Кіріспе

Айналатын қару орнатуы

Оқпана мұнарасы (немесе просто мұнара) – қару атуға арналған, қорғаныс, көріну және бұрылып, нысанаға алу мүмкіндігін қамтамасыз ететін платформа. Қазіргі заманғы оқпана мұнарасы – әдетте, айналмалы қару орнатуы болып табылады, ол снаряд ату қаруының экипажы немесе механизмін орналастырады және қаруды белгілі бір дәрежеде азимут және биіктік бойынша (ату шеңбері) бағыттап, атуға мүмкіндік береді.

Сипаттама

Айналатын қару мұнаралары қаруды және оның экипажын айналғанда қорғайды. "Мұнара" сөзінің осы мағынасы 1860 жылдардың басында қолданыла бастағанда, мұнаралар көбінесе цилиндр пішіндес болған. Барбеттер мұнараларға балама болды; барбеттерде қорғаныс бекітілген, ал қару мен экипаж барбеттің ішінде айналатын платформада орналасқан. 1890 жылдары барбеттерге брондалған қалпақтар (сонымен қатар "пушка үйлері" деп те аталады) қосылды; олар платформамен бірге айналды (содан "қалпақты барбет" термині пайда болды). 20 ғасырдың басында бұл қалпақтар мұнаралар деп аталды. Қазіргі заманғы әскери кемелердегі қару орнатылымдары мұнаралар деп сипатталса да, олардағы "қорғаныс" көбінесе ауа райынан ғана қорғаумен шектеледі. Айналатын мұнаралар бекітілген ғимаратқа немесе құрылысқа, мысалы, жағалаудағы блокхаусқа орнатылуы мүмкін, құрлықтағы артиллериялық батареяның бөлігі болуы мүмкін, сондай-ақ жауынгерлік көлікке, әскери кемеге немесе әскери ұшаққа орнатылуы мүмкін. Олар бір немесе бірнеше пулеметпен, автоматтық зеңбіректермен, ірі калибрлі қарулармен немесе зымыран шақыру құрылғыларымен жарақтандырылуы мүмкін. Олар адам басқаруымен немесе қашықтан басқарылатын болуы мүмкін және көбінесе, тікелей брондалмаған болса да, қандай да бір деңгейде қорғалған. Мұнараның қорғанысы соғыс кезінде келтірілген зақымдардан, ауа райынан және қарудың немесе оның экипажы жұмыс істейтін ортадан қорғай алады. Атауы алдын ала бар "turret" сөзінен шыққан, француз тіліндегі "touret" сөзі "tower" сөзінің кішіртілген түрі, ол бекіністің немесе қорғаныс қабырғасының үстінде орналасқан, ал жерден тікелей өрлеген жағдайда мұнара болып табылатын, жеке қорғаныс позициясын білдіреді.

Күмбездер

Кішкентай мұнара немесе үлкен мұнараның үстіне орнатылған кіші мұнара купола деп аталады. Купола термині қару-жарақ емес, көру құрылғысын тасымалдайтын айналмалы мұнараны, мысалы танк командирі қолданатынды, білдіреді. name=Cupola

Соғыс кемелері

19-ғасырдың ортасында үлкен калибрлі, ұзақ қашықтықтағы қарулар пайда болғанға дейін, классикалық соғыс кемесі дизайны (мысалы, қораптық және орталық батареялық кемелер) кеменің екі жағында қатарластырылған, көбінесе казематтарда орналасқан, қақпақтары бар қаруларды пайдаланды. Оқ ату қуаты көптеген қарулармен қамтамасыз етілді, олардың әрқайсысы шектеулі доғада ғана қозғала алатын. Тұрақсыздық мәселелеріне байланысты кемеде үлкен (демек, ауыр) қаруларды аз орналастыруға болады, бірақ казематтар төмен және су сызығына жақын болғандықтан, олар суға толу қаупіне ұшырады, бұл олардың қолданылуын тыныш теңізде ғана мүмкін етті. Сонымен қатар, казематты орнатулар кең ату доғасын қамтамасыз ету үшін кеменің қабырғасына терең ойылып салынуы керек еді, мұндай ойыстар оқтарға түсірілетін тұзақтарға айналып, броньдық қаптаманың беріктігіне нұқсан келтіретін. Айналмалы мұнаралар – артиллериялық құралдың экипажы мен механизмін қорғауға және кең доғада, әдетте үштен бір шеңберден толық 360 градусқа дейін маневр жасауға және оқ атуға мүмкіндік беретін қару орнатулары еді. Бұл, бірнеше қарудың өзара байланысын жою арқылы, яғни дұрыс бағытта орналаспағандықтан жауға қарсы тиімді қолданылмаған қарулардың оқ ату қуатын біріктіріп, күштірек және әмбебап біріктірілген батарея құруға мүмкіндік берді.

Тарих

Айналатын оқ мұнарасының жобалары 18 ғасырдың соңына дейін жетеді. 19 ғасырдың ортасында, Қырым соғысы кезінде, капитан Каупер Фиппс Коулз "купол" арқылы қорғалған қарулары бар сала жасады және осы салаға "Леди Нэнси" деген ат берді. Ол Таганрог қамалы барысында Қара теңіздегі Ресейдің Таганрог қаласын атқылады. "Леди Нэнси" "үлкен жетістікке" қол жеткізді және Коулз соғыстан кейін айналатын мұнарасының дизайнын патенттеді.

Ұлыбритания: Ертедегі жобалар

Британдық Адмиралтейство 1859 жылы Коулстың патенттелген дизайнының прототипіне тапсырыс берді, ол 1861 жылы сынақтар үшін HMS Trusty темірлі жүзетін батареясына орнатылды, бұл айналмалы қару мұнарасымен жабдықталған алғашқы әскери кеме болды. Коулстың мақсаты – мүмкіндігінше кең ату арқасын қамтамасыз ететін, сонымен қатар нысананы азайту үшін суға мүмкіндігінше төмен батып тұратын кеме жасау болатын. Адмиралтейство мұнаралық қару принципін пайдалы жаңалық ретінде қабылдап, оны басқа жаңа жобаларға енгізді. Коулс он күмбезді мұнарасы бар кеме жобасын ұсынды, әр мұнарада екі үлкен қару орналастырылуы тиіс болды. Бұл жоба практикалық емес деп танылды, бірақ Адмиралтейство мұнаралық кемелерге деген қызығушылығын сақтап, өз жобалаушыларына одан да жақсы жобалар жасауды тапсырды. Коулс шаһзада Альберттің қолдауын алды, ол Адмиралтействоның бірінші лорды Сомерсет герцогіне мұнаралық кеме құрылысын қолдау туралы хат жазды. 1862 жылдың қаңтар айында Адмиралтейство төрт мұнарасы және төменгі борты бар, жағалау қорғанысына ғана арналған HMS Prince Albert кемесін салуға келісті. Коулс мұнараларды жобаласа, кеменің бас конструкторы Исаак Уоттс болды.

АҚШ: USS Monitor

Қарудың мұнарасын АҚШ-та швед өнертапқышы Джон Эриксон өз бетінше ойлап тапты, бірақ оның дизайны Коулстың нұсқасынан технологиялық тұрғыдан кемтар болды. Эриксон 1861 жылы Monitor-ді жобалаған, оның ең ерекше белгісі – үлкен цилиндрлі қару мұнарасы, ол төменгі борттың жоғарғы корпусының үстінде орналасқан, сондай-ақ "флафт" деп те аталады. Бұл кеменің төменгі, дәстүрлі пішінді корпусының шеттерінен әлдеқайда шығып тұрды. Шағын, броньды пилот кабинасы жоғарғы палубада, бауға қарай орнатылған, алайда оның орны Monitor-ға тікелей алға қарай оқ атуына кедергі келтірді. Эриксон кейінірек бұл кеменің конструкциясындағы қателік екенін мойындады және пилот кабинасы мұнараның үстіне орналасуы керек еді деді. Коулс сияқты, Эриксонның да мақсаты кеменің жаудың оқ атуына ең аз көрінетін нысана ретінде көрсету болды. Мұнараның дөңгелек пішіні оқтарды жолдан бұруға көмектесті. Жұп есек қозғалтқыштары мұнараны тісті дөңгелектер жиынтығы арқылы айналдырды; толық айналу 1862 жылғы 9 ақпандағы сынақтар кезінде 22,5 секундта жасалды. Пайдаланбаған кезде мұнара палубадағы мыс сақинаға тіреліп тұрды, ол су өткізбейтін жабысқа арналған еді. Алайда, қызмет кезінде, экипажтың тырысуына қарамастан, мұнара мен палуба сақинасы арасындағы біріктіруден су көп мөлшерде ағып шықты. Мұнараға ауыр снарядтардың тікелей тиюі шпиндельдің бүгіліп, мұнараның істен шығуына да әкелуі мүмкін еді. Monitor бастапқыда бір жұп тегіс ұңғылы Dahlgren зеңбіректерін орнатуға арналған, бірақ олар уақытында дайын болмады, сондықтан зеңбіректер ауыстырылды. Олар +15° бұрышта дөңгелек немесе қабықша атуға қабілетті еді.

Кейінгі үлгілері

(1872) атты еңбегі осы жаңашыл жұмыстың шыңы болды. Эдвард Джеймс Рид жобалаған темір қабырғалы мұнаралы кеме, ол айналмалы мұнаралармен жабдықталған. Ол сондай-ақ әлемдегі алғашқы мачтасыз, орталық құрылымдық жобамен салынған және барлық келесі соғыс кемелері үшін үлгі болды. 1871 жылғы бауырымен бірге ол да маңызды жоба болды және тікелей қазіргі заманғы шайқас кемесіне алып келді. АҚШ Әскери-теңіз күштері салмақ пен палуба кеңістігін үнемдеуге тырысты, сонымен қатар 12 дюймдік зеңбіректерді қайта жүктеудің ұзақ уақытында 8 дюймдік зеңбіректерді жылдам оқ атуға мүмкіндік берді. Осы үшін екінші қатарлы зеңбірек мұнараларын тікелей негізгі мұнаралардың үстіне (& s) орналастырды, бірақ бұл идея іс жүзінде тиімсіз болып шықты және көп ұзамай тоқтатылды. Ұқсас жағдай Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық бронетранспорттық машиналарын жасауда орын алды, танктерде "суператқыш" мұнаралар пайда болды, соның ішінде [[M3 Grant]].

1908 жылғы жаңа үлгілердің пайда болуымен бас батарея мұнаралары суператқышпен жабдықталды, орталық сызықта орналасқан қарулардың ату бұрышын жақсарту үшін. Бұл барлық бас батарея мұнараларын кеме ортасына жылжыту қажеттілігімен байланысты болды, бұл құрылымдық қолдауды жақсартты. 1906 жылғы үлгі, басқа да көптеген жаңалықтармен қатар, қанатты мұнараларын сақтап қалды, себебі төменгі мұнараның бағыттау механизмдеріне ұшақтан шығатын газдардың әсерінен қауіптенді. Ұқсас жетістіктер мен үлгілерінде болды, олар ортадағы "Q" мұнарасын алып тастап, оның орнына аз сандағы, бірақ ауыр қаруларды орнатты. Дредноуттарға дейінгі кемелер сияқты, алғашқы дредноуттардың әр мұнарасында екі зеңбірек болды, бірақ кейінгі кемелерде үш зеңбірек орнатыла бастады. Үш зеңбіректі мұнаралармен салынған алғашқы кеме итальяндық "Данте Алигиери" болды, бірақ іс жүзінде пайдалануға берілген алғашқы кеме австро-венгрлік болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін, көптеген шайқас кемелері үш немесе кейде төрт зеңбіректі мұнараларды қолданды, бұл жалпы орнату санын азайтып, броньды қорғауды жақсартты. Дегенмен, төрт зеңбіректі мұнараларды орнату өте күрделі болып шықты, сондықтан оларды іс жүзінде қолдану қиын болды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең үлкен соғыс кемелерінің мұнараларында ауыр броньды қоршау болды, ол шайқас кезінде үлкен зеңбірек экипажын қорғады. Үлкен шайқас кемелеріндегі бас қару-жарақтың калибрі әдетте болды. Жапондық "Ямато" шайқас кемесінің үш зеңбіректі мұнараларының әрқайсысының салмағы шамамен болды. Шайқас кемелерінің қосымша қару-жарағы (немесе жеңіл крейсерлердің бас қару-жарағы) әдетте кіші кемелерде болды.

Орналасу

Әскери-теңіз терминдерінде мұнара дәстүрлі түрде және нақты түрде бүкіл массасы бірге айналатын және палубаның астына түсетін тірегі бар қару орнатылысын білдіреді. Мұнараның палубадан жоғары көрінетін айналмалы бөлігі – қару үйі, ол механизм мен экипажды қорғайды және қарулардың зарядталуы осы жерде жүзеге асырылады. Қару үйі айналмалы роликтердің төсегінде орналасқан және айналатын құрылымның негізінде кемеге физикалық тұрғыдан тікелей бекітілмейді. Мысалы, неміс «Бисмарк» ұрыс кемесінде мұнаралар тік бағытта шектелмегендіктен, кеме батқанда құлап кетті. Британдық «Худ» крейсері, сондай-ақ кейбір американдық соғыс кемелері сияқты, тік бағытта шектеуге ие болды. Қару үйінің астында оқ-дәрілерді сақтауға арналған жұмыс камерасы және оқ-дәрілерді төмендегі қоймалардан көтеріп шығаратын снарядтар мен ұстағыштар орналасқан негізгі тірек болуы мүмкін. Бірлескен ұстағыш (британдық мұнараның анимациялық моделіне қараңыз) немесе жеке ұстағыштар (АҚШ мұнарасының кесіміне қараңыз) қолданылуы мүмкін. Жұмыс камерасы мен тірек қару үйімен бірге айналады және қорғаныш барбеттің ішінде орналасқан. Барбет негізгі брондалған палубаға дейін созылады (анимацияда қызыл түспен көрсетілген). Мұнараның негізінде снарядтар мен оқ-дәрілерді қоймадан ұстағыштарға беруге арналған бөлмелер орналасқан. Ұстағыш жабдықтары мен ұстағыштар – снарядтар мен оқ-дәрілерді қоймадан мұнараның негізіне тасымалдауға арналған күрделі механизмдер. Снарядтардың салмағы шамамен 500 кг болатындығын ескерсек, ұстағыштардың қуатты және жылдам болуы керек; анимациядағы мұнараның толық жүктеу және ату циклін бір минут ішінде орындауы күтілуде. Жүктеу жүйесі механикалық құлыптармен жабдықталған, бұл қару үйінен қоймаға жарылғыш газдардың өтуіне мүмкіндік беретін ашық жолдың болмауын қамтамасыз етеді. Қақпалар мен люктер мұнараның әртүрлі бөліктері арасында өтуге мүмкіндік беру үшін ашылып, жабылады. Әдетте, үлкен калибрлі қаруларда ауыр снарядты патронға күшпен енгізу үшін қуатты немесе көмекші соққылау қажет. Ұстағыш пен патронның соққылау үшін туралануы керек болғандықтан, қаруларды жүктеуге болатын биіктіктер шектеулі; қарулар жүктеу биіктігіне қайта оралады, жүктеледі, содан кейін нысанаға бағытталған биіктікке қайта оралады, бұл кезде олар «батареяда» деп есептеледі. Анимацияда шабуылдық мылтықтарды көтеріп жүретін орынға бекітілген және кеңірек биіктікте жүктеуге мүмкіндік беретін мұнара бейнеленген. Алдыңғы мұнаралар жұмыс істеу принциптері бойынша айтарлықтай ерекшеленді. Алдыңғы бөлімде сипатталған «айналмалы барабан» конструкцияларының соңғысы тоқтатылғаннан кейін ғана жоғарыда аталған «барбеттік мұнара» конструкциясы стандартқа айналды.

Қанат мұнаралары

Қанатты мұнара – әскери кеменің орта сызығынан тыс, жақта немесе қанатында орнатылған қару мұнарасы. Қанатты мұнараның орналасуы қарудың атыс шегін шектейді, сондықтан ол көбінесе кемеде бір жақтың атыс күшіне ғана үлес қоса алады. Бұл қанатты мұнаралардың басты кемшілігі, себебі кең жақтың атысы – теңіз шайқастарындағы ең көп таралған тактика. Кемелердің құрылысына байланысты, мысалы, HMS Dreadnought, қанатты мұнаралар алдыңғы және артқы жаққа оқ атуға мүмкіндік береді, бұл қарсылас кеме «Т» пішіндесімен кесіп өткенде толыққанды атыс жасауға және қауіпті азайтуға мүмкіндік берді. «Карман» және басқа да шайқас крейсерлері сияқты, екі жаққа да оқ атуға мүмкіндік беретін «эшелонды» мұнараларды орнатуға талпыныстар жасалды, бірақ бұл кеме палубасына елеулі зақым келтіретін оқтан туындаған қысымға себеп болды. Қанатты мұнаралар 19 ғасырдың соңынан бастап 1910 жылдарға дейін капиталдық кемелер мен крейсерлерде кеңінен қолданылды. Дредноутқа дейінгі соғыс кемелерінде қанатты мұнаралар қосалқы калибрлі қарулардың қосалқы батареясына үлес қосты. Үлкен бронелинейлік крейсерлерде қанатты мұнаралар негізгі батареяның бір бөлігі болды, бірақ казематтық орнату жиірек кездеседі. Сол кезде, кемелердің жоғарғы құрылымдарын және қосалқы қаруларын жою үшін көптеген кішкентай калибрлі қарулардың күші зор деп есептелді, себебі шайқас қашықтығы атыс бақылауы мен қарудың тиімділігімен шектелген. 1900 жылдардың басында қарудың тиімділігі, броняның сапасы және кемелердің жылдамдығы артты, сонымен қатар шайқас қашықтығы да ұлғайды; үлкен екінші батареялардың тиімділігі төмендеді, сондай-ақ, өте алыс қашықтықта кішкентай қарулардың түсуін көру және мақсатты түзету мүмкін болмады. Сондықтан, ерте дредноуттарда әдетте бірдей калибрлі «барлық үлкен қарулар» болды, олардың кейбіреулері қанатты мұнараларда орнатылған. Бұл жайласу толыққанды болған жоқ, себебі қанатты мұнаралар кең жақтың атыс шегін ғана емес, сонымен қатар қарулардың салмағы корпустың үлкен жүктемесіне ұшыратып, оларды тиімді брондауды қиындатты. Үлкен және кейінгі дредноуттарда үстіне орнатылған немесе бірінен-бірі асып тұратын мұнаралар болды (яғни, бір мұнара алдыңғы және төмендегі мұнаралардан жоғары орнатылып, олардың үстінен атып тұрды). Бұл барлық мұнаралардың екі жаққа да бұрылуына мүмкіндік берді және алдыңғы және артқы жақтардағы атыс күшін арттырды. Оңтүстік Каролина теңізге шыққанға дейін мұндай құрылымның тиімділігі дәлелденбеген, және бұрынғы кемелердің үйілген мұнараларының әлсіздігі қайталанады деп қорқынышты. Үлкен және кейінгі қарулар (мысалы, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ең үлкен қару дизайны, 16"/50 Mark 7 16 дюймдік қару) қанатты мұнараларда орнатыла алмады, себебі корпустың жүктемесі тым ауыр болар еді.

Қазіргі заманғы мұнаралар

Қазіргі заманғы көптеген су бетіндегі соғыс кемелері ірі калибрлі қаруларға арналған орнатуларға ие, бірақ калибрлер әдетте ауа және су бетіндегі нысаналарға қарсы қолдану үшін аралықта болады. Қару ұялары көбінесе қару орнату жабдықтары үшін ауа райынан қорғайтын жабын ғана болып табылады және шынымен күшейтілген пластик сияқты жеңіл, броньсыз материалдардан жасалады. Қазіргі заманғы мұнаралар көбінесе автоматты түрде жұмыс істейді, олардың ішінде адамдар жұмыс істемейді және тек шағын топ ғана дайын оқ-дәрілерді зарядтау жүйесіне жібереді. Кіші калибрлі қарулар көбінесе автокөліктік қару принципі бойынша жұмыс істейді, тіпті олар мұнаралар да болмауы мүмкін; олар тікелей палубаға бекітілуі мүмкін.

Мұнараны анықтау

Соғыс кемелерінде әрбір мұнараға идентификациялық белгі беріледі. Ұлыбритания Корольдік теңіз флотында олар әріптермен белгіленеді: "A" және "B" – көпірдің алдындағы кеме бауынан бастап артқа қарай орналасқан мұнаралар үшін, ал әліпбидің соңына жақын әріптер (яғни, "X", "Y" және т.б.) – көпірдің артындағы мұнаралар үшін, "Y" – ең артқы мұнара. Кеменің ортасындағы мұнаралар "P", "Q", "R" және т.б. деп аталады. Қызығы, "s" кемесінде логикалық түрде "C" позициясында болуға тиіс "Q" мұнарасы, ал "s" кемесінде "X" мұнарасы болды; соңғысы негізгі палуба деңгейінде көпірдің алдында және "B" мұнарасының артында орнатылып, осылайша алға және артқа бұрылу мүмкіндігін шектеді. "Нельсон" дизайны – бұрын жоспарланған соғыс кемесінің бейімделуі, онда көпірдің алдында екі мұнара және көпірдің артында, бірақ корға жақын құрылымның алдында бір мұнара болған. Екіншілік мұнаралар "P" және "S" (оң және сол жақ) деп аталып, баудан корға қарай нөмірленген, мысалы, P1 – алдыңғы сол жақ мұнара. Ерекшеліктер де болды; HMS "Agincourt" соғыс кемесінде жеті мұнараның бірегей саны болды. Олар "1" дейін "7" нөмірленді, бірақ бейресми түрде "Жексенбі", "Дүйсенбі" және т.б. "Сенбіге" дейін аталды. Неміс тілінде мұнаралар әдетте "A", "B", "C", "D", "E" деп аталады, баудан корға қарай. Мұнараларды атауда әдетте радио әліпбиі қолданылды (мысалы, "Антон", "Бруно" немесе "Берта", "Цезарь", "Дора"), мысалы, неміс "Бисмарк" соғыс кемесінде. АҚШ Әскери-теңіз күштерінде бас қару мұнаралары баудан корға қарай нөмірленеді. Екіншілік артиллериялық қондырғылар дюйммен қару түтігінің диаметрімен нөмірленеді, