Кіріспе
Тыйым салу жойылғаннан кейін АҚШ-та құрылған алкогольді ішімдіктерді сату жүйесі. Алкогольді ішімдіктерді таратудың үш деңгейлі жүйесі – тыйым салу жойылғаннан кейін Америка Құрама Штаттарында құрылған алкогольдік сусындарды тарату жүйесі. Бұл жүйенің үш деңгейі бар: импорттаушылар немесе өндірушілер, дистрибьюторлар және бөлшек саудагерлер. Жүйенің негізгі қағидасы бойынша, өндірушілер өз өнімдерін тек көтерме дистрибьюторларға сата алады, олар өз кезегінде бөлшек саудагерлерге сатады, ал бөлшек саудагерлер ғана тұтынушыларға сатуға құқылы. Өндірушілерге сыра қайнатушылар, шарап жасаушылар, арақ құюшылар және импорттаушылар жатады. Үш деңгейлі жүйенің мақсаты – байланыстырылған дүкендерге тыйым салу және «ретсіз сауда жағдайларын» болдырмау. Кейбір штаттар тыйым салудан кейін алкогольдік ішімдіктерді бақылау құзыретін таңдады. Осы штаттарда тарату деңгейінің бір бөлігі немесе толығымен, кейде бөлшек сауда деңгейі де тәуелсіз жеке тұлғалар емес, мемлекеттік билік (немесе оның өкілеттігімен жұмыс істейтін мердігерлер) арқылы басқарылады. Жекеменшік бөлшек сауда және тарату жүйесіне ие және үш деңгейлі жүйені қажет етпейтін жалғыз штат – Вашингтон штаты. Вашингтонда бөлшек саудагерлер алкогольдік ішімдіктерді өндірушілерден тікелей сатып ала алады, көлемдік жеңілдіктер туралы келісе алады және өздерінің тауарын қорын сақтай алады. Дегенмен, үш деңгейлі жүйе, заң жүзінде талап етілмесе де, Вашингтонда көбінесе факті ретінде сақталады.
The three tier system of alcohol distribution is the system for distributing alcoholic beverages set up in the United States after the repeal of Prohibition. The three tiers are importers or producers; distributors; and retailers. The basic structure of the system is that producers can sell their products only to wholesale distributors who then sell to retailers, and only retailers may sell to consumers. Producers include brewers, wine makers, distillers and importers. The three tier system is intended to prohibit tied houses and prevent "disorderly marketing conditions." Some states chose to become alcoholic beverage control jurisdictions after Prohibition. In these states, part or all of the distribution tier, and sometimes also the retailing tier, are operated by the state government itself (or by contractors operating under its authority) rather than by independent private entities. The only state with a privately operated retailing and distribution system that does not require any form of three tier system is the State of Washington. In Washington, retailers may purchase alcoholic beverages directly from producers, may negotiate volume discounts, and may warehouse their inventory themselves. However, the three tier system largely remains in fact a reality in Washington despite the lack of a law requiring it.
Тарих және құқықтық негіздеме
1933 жылы 18-ші түзету 21-ші түзетумен күштен шығарылды. (Бұрын, 1919 жылы 18-ші түзету АҚШ-та алкогольге тыйым салған, ал 1920 жылы ол тыйым салу кезеңіне әкелді.) 21-ші түзетудің 2-тармағы алкогольді бақылау құқығы штаттарға тиесілі екенін, және әр штаттың тыйым салуды қашан және қалай жоюға болатынын өздігінен шешуге құқығы бар екенін көрсетеді. Тыйым салу тоқтатылғаннан кейін штаттар алкоголь өнеркәсібін реттеу және бақылау жолдарын іздеуге кірісті. Сондай-ақ, штаттар алкоголь өндірушілерден салық алу және жинау тәсілін табуға мүдделі болды. Осы екі мәселе де штаттарды жеке-жеке үш деңгейдің (өндіріс, тарату және бөлшек сауда) барлығына бір тұлғаның меншік құқығын толық немесе ішінара шектеуге мүмкіндік беретін орта жасауға итермеледі. 21-ші түзету штаттарға өздерін-өздері реттеуге мүмкіндік бергендіктен, алкоголь заңдары мен үш деңгейлі жүйенің мәні штаттан штатқа айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін.
