Кіріспе
Йован Рашкович (, ; 5 шілде 1929 – 28 шілде 1992) – хорват серб психиатры, ғалым және саясаткер.
Ерте өмір
Рашкович 1929 жылы Книн қаласында дүниеге келген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославияда туған-туыстарының қазасына себеп болған усташалық қырқындан кейін ол Италия басып алған Далмациядағы Кистаньеге жер аударылды. 1941 жылы отбасын жоғалтқан Кистаньеден келген бір адамның геноцидтен күйзеліске түскенін көру оның көзқарасына терең әсер етті. Ол Шибеникте орта мектепті бітіріп, Загребте оқуын жалғастырды. Кейін Загреб университетінде электротехника және медицина мамандықтарын оқып, университет медицина факультетінен диплом және доктор ғылымының дәрежесін алды.
Соғыс алдында
1960 жылдары ол Шибеник қалалық ауруханасының директоры, кейін медициналық орталықтың директоры болды. Ол Люблянадағы Медициналық зерттеулер институтының нейрофизиология бөлімін құрушылардың бірі болды. Рашкович Сербия Ғылым және өнер академиясының, Хорватия Медицина ғылымдары академиясының және АҚШ, Чехословакия және Италиядағы бірқатар психиатрия қауымдастықтарының мүшесі болды. Ол Загреб пен Любляна университеттерінде профессор, ал Павия, Рим, Хьюстон және Лондон университеттерінде арнайы шақырылған профессор болып жұмыс істеді. Рашкович уақытын Примоштендегі үйі мен Шибениктегі пәтері арасында бөліп өткізді. Шибеникте жұмыс істеген кезінде ол хорваттарға, әсіресе хорват әйелдеріне электрошок терапиясын қолданудан "ләззат алған" деген репутацияға ие болды. Ол Сербия Ғылым және өнер академиясының құрылған кезде мүшесі болмаса да, кем дегенде бір дереккөз оның Хорватиядағы үйінен серб ұлтшыл зиялысы Добрица Ћосичпен 1986 жылғы SANU меморандумы дайындалған кезде кеңінен кеңескенін мәлімдеді. Ол Босния мен Герцеговинада оған тең келетін партияның жоқ екенін байқады, сондықтан ол әріптесі Радован Караджичке хабарласып, оған сондай партия құруды ұсынды. Екеуі де мамандығы бойынша психиатрлар болатын, 1990-1991 жылдар аралығында Босния мен Герцеговинада дәріс оқыды, онда олар жергілікті сербтер арасында "жек көрушілік пен соғысқа дайындық" сезімін оятуға тырысты. Туджманның бас саяси кеңесшісі Славен Летица осы сөздерді жасырын жаздырып алып, транскриптты хорват БАҚ-на жіберді, Рашковичті оның халқының арасында қарапайым ету және оны хорват үкіметіне көбірек ұнайтын адаммен алмастыру үшін. Бірақ бұл кері әсер етті, өйткені Рашковичті қабылдамаудың орнына көптеген сербтер хорват үкіметіне деген сенімін жоғалтып, экстремизм мен қарулы қақтығысқа бейімделді. Туджман, серб ұлтшылдығына адал адам, Рашковичтің орташа талаптарын қабылдамады, осылайша серб ұлтшыл қарсылық күштерінің көтерілуіне заңдылық берді. Бұл талаптардың ең маңыздысы сербтерді Хорватияның құрамына кіретін халық ретінде мойындау болды, бірақ Туджман үкіметі оны қабылдамады. 1990 жылдың желтоқсанында Хорватияның жаңа конституциясы қабылданды, ол сербтерге мәдени автономия бергенімен, Хорватияның заңды түрде "хорваттардың ұлттық мемлекеті" екенін жариялады. Жағдайды одан да нашарлатқан Рашкович Белградтан да қысым көріп отырды, саясаттанушы Нина Касперсеннің пікірінше, бұл Туджманның қатаң ұстанымынан да күштірек әсер етті. Сонымен қатар, антикоммунистік ұлтшыл Рашкович Сербия президенті Слободан Милошевичке ашық қарсылық көрсетті, оны "үлкен большевик, коммунист және басынан аяғына дейін тиран" деп атады. Ол Сербияда Милошевичке қарсы сайлауға қатысуға тырысты, ал одан да белсенді Милан Бабич Милошевичті толық қолдады және одан қолдау алды. Кейін Рашкович сербтердің ұжымдық санасы туралы алаңдауын білдіріп, "серб мифтері серб рухына енген, бірақ у, жек көрушілік, кек алу және [регрессия] дозасымен" енгенін, оны "уды азайту үшін бақылауға алу керек" деп сенді.
In this book, he also argued that the lack of collective guilt on the part of Croats for the genocides during World War II, which had left Serbs traumatised, had brought about "asymmetrical memories of recent history," which would bring conflict between the two ethnic groups. He noticed that there was no equivalent party in Bosnia and Herzegovina so he contacted Radovan Karadžić, a colleague, to suggest for him to establish one. The two, both psychiatrists by profession, gave lectures in Bosnia Herzegovina from the period of 1990–1991, in which they tried to incite "hatred and militancy" among the local Serbs there, Tuđman's chief political advisor, Slaven Letica, had the words secretly taped and leaked the transcript to Croatian media to discredit Rašković among his people and then replace him with someone more acceptable to the Croatian government. That backfired, as, instead of rejecting Rašković, many Serbs lost any trust in Croatian government and embraced extremism and then armed conflict. For his part, Tuđman, an ardent Croatian nationalist, rejected Rašković's more moderate demands, thus legitimising the rise of more radical Serbian nationalist resistance forces. The most important of these demands was the continued recognition of Serbs as a constituent people of Croatia, which Tuđman's government rejected; in December 1990, a new Croatian constitution was passed which, although it granted cultural autonomy to Serbs, said that Croatia was legally the "national state of the Croats" only. To make matters worse, Rašković was also receiving pressure from Belgrade, which political scientist Nina Caspersen argued was more instrumental in increasing tensions than Tuđman's hardline stances. Moreover, Rašković, an anti communist nationalist, publicly opposed Serbian president Slobodan Milošević, whom he referred to as "a big Bolshevik, a communist, and a tyrant to the tips of his toes." He also tried competing electorally in Serbia against Milošević, whereas the more militant Milan Babić showed unreserved support for Milošević and, in turn, received support from him. Rašković later expressed fear about the collective state of mind of Serbs, saying that "Serb myths have entered the Serb spirit, but with a dose of poison, spite, vengeance, [and] regression," which he believed needed to be "controlled in order to make less poisonous."
Өлім және мұра
Рашкович 1992 жылы 28 шілдеде 63 жасында Белградта жүрек талмасынан қайтыс болды. Босниялық серб көшбасшысы Радован Караджич, ол Рашковичтің досы және әріптесі болған, оны "өзінің басты үлгісі және шабыттандырғаны" деп есептеді. Ол Белградтың Жаңа Көмесу орындағы Еңбек еткендер аллеясында жерленген. Сонымен қатар, Требинье, Приедор, Баня-Лука және Нови-Бановчи қалаларында оның құрметіне аталған көшелер де бар.