Кіріспе
1859 жылғы Сардиния (Франциямен бірлесе) және Австрия арасындағы қақтығыс.
Виллафранка соғыс бітімгершілігі
| қатысушы1 = Екінші француз империясы 🏴 Сардиния Корольдігі Сардиния
| қатысушы2 = Австрия империясы
| қолбасшы1 = Наполеон III П. де Макмахон 🏴 Сардиния Корольдігі Виктор Эммануил II 🏴 Сардиния Корольдігі Джузеппе Гарибальди 🏴 Сардиния Корольдігі Альфонсо Ла Мармора
| қолбасшы2 = Франц Иосиф I Ференц Гюлай Фердинанд Максимилиан Людвиг фон Бенедек Карл фон Урбан
| күші1 = : 128 000, 312 зеңбірек 🏴 Сардиния Корольдігі: 56 000, 90 зеңбірек
| күші2 = : 198 000, 824 зеңбірек
| қазалар1 = : шамамен 11 000 қаза тапқан немесе жараланған, 1 128 жоғалып кеткен, 17 054 жараланған, 2 040 аурудан қайтыс болған. Барлығы: 25 720 қаза болды 🏴 Сардиния Корольдігі: 1 533 қаза тапқан, 3 572 жараланған, 1 268 жоғалып кеткен. Барлығы: белгісіз
| қазалар2 = : шамамен 23 000 қаза тапқан немесе жараланған. 1859 жылы Екінші француз империясы мен Сардиния Корольдігі Австрия империясына қарсы күресті, бұл Италияның бірігу процесінде маңызды рөл атқарды. Соғысқа бір жыл бұрын, Пломбиер келісімінде Франция, Савой герцогтігі мен Ницца графтығын аумақтық өтемақы ретінде алғандықтан, Австрияны Италиядан ығыстыруға Сардинияның күш-жігерін қолдауға келісті. Екі мемлекет 1859 жылдың қаңтарында әскери одаққа қол қойды. Сардиния әскерін 1859 жылдың 9 наурызында, ал Австрия 9 сәуірде жұмылдырды. 23 сәуірде Австрия Сардинияға демобилизация жасауды талап ететін ультиматум жіберді. Сардиния бас тартқаннан кейін 26 сәуірде соғыс басталды. Австрия үш күннен кейін Сардинияға шабуыл жасады, ал Франция 3 мамырда Австрияға соғыс жариялады. Сәуір айының соңында Пьемонтқа француз әскерлерінің келуі Австрия шабуылын тоқтатты. 4 маусымда Маджента шайқасында австриялықтар жеңілді және Ломбардияға кері шегінді, онда 24 маусымда Сольферино шайқасында франко-сардиниялықтардың жеңісі соғысты аяқтады және 12 шілдеде Виллафранка қарулы келісіміне қол қойылды. Австрия Ломбардияны Францияға берді, ал Франция оны Сардинияға берді. Италиядағы Австрия билігінің әлсіреуінен пайдаланып, Сардиния 1860 жылдың 22 наурызында Тоскана Ұлы Герцогтігінен, Парма Герцогтігінен, Модена және Реджио Герцогтігінен және Папалық делегациялардан тұратын Орталық Италияның Біріккен провинцияларын қосып алды. Екі күннен кейін Сардиния Турин шарты бойынша Францияға оның көмегі үшін өтемақы ретінде Савойя мен Ниццаны берді.
| combatant1 = Second French Empire🏴 Kingdom of Sardinia Sardinia
| combatant2 = Austrian Empire
| commander1 = Napoleon III P. de MacMahon🏴 Kingdom of Sardinia Victor Emmanuel II🏴 Kingdom of Sardinia Giuseppe Garibaldi🏴 Kingdom of Sardinia Alfonso La Marmora
| commander2 = Franz Josef I Ferenc Gyulay Ferdinand Maximilian Ludwig von Benedek Karl von Urban
| strength1 = : 128,000312 guns🏴 Kingdom of Sardinia Sardinia: 56,00090 guns
| strength2 = : 198,000824 guns
| casualties1 = : c. 11,000 killed or died of wounds1,128 missing17,054 wounded2,040 disease related deathsTotal:25,720 casualties🏴 Kingdom of Sardinia: 1,533 killed3,572 wounded1,268 missingTotal:unknown
| casualties2 = : c. 23,000 killed or died of wounds was fought by the Second French Empire and the Kingdom of Sardinia against the Austrian Empire in 1859 and played a crucial part in the process of Italian Unification. A year prior to the war, in the Plombières Agreement, France agreed to support Sardinia's efforts to expel Austria from Italy in return for territorial compensation in the form of the Duchy of Savoy and the County of Nice. The two states signed a military alliance in January 1859. Sardinia mobilised its army on 9 March 1859, and Austria mobilized on 9 April. On 23 April, Austria delivered an ultimatum to Sardinia demanding its demobilization. Upon Sardinia's refusal, the war began on 26 April. Austria invaded Sardinia three days later, and France declared war on Austria on 3 May. The Austrian invasion was stopped by the arrival of French troops in Piedmont that had begun in late April. The Austrians were defeated at the Battle of Magenta on 4 June and pushed back to Lombardy, where the Franco Sardinian victory at the Battle of Solferino on 24 June resulted in the end of the war and the signing of the Armistice of Villafranca on 12 July. Austria ceded Lombardy to France, which, in turn, gave it to Sardinia. Exploiting the collapse of Austrian power in Italy, Sardinia annexed the United Provinces of Central Italy, consisting of the Grand Duchy of Tuscany, the Duchy of Parma, the Duchy of Modena and Reggio and the Papal Legations, on 22 March 1860. Two days later, Sardinia ceded Savoy and Nice to France at the Treaty of Turin as compensation for its assistance.
Өмірбаян
Пьемонт тұрғындары Бірінші итальяндық тәуелсіздік соғысында Австриядан жеңілгеннен кейін одақтастарға мұқтаждықтарын сезінді. Осыдан кейін премьер-министр Камилло Бенсо, Кавур графы, басқа еуропалық державалармен қарым-қатынас орнатуға тырысты, ішінара Пьемонттың Қырым соғысына қатысуы арқылы. Қырым соғысынан кейін Парижде өткен бейбітшілік конференциясында Кавур Италияның бірігу мәселесіне назар аударуға ұмтылды. Ол Ұлыбритания мен Францияның ықыласты екенін байқады, бірақ Австрияның тілегіне қарсы келуге дайын емес екенін түсінді, себебі Италияның тәуелсіздігіне жасалған кез келген әрекет Австрияның Ломбардия-Венеция аймағына қауіп төндіретін еді. Конференциядан кейін Наполеон III пен Кавурдың жеке кездесулерінде Наполеон Италияға көмектесуге ең лайықты кандидат екені анықталды, бірақ ол әлі де толық сенімді емес еді. 1858 жылдың 14 қаңтарында итальяндық Феличе Орсини Наполеон III-ге қастандық жасауға тырысты. Бұл қастандық Италияның бірігіне деген кеңінен қолдауды күшейтті және Наполеон III-ге терең әсер етті, ол енді Пьемонтқа Австрияға қарсы көмектесуге және Италиядағы үкіметтер кейіннен тудыруы мүмкін кең ауқымды революциялық қозғалыстарды басуға бел буды. 1858 жылдың 21 шілдесінде Пломбьерде өткен құпия кездесуден кейін Наполеон III мен Кавур 1859 жылдың 28 қаңтарында Австрияға қарсы құпия одақ шартына қол қойды. Франция Пьемонт-Сардинияға шабуыл жасалған жағдайда Австрияға қарсы күресуге көмектеседі, егер Пьемонт-Сардиния Ницца мен Савойды Францияға қайтарып берсе. Бұл құпия одақ екі елге де пайдалы болды, Савой үйінің басшылығымен Италия жарты аралын біріктіруді көздеген Пьемонт-Сардинияның жоспарына қолдау көрсетті. Бұл Австрияны да әлсіретті, ол Наполеон III-нің француздық Екінші Империясының қаһарлы қарсыласы еді. Кавур француздық көмек алу үшін австриялықтардың бірінші шабуыл жасауына күтіп отырды, сондықтан шекараға жақын жердегі әскери маневрлер арқылы Венаны ашуландырды. Сардиния 1859 жылдың 9 наурызында әскерін жұмылдырды. Австрия 1859 жылдың 9 сәуірінде жұмылдырылып, 23 сәуірде Сардиния армиясын толық демобилизациялауды талап ететін ультиматум берді. Оған құлақ аспағандықтан, 26 сәуірде Австрия Сардинияға қарсы соғыс бастады. Бірінші француз әскерлері 25 сәуірде Пьемонтқа кірді, ал Франция 3 мамырда Австрияға соғыс жариялады.
Қарсылас күштер
Италиялық науқанға арналған француз армиясы 170 000 сарбаз, 2 000 атты және 312 зеңбірекке ие болды, бұл бүкіл француз армиясының жартысы еді. Наполеон III-нің басшылығындағы армия бес корпусқа бөлінді: Ахилл Бараги д’Иллиер басқарған I корпус; Патрис де Макмахон басқарған II корпус; Франсуа Сертен де Канробер басқарған III корпус, Адольф Ниль басқарған IV корпус және принц Наполеон Жозеф Шарль Пол Бонапарт басқарған V корпус. Императорлық гвардияға Аугуст Регна де Сент Жан д’Анжели қолбасшылық етті. Наполеон III соғысқа қатысып, француз халқын соғыс кезінде ынталандырады деген сеніммен майданға келді. Бұл сәтті болып шықты. Сардиния армиясы шамамен 70 000 сарбаз, 4 000 атты және 90 зеңбірекке ие болды. Ол Кастельбруго, Манфредо Фанти, Джованни Дюрандо, Энрико Сиалдини және Доменико Куккьяри басқарған бес дивизияға бөлінді. Сонымен қатар, Альпі аңшылары мен Апеннин аңшылары деген екі еріктілер жасағы да болды. Оларға Савойяның Виктор Эммануэль II басшылық етті, ал оған Альфонсо Ферреро ла Мармора қолдау көрсетті. Австрия армиясы 220 000 сарбаз, 824 зеңбірек және 22 000 аттыдан тұрды. Оған фельдмаршал Ференц Граф Гюлей басшылық етті. Жаңа құрылған Молдавия және Валахия Біріккен княздығы да Франко-Италия одағын қолдады. Олардың билеушісі Александр Иоан Кузаға Наполеон III 10 000 мылтық пен оқ-дәрі берді. Наполеон III өзінің берік және шынайы көңіл білдіруімен Бухарестке әскери миссия жіберді. Осыған ынталанған Куза Плоештиде жаңа әскери лагерь құрды. Нәтижесінде Австрия Трансильванияда 30 000 әскерді ұстап тұруға мәжбүр болды, бұл Италиядан шығу қиын еді.
Соғыс
Француз армиясы маршал Франсуа Сертен Канробер басшылығымен Пьемонтқа кіргенде, теміржолдарды әскери мақсатта кең ауқымда алғаш рет пайдаланды. Австриялық әскерлер француз әскерлері Пьемонтқа келмес бұрын, әлсіз Сардиния армиясын жеңіске жетеді деп санады. Бірақ, Ломбардиядағы австриялық әскерлердің қолбасшысы граф Гюлай өте сақтанды және Тичино өзенінің бойымен нақты бағытсыз шарлады, содан кейін оны кесіп, шабуылға шықты. Өкінішке орай, оған қатты жаңбыр жауды, бұл Пьемонт тұрғындарына күріш далаларын суға батыруға және оның әскерінің жылдамдығын баяулатуға мүмкіндік берді. Гюлай басқаратын австриялықтар 30 сәуірде Новараны, 2 мамырда Верчеллиді басып алды және 7 мамырдан бастап Туринге қарай жылжыды. Касале Монферрато маңындағы Алессандрия және По көпірлерін нығайтуға жасалған франко-сардиниялық әрекет австриялықтарды 9 мамырда шабуылды тоқтатуға және 10 мамырда кері шегінуге мәжбүр етті. Наполеон III 10 мамырда Парижден шығып, 12 мамырда Генуяға жетіп, 14 мамырда Алессандрияға келді. Наполеон содан кейін соғыс операцияларын басқаруды өз қолына алды, ал оның алғашқы ірі қақтығысы 20 мамырда Карл фон Урбан басқарған Австрияның IX корпусы мен француз I корпусының бөлігі – Фори дивизиясы арасындағы Монтебелло шайқасы болды. Австриялықтар 9 сағаттық шайқастан кейін, Де Сонназ басқарған Сардиния кавалериясы келгенде шегінді, бұл Гюлайды одан да сақтандырды. Наполеон III Турбиго шайқасынан кейін Тичино өзенін кесіп, Ломбардияға кірді. Ол күшінің бір бөлігімен алға басшылық етті және австриялықтарды қаптау үшін көптеген әскерлерді солтүстікке жіберді. Австриялықтар Миланның алдында қарсылық көрсетуді жоспарлады, бірақ 5 мамырда Маджента шайқасында жеңіліске ұшырады, бұл Гюлайды Минчо өзенінің шығысына, төртбұрышты бекіністерге шегінуге мәжбүр етті, онда ол император Франц Иосифтің бұйрығымен қолбасшы лауазымынан алынды, ол өзі басқаруды қабылдады. Пьемонт-француз армиясы Миланды басып алып, Пруссия араласпас бұрын Австрияны жеңу үшін баяу шығысқа қарай жылжыды. Австриялықтар соғыстағы жалғыз жеңістерінің бірін қызғанды, Карл фон Урбан Трепонти шайқасында Джузеппе Гарибальдиді жеңді. Австриялықтар француздардың Брешияда тоқтағанын біліп, Чиезе өзені бойымен қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. Екі армия Солферино маңында кездейсоқ кездесіп, шайқастардың шатасқан сериясын тудырды. Француз корпусы күні бойы Медоледе үш австриялық корпусты ұстап тұрды, олардың Сольферино маңындағы ірі шайқасқа қосылуына жол бермеді, онда бір күндік шайқастан кейін француздар жарылыс жасады. Людвиг фон Бенедек VIII австриялық корпусымен негізгі күштен бөлініп, Пьемонт армиясының бөлігіне қарсы Пёззоленгоны қорғады. Бұл сәтті болды, бірақ бүкіл австриялық армия Солферинодағы жарылыстан кейін шегініп, төртбұрышқа қайтып келді. Осы уақытта Ломбардияның солтүстігінде Джузеппе Гарибальдидің Альпі тауларының аңшылары тобының итальяндық еріктілері Варезе мен Комода австриялықтарды жеңді, ал Пьемонт-француз флоты 3000 сарбазды түсіріп, Далмациядағы Лосинж (Люссино) және Крес (Черсо) аралдарын басып алды.
Бейбітшілік
Солферино шайқасынан кейін 8 шілдеде атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Екі император 11 шілдеде Виллафранка-ди-Веронада кездесті және келесі күні Виллафранка бейбіт шартына қол қойылды. Наполеон III Виллафранкада Австриямен бітімге бірнеше себеппен қол қойды. Австриялықтар «Төртбұрыш» аймағына шегінген еді, оны басып алу өте қиын және қымбатқа түсер еді. Оның Францияда болмауы елді шабуылға осал қалдырды. Оның Италиядағы әрекеттері Францияда сынға ұшырады. Ол Кавур мен Пьемонттың, негізінен өз әскерлерінің есебінен, тым көп күш алуын қаламады. Ол неміс мемлекеттерінің араласуынан қаушады. Ломбардияның көп бөлігі, астанасы Миланмен бірге, тек Австрияның Мантуя мен Легнаго бекіністері және оларды қоршаған аумақтардан басқа, Австриядан Францияға берілді, Франция бұл аумақтарды дереу Сардинияға өткізеді. Соғыс басталғаннан кейін жақында революциямен қуылған Орталық Италияның билеушілері қалпына келтірілуге тиіс еді. Наполеонның сардиниялық одақтастарынан жасырған келісім Пьемонт-Сардинияда үлкен наразылық тудырды, және Кавур наразылық білдіріп отставкаға кетті. Алайда, Виллафранка шартының ешқайсысы күшіне енген жоқ. Олар 11 қарашадағы Цюрих шартымен қайта расталғанмен, келісім мәнсіз болып қалды. Орталық Италия мемлекеттерін Пьемонт басып алды, ол бұрынғы билеушілерді қалпына келтірмеді, ал Франция оларды осыны істеуге мәжбүрлеуге ниет білдірмеді. Австриялықтар француздардың шартының талаптарын орындамауына ашуланып қарады. Австрия 1849 жылы либералды қозғалыстарды басып-жандырғаннан кейін жеңіске жеткенімен, Еуропа аренасындағы ұлы держава ретіндегі оның мәртебесі қазір күдік тудырды және Италиядағы оның ықпалы күрт әлсіреді. Келесі жылы, француз және британдықтардың келісімімен, Орталық Италия мемлекеттері (Парма герцогтігі, Модена герцогтігі, Тоскана Ұлы герцогтігі және Папа мемлекеттері) Сардиния Корольдігіне қосылды, ал Франция Савойя мен Ницца үшін уақытша тоқтатқан сыйлығын алды. Соңғы қадамға Ницца тумасы, итальяндық ұлттық батыр Гарибальди қарсы шықты, бұл тікелей Гарибальдидің Сицилияға жасаған экспедициясына әкелді, ол Италияның алдын ала бірігуін аяқтады. Ниццаның Францияға қосылуы Ниццалықтардың төрттен бірінің Италияға эмиграциялауына, «Ниццалық кеш» оқиғасына әкелді. Соғыс кезінде Пруссия да 132 000 адамды жұмылдырды, бірақ шайқасқа қатыспады. Жұмылдыру кезінде анықталған кемшіліктер Пруссия армиясын әскери реформалар жасауға итермеледі. Бұл реформалар Пруссияның 1866 жылы Австрияны және 1870-1871 жылдары Францияны жеңуіне негіз болды, нәтижесінде Пруссияның үстемдігімен біріккен Германия құрылды.