Ерекшеліктер мен ережелер
Мемлекеттерде осы ережеге түрлі ерекшеліктер бар, ең көп таралғаны – бір мезгілде өндіруші де, бөлшек саудагер де болатын сырахана, ол дистрибьюторға сатуға міндетті емес. Кейбір мемлекеттер бір кәсіпорға қатысуға екі деңгейге рұқсат береді, мысалы, шағын сыра қайнатушыларға өздерінің дистрибьюторы ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Көптеген штаттарда шарап заводтары өз орындарында шарап бөтелкелерін сатуға құқылы. Әдетте, өндірушілер дистрибьюторға белгілі бір географиялық аймақта өнімдерін таратқанға эксклюзивті құқық береді, мысалы, Anheuser Busch өнімдерінің екі дистрибьюторы бір-бірімен бәсекелеспейді. Ережелер сондай-ақ әр деңгейдің қалған екі деңгеймен қандай қарым-қатынасқа түсе алатынына байланысты да өзгереді. Мысалы, өндіруші бөлшек саудагерге жарнамалық заттар немесе қызметтер ұсынуға құқылы болмауы мүмкін. Тағы бір мысал, сыра дистрибьюторы мейрамханада су құбырларын орнатуға және күтуге жауапты болуы мүмкін, немесе штатқа байланысты, оған заңмен тыйым салынуы мүмкін. Сондай-ақ, бірнеше штат алкогольдік ішімдіктерді бақылау штаты болып табылады, мұндай жағдайларда штат үкіметі жүйенің дистрибуция деңгейінде монополияны сақтайды (кемінде дистилленген ішімдіктер үшін). Кейбіреулері (мысалы, Юта және Пенсильвания) дистрибуция және бөлшек сауда деңгейлерінде монополияны ұстайды. Тек дистрибуция жүйесінде монополияны сақтайтын штаттарда (мысалы, Мичиган) үш деңгейлі жүйе бар деп санауға болады – мұндай штаттарда өндірушілер дистрибьюторға (осы жағдайларда жеке оператор емес, штат) сатады, ол өз кезегінде жеке бөлшек сауда орындарына сатады. Үш деңгейлі жүйеден маңызды ерекшелік – Вашингтон штаты. 2011 жылдың қараша айында Вашингтон сайлаушылары 1183 бастамасын мақұлдады, ол штаттық бөлшек сауда жүйесін таратып, алкогольдік ішімдіктерді сату үшін үш деңгейлі дистрибуция жүйесін міндетті етуді жойды. Өзгертілген заңға сәйкес, бұрынғы штаттық алкоголь саудасы жүйесі жойылды және оның орнына ауыр салық салынатын жеке сауда енгізілді. Вашингтонда алкогольге салынатын салық мөлшерлемесі ең жоғары. Вашингтонда бөлшек саудагерлер дистрибьюторларды айналып өтіп, өндірушілерден тікелей сатып ала алады, көлемдік жеңілдіктер туралы келісе алады және өздерінің тауарын қорын сақтай алады. Жеке сауда 2012 жылдың 1 маусымында басталды. Жеке сауда принципті түрде бәсекелестікті арттыруға тиіс болса да, көптеген жағдайларда өндірушілер нарық аймағы үшін дистрибьюторлармен эксклюзивті маркетингтік келісімдерге келді, нәтижесінде әр бренд көбінесе штаттың бір ғана дистрибьюторынан қол жетімді (бірақ Costco сияқты ірі бөлшек саудагерлер заңның кейбір мүмкіндіктерін пайдалана алды және кейбір жағдайларда өз брендтерін енгізді).
Даулар мен сын-пікірлер
Американың шарап және спирттік сусындардың көтерме сатушылары (WSWA) – Вашингтон қаласында орналасқан, үш деңгейлі модельді өзгертуге бағытталған бастамаларға қарсы күресетін ықпалды сауда ұйымы және лобби тобы. Олар көтерме сатушылардың тек алкогольді сатумен ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік функцияларды орындаумен және алкогольге қатысты әлеуметтік жауапкершілікті ұлғайтумен айналысатынын айтады. Ұлттық шарап сатушылар қауымдастығы шарап саудасы саласын өкілдік етеді және штаттар арасында шараптың еркін қозғалысын жақтаушылық етеді.
Басқа нарықтарда пайдалану
Кейбір мемлекеттерде темекі өнімдері үшін де үш деңгейлі жүйе қолданылып келеді. Олар мұның салық жинаудың тиімділігін арттыратынын мәлімдеді.