндамасы американдықтардың және үкімет саясаткерлерінің темекіге деген алаңдаушылығын күрт арттырып, темекіге қарсы кең ауқымды науқанға жол ашты. Бұл сонымен қатар темекі индустриясын темекі шегу мен аурудың арасындағы байланысты ғылыми тұрғыдан жоққа шығаруға күш салуға итермеледі. Баяндама 1965 жылғы темекі таңбалары мен жарнамасы туралы заңның қабылдануына да ықпал етті, ол басқалармен қатар, темекі пакеттерінде Бас хирургтың денсаулық туралы ескертулерін міндетті етті. Бас хирургтың темекі шегу туралы алғашқы баяндамасында никотинге тәуелділік деп аталмады (бұл баяндаманың көп бөлігін өзі темекі шегетін дәрігерлерден құралған комиссия жариялаған).
Кейінгі жылдар
Терри бас хирург лауазымын тастағаннан кейін де темекі шегуге қарсы күресте жетекші рөлді ойнауын жалғастырды, ол 1965 жылдың 1 қазанына дейін аталған лауазымда болды. 1967-1969 жылдары ол мемлекеттік органдар мен мемлекеттік емес ұйымдардың коалициясы – Ұлттық агенттіктер аралық темекі шегу және денсаулық жөніндегі кеңестің төрағасы болды және Америкалық қатерлі ісіктер қоғамы сияқты ұйымдарға кеңесші ретінде көмектесті. 1971 жылы радио мен теледидарда темекі жарнамасына тыйым салуға қол жеткізді. Өмірінің соңында ол жұмыс орындарында темекі шегуді жоюға бағытталған күш-жігерді жетектеді. Терри 1965 жылы мемлекеттік қызметтен зейнеткерлікке шыққанда Пенсильвания университетінде медициналық істер жөніндегі вице-президент және медицина мен қоғамдық медицина профессоры болды. Терри университеттің денсаулық сақтау ғылымдары мектептерін басқаруға жауапты болды, бұл университет бюджетінің шамамен 40 пайызын құрады, 1971 жылы вице-президент лауазымынан бас тартқанға дейін. Ол 1975 жылға дейін профессорлық лауазымын сақтап, содан кейін қосымша профессор, ал 1981 жылы – құрметті профессор атанды. 1970 жылдан 1983 жылға дейін ол Вашингтондағы University Associates атты коммерциялық емес консалтингтік фирманың президенті болып қызмет етті. Терридің соңғы жылдары Филадельфиядағы ARA Services компаниясының медициналық істер жөніндегі корпоративтік вице-президенті (1980–1983) ретінде және кейін кеңесші болып жұмыс істеді. 1985 жылдың 29 наурызында 73 жасында жүрек талмасынан Пенсильвания ауруханасында қайтыс болды. Оның еңбектерінің жинағы Мэриленд штатының Бетезда қаласындағы Ұлттық медицина кітапханасында сақтаулы.
Terry's last years were spent as corporate vice president for medical affairs for ARA Services of Philadelphia (1980–1983) and then as a consultant. He died at Pennsylvania Hospital on March 29, 1985, aged 73, after a heart attack. A collection of his papers are held at the National Library of Medicine in Bethesda, Maryland.