Кіріспе

Йован Рашкович (, ; 5 шілде 1929 – 28 шілде 1992) – хорват серб психиатры, ғалым және саясаткер.

Ерте өмір

Рашкович 1929 жылы Книн қаласында дүниеге келген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославияда туған-туыстарының қазасына себеп болған усташалық қырқындан кейін ол Италия басып алған Далмациядағы Кистаньеге жер аударылды. 1941 жылы отбасын жоғалтқан Кистаньеден келген бір адамның геноцидтен күйзеліске түскенін көру оның көзқарасына терең әсер етті. Ол Шибеникте орта мектепті бітіріп, Загребте оқуын жалғастырды. Кейін Загреб университетінде электротехника және медицина мамандықтарын оқып, университет медицина факультетінен диплом және доктор ғылымының дәрежесін алды.

Соғыс алдында

1960 жылдары ол Шибеник қалалық ауруханасының директоры, кейін медициналық орталықтың директоры болды. Ол Люблянадағы Медициналық зерттеулер институтының нейрофизиология бөлімін құрушылардың бірі болды. Рашкович Сербия Ғылым және өнер академиясының, Хорватия Медицина ғылымдары академиясының және АҚШ, Чехословакия және Италиядағы бірқатар психиатрия қауымдастықтарының мүшесі болды. Ол Загреб пен Любляна университеттерінде профессор, ал Павия, Рим, Хьюстон және Лондон университеттерінде арнайы шақырылған профессор болып жұмыс істеді. Рашкович уақытын Примоштендегі үйі мен Шибениктегі пәтері арасында бөліп өткізді. Шибеникте жұмыс істеген кезінде ол хорваттарға, әсіресе хорват әйелдеріне электрошок терапиясын қолданудан "ләззат алған" деген репутацияға ие болды. Ол Сербия Ғылым және өнер академиясының құрылған кезде мүшесі болмаса да, кем дегенде бір дереккөз оның Хорватиядағы үйінен серб ұлтшыл зиялысы Добрица Ћосичпен 1986 жылғы SANU меморандумы дайындалған кезде кеңінен кеңескенін мәлімдеді. Ол Босния мен Герцеговинада оған тең келетін партияның жоқ екенін байқады, сондықтан ол әріптесі Радован Караджичке хабарласып, оған сондай партия құруды ұсынды. Екеуі де мамандығы бойынша психиатрлар болатын, 1990-1991 жылдар аралығында Босния мен Герцеговинада дәріс оқыды, онда олар жергілікті сербтер арасында "жек көрушілік пен соғысқа дайындық" сезімін оятуға тырысты. Туджманның бас саяси кеңесшісі Славен Летица осы сөздерді жасырын жаздырып алып, транскриптты хорват БАҚ-на жіберді, Рашковичті оның халқының арасында қарапайым ету және оны хорват үкіметіне көбірек ұнайтын адаммен алмастыру үшін. Бірақ бұл кері әсер етті, өйткені Рашковичті қабылдамаудың орнына көптеген сербтер хорват үкіметіне деген сенімін жоғалтып, экстремизм мен қарулы қақтығысқа бейімделді. Туджман, серб ұлтшылдығына адал адам, Рашковичтің орташа талаптарын қабылдамады, осылайша серб ұлтшыл қарсылық күштерінің көтерілуіне заңдылық берді. Бұл талаптардың ең маңыздысы сербтерді Хорватияның құрамына кіретін халық ретінде мойындау болды, бірақ Туджман үкіметі оны қабылдамады. 1990 жылдың желтоқсанында Хорватияның жаңа конституциясы қабылданды, ол сербтерге мәдени автономия бергенімен, Хорватияның заңды түрде "хорваттардың ұлттық мемлекеті" екенін жариялады. Жағдайды одан да нашарлатқан Рашкович Белградтан да қысым көріп отырды, саясаттанушы Нина Касперсеннің пікірінше, бұл Туджманның қатаң ұстанымынан да күштірек әсер етті. Сонымен қатар, антикоммунистік ұлтшыл Рашкович Сербия президенті Слободан Милошевичке ашық қарсылық көрсетті, оны "үлкен большевик, коммунист және басынан аяғына дейін тиран" деп атады. Ол Сербияда Милошевичке қарсы сайлауға қатысуға тырысты, ал одан да белсенді Милан Бабич Милошевичті толық қолдады және одан қолдау алды. Кейін Рашкович сербтердің ұжымдық санасы туралы алаңдауын білдіріп, "серб мифтері серб рухына енген, бірақ у, жек көрушілік, кек алу және [регрессия] дозасымен" енгенін, оны "уды азайту үшін бақылауға алу керек" деп сенді.

Өлім және мұра

Рашкович 1992 жылы 28 шілдеде 63 жасында Белградта жүрек талмасынан қайтыс болды. Босниялық серб көшбасшысы Радован Караджич, ол Рашковичтің досы және әріптесі болған, оны "өзінің басты үлгісі және шабыттандырғаны" деп есептеді. Ол Белградтың Жаңа Көмесу орындағы Еңбек еткендер аллеясында жерленген. Сонымен қатар, Требинье, Приедор, Баня-Лука және Нови-Бановчи қалаларында оның құрметіне аталған көшелер де бар.