Кіріспе

Латын тілінің әдеби түрі (б.з.д. 75 – 3 ғ. дейін)
жазылған Классикалық латын

Классикалық латын – Рим Республикасының соңы мен Рим империясының басындағы жазушылардың әдеби стандарт ретінде мойындаған әдеби латын тілінің түрі. Ол б.з.д. 75 жыл шамасында ежелгі латын тілінен параллельді түрде қалыптасып, 3-шы ғасырға қарай Кейінгі латын тіліне дамыды. Кейінгі кезеңдерде бұл түрі дұрыс немесе жақсы латын тілі деп есептелсе, екіншісі – төмендеген, бұзылған немесе жеңілтек деп саналды. Қазіргі кезде «латын» сөзі әдебиетте «Классикалық латын» деген мағынаны білдіреді. Мысалы, қазіргі латын тілі оқулықтарында негізінен Классикалық латын оқытылады. Цицерон және оның республиканың соңғы кезеңіндегі замандастары латын тілін грек тілі сияқты басқа тілдерден айырып, lingua latina немесе sermo latinus деп атаған. Олар, алайда, халық арасында қолданылатын тілді (sermo vulgaris және sermo vulgi) «вульгарлық латын» деп, ал жоғары стильдегі тілді latinitas деп атаған, оны кейде «латындық тіл» деп аударады. Ағылшын тілінде сирек қолданылғанда, бұл термин үлкен әріппен жазылады: Latinitas. Latinitas сөзімен қатар, оны sermo familiaris («жақсы отбасылардың тілі»), sermo urbanus («қала тілі») және сирек жағдайларда sermo nobilis («асыл тіл») деп те атаған. Latinitas атауынан өзге, оны latine («жақсы латын тілінде», сөзбе-сөз «латынша») деген сөзбен немесе оның салыстырмалы түрі latinius («жақсырақ латын тілінде», сөзбе-сөз «көбірек латынша») арқылы да атаған. Latinitas тілінде сөйлеген және жазған. Осы тіл мектептерде оқытылған. Сондықтан оған қатаң ережелер қолданылған, ал поэзия немесе риторика сияқты арнайы пәндерді қарастырғанда, қосымша ережелер енгізілген. Сөйлеу тіліндегі Latinitas жойылғандықтан (кейінгі тілдердің пайдасына), тазартылған мәтіндердің ережелері жасанды тіл сияқты көрінуі мүмкін. Дегенмен, Latinitas – сөйлеу тілінің (sermo) бір түрі болғандықтан, спонтандылық сақталған. Классикалық латын авторларының ешбір мәтіні стильдік өнердегі қатаңдықпен ерекшеленбейді, тек жазуларда кездесетін қайталанатын аббревиатуралар мен тұрақты тіркестерді қоспағанда. Классикалық латын дәуірінің стандарттары, авторлары және нұсқаулықтары Еуропа және одан тыс аймақтардағы кейінгі кезеңдерде оқытылған және қолданылған тілдің үлгісін құрады. Латын тілінің әртүрлі кезеңдерде қолданылуы «классикалық» латыннан ауытқығанмен, классикалық дәуірдің үлгілерін қайта үйрену және қолдану үшін белгілі бір уақыт аралығында күш-жігер жұмсалды, мысалы, Карл Великийдің тұсында Алкуин, ал кейіннен Ренессанс кезеңінде, қазіргі кезде Неолатын деп танылатын, өте классикалық латын тілінің формасы пайда болды.

Классикалық

Филологияда "жақсы латын" "классикалық" латын әдебиеті деп аталады. Бұл термин Рим Республикасының соңғы кезеңі мен ерте және орта Рим империясында латын тілінде жазылған әдеби шығармалардың канондық маңыздылығын көрсетеді. "[Бұл] белгілі бір жанрдың символы саналған авторлардың (немесе шығармалардың) эксклюзивті тобына жататындығын білдіреді". "Classicus" (көпше түрі – "classici") термині римдіктер тарапынан грек тіліндегі ἐγκριθέντες (encrithentes) және "таңдаулы" сөздерін аудару үшін ойлап табылды, бұл грек тілінің үлгісі саналған түрінде жазған авторларды білдіреді. Одан бұрын "classis" термині, теңіз флоты болумен қатар, рим конституциясына сәйкес мүлікке иелік етуге байланысты Рим қоғамының диахрондық бөлімдерінің біріндегі әлеуметтік топты да білдірді. Бұл сөз грек тіліндегі κλῆσις (clēsis, немесе "шақыру") сөзінің транслитерациясы болып табылады, ол әскерге шақырылғандарды мүліктеріне қарай біріншіден бесінші топқа дейін саралау үшін қолданылған. "Classicus" – бұл "prima classis" ("бірінші топ") дегенді білдіреді, мысалы, жақсы өңделген латиницадағы шығармалардың авторлары немесе "sermo urbanus". Онда расталған және нақты мағыналары бар, немесе "testis classicus" ("сенімді куә"). Осы тұрғыда Марк Корнелий Фронто (африкалық римдік заңгер және тіл шебері) біздің эраның екінші ғасырында "scriptores classici" ("бірінші топ" немесе "сенімді авторлар") терминін қолданды. Олардың еңбектері жақсы латын тілінің үлгісі ретінде қарастырылды. Бұл авторлар қолданған классикалық латынға жасалған алғашқы белгілі сілтеме (мүмкін, осы кезеңде пайда болған) және олардың шығармаларының түпнұсқа тілінде дәлелденген.

Қасиетті

Грек грамматиктерінің үлгісімен, римдіктер, мысалы Квинтилиан, гректер жасаған индекстер немесе ординес деп аталатын тізімдерді құрды. Грек тізімдері классикалық немесе recepti scriptores ("таңдаулы авторлар") деп есептелді. Аулус Геллиусқа Плавт сияқты авторлар кіреді, олар ежелгі латын тілінің авторлары болып саналады, бірақ классикалық латын тілінің дәуірінде емес. Классикалық римдіктер ежелгі латын тілін "prisca Latinitas" деп атады, бірақ "sermo vulgaris" деп атамады. Римдік тізімдердегі әр автордың еңбегі грек тіліндегі бір еңбекке тең деп саналды. Мысалы, Энний – латын Гомері, Энеида – Илиадаға балама, және т.б. Классикалық авторлардың тізімдері римдік грамматиктердің филологияны дамытудағы жетістігі болды. Бұл тақырып сол деңгейде қалды, ал орта ғасырларда classici scriptores-қа қызығушылық азайды, тілдің ең жақсы формасы орта ғасырлық латынға ұшырады, ол классикалық стандарттардан төмен болды. Ренессанс Рим мәдениетінің қайта жаңғыруын әкелді, сонымен қатар классикалық ("ең жақсы") латын тіліне оралуға мүмкіндік берді. Томас Себилледің "Поэтикалық өнер" (1548) еңбегінде "француздың жақсы және классикалық ақындары" деп Жан де Мюн мен Ален Шартьеге сілтеме жасалады, олар бұл сөздерді алғаш рет қазіргі түсінікпен қолданды. Merriam Webster's Collegiate Dictionary сөздігінде айтылғандай, "классикалық" (classicus) термині 1599 жылы қазіргі ағылшын тіліне енді, континентке қайта енгізілгеннен кейін 50 жыл өткен соң. Губернатор Уильям Брэдфордтың диалогында (1648) ол сепаратистік шіркеудің синодтарын "классикалық жиналыстар" деп атады, бұл Жаңа Англиядан келген "жас жігіттер" мен Голландия және Англиядан келген "қарт адамдар" арасындағы жиналыстармен анықталды. 1715 жылы Лоренс Эшардтың "Классикалық географиялық сөздігі" жарық көрді. 1736 жылы Роберт Эйнсворттың "Thesaurus Linguae Latinae Compendarius" еңбегінде ағылшын сөздері мен тіркестері "дұрыс және классикалық латын тіліне" аударылды. 1768 жылы Дэвид Рункеннің "Грек ораторларының сын тарихы" еңбегінде "канон" сөзін қолданып, классикалық ораторлардың пікірін Библия канонынан кейінгі ораторлардың пікіріне, яки Киелі кітаптың нақты кітаптарының тізіміне қатысты етті. Бұл сөздерді айтқан Рункен діни катехизис туралы ойлады.

Латынның дәуірі

1870 жылы Вильгельм Зигмунд Теуффельдің «Рим әдебиетінің тарихы» еңбегі классикалық латынның филологиялық түсінігін, Адамның өміріне ұқсас типология арқылы, классикалық латынның алтын және күміс дәуірлерін анықтау арқылы қалыптастырды. Теуффельдің жұмысын неміс тілінде жариялаған Вильгельм Вагнер 1873 жылы оның ағылшын тіліндегі аудармасын да шығарды. Теуффельдің жіктелуі, бүгінге дейін (өзгерістермен) қолданылып келеді, классикалық латын авторларын стильге емес, саяси оқиғаларға байланысты кезеңдерге бөледі. Теуффель басқа да басылымдар шығарды, бірақ «Рим әдебиетінің тарихы» атты ағылшын тіліндегі аудармасы бірден үлкен сәттілікке ие болды. 1877 жылы Чарльз Томас Краттуэлл осыған ұқсас жұмысты ағылшын тілінде жариялады. Краттуэлл алғы сөзінде: «Теуффельдің тамаша тарихы болмаса, осы еңбектің көп тараулары толыққанды болмас еді» деп жазды. Ол Вагнердің еңбегін де жоғары бағалады. Краттуэлл Теуффельдің жұмысындағы уақыт кезеңдерін қабылдады, бірақ Теуффель тарихқа көбірек назар бөлгенімен, ол стильді егжей-тегжейлі талдады. Теуффель сияқты, Краттуэлл да әртүрлі жазу стиліндегі кезеңдердің мәнін түсіну үшін уақыт кезеңдерінің мол деректерін жинақтауға тырысқанда қиындықтарға тап болды. Теуффель сияқты, ол да үш кезеңнің біріншісіне (қазіргі көне латын кезеңі) атау табуда қиындық көріп, оны «Ливийден Суллаға дейін» деп атады. Ол тілдің «өнер мен тілдің дамымағандығымен, грек поэзиялық үлгілерін күшпен, бірақ тәртіпсіз еліктеуімен және прозада стильдің құрғақ, афоризмдік сипатымен сипатталатынын, біртіндеп анық және ағынмен өркендеп дамитынын» айтты. Бұл тұжырымдар латын әдебиетін жақсы білмейтіндерге түсініксіз. Шындығында, Краттуэлл: «Ежелгілер Энний, Пакувий және Акций арасындағы айырмашылықты көрген, бірақ біз үшін бұл прогресс байқаларлық бола ма деген сұрақ туындайды» деп мойындайды. Уақыт өте келе Краттуэллдің кейбір идеялары латын филологиясында бекітілді. Ол классикалық латынға ережелерді қолдануды мақтағанмен (ең жоғары дәрежеде алтын ғасырда), ол: «Дәлдікке қол жеткізу арқылы классикалық латын ауыр зиянға ұшырады. Ол табиғи тілден ерекшеленетін тіл ретінде дамыды, сондықтан спонтандылық мүмкін болмады, ал жақын арада жаңалықтар да тоқтады. Демек, латын тілі белгілі бір мағынада өлі тіл ретінде зерттелді, тірі болса да» деді. Теуффельдің схемасында классикалық латын тұжырымына сәйкестік мәселесі де бар. Краттуэлл классикалық тұжырымды өзгерту арқылы бұл мәселені шешті. «Ең жақсы» латын тілі «алтын» латын тілі деп анықталды, ол үш кезеңнің екіншісі. Қалған екі кезең («классикалық» деп есептеледі) күдік тудырады. «Классикалыққа дейінгі» терминін көне латынға беріп, оны классикалықтан кейінгі (немесе Августтан кейінгі) және күміс латынға жатқызу арқылы Краттуэлл өзінің құрылымының ежелгі қолданыс пен тұжырымдамалармен сәйкес келмейтінін түсінді: «Көптеген адамдар «классикалық» эпитетін оны [алтын латын] жазған авторларға ғана шектейді. Алайда, классиканың шеңберін қажетсіз шектемеу жақсы, өйткені Теренцийді бір жағынан, ал Тацит пен Плинийді екінші жағынан алып тастау табиғи жіктемеге қарағанда жасанды шектеу сезімін берер еді». Қарсылық қалпында – Теренций контекстке байланысты классикалық автор болып табылады немесе табылмайды.

Алтын ғасыр авторлары

Тюффельдің латын тілінің "бірінші кезеңі" анықтамасы жазуларға, фрагменттерге және ең алғашқы белгілі авторлардың әдеби еңбектеріне негізделген. Ол бір кезде "Ескі Рим" терминін қолданғанымен, осы табылғандардың көпшілігі атаусыз қалды. Тюффель өзінің маңызды еңбегінде, "das goldene Zeitalter der römischen Literatur" (Рим әдебиетінің алтын ғасыры), екінші кезеңді 671–767 AUC (б.з.д. 83 – 14 ж.с.) деп көрсетеді. Бұл кезең Люций Корнелий Сулла Феликс диктатурасымен және император Августтың өлімімен белгіленеді. Вагнер Тюффельдің жазбасын былай аударған:

Рим әдебиетінің алтын ғасыры – форманың кемелдігіне және көп жағдайда тақырыптарды әдістемелік тұрғыдан өңдеуде де жеткен шыңы. Оны ұрпақтар бойынша бөлуге болады, олардың біріншісінде (Цицерон ғасыры) проза өркендеген, ал поэзия негізінен Август ғасырында дамыды. Цицерон ғасыры 671–711 AUC (б.з.д. 83–43 ж.с.) деп есептеледі және Марк Туллий Цицеронның өлімінен кейін аяқталады. Август ғасыры 711–67 AUC (б.з.д. 43 – 14 ж.с.) Августтың өлімімен аяқталады. Цицерон ғасыры Цицеронның б.з.д. 691 жылғы консулдығы бойынша екі бөлікке бөлінеді. Авторлар осы кезеңдерге негізгі жетістіктеріне сәйкес жатқызылады. Алтын ғасыр неміс филологиясында да кездеседі, бірақ жүйелі емес. Биелфельдтің "Елдік білімнің элементтері" (1770) кітабының аудармасында: Латынның екінші ғасыры Цезарь кезінде (оның жасы Тюффельдікінен өзгеше) басталды және Тибериймен аяқталды. Бұл Август ғасыры деп аталады, ол, мүмкін, барлық ғасырлардың ең жарқыны болды, сол кезде ең ұлы адамдар мен мәңгілік авторлар латын тілін ең таза және кемелді түрінде жазу үшін жер бетіне жиналған сияқты. Тациттің ойлары мен афоризмдерге толы стилі алтын ғасырға тән емес. Кратвеллдің кіріспесінде алтын ғасыр б.з.д. 80 – 14 ж.с. (Цицероннан Овидийге дейін) деп көрсетілген, бұл Тюффельдің тұжырымдарымен сәйкес келеді. "Екінші кезең" туралы Кратвелл Тюффельді "проза мен поэзиядағы ең жоғары шеберлік деңгейін көрсетеді" деп қайталайды. Цицерон ғасыры (қазіргі кезде "Республикалық кезең" деп аталады) б.з.д. 80–42 ж.с., Филиппи шайқасымен белгіленеді. Кратвелл Тюффельдің Цицерон ғасырының бірінші жартысын жіберіп алып, алтын ғасырды Цицеронның б.з.д. 63 жылғы консулдығынан бастайды, бұл қате Кратвеллдің екінші басылымында да сақталған. Ол, мүмкін, б.з.д. 80 жылды айтқысы келген, өйткені ол алтын латын тілінде Варроны да қамтиды. Тюффельдің Август ғасыры Кратвеллдің Август дәуірімен (б.з.д. 42 – 14 ж.с.) сәйкес келеді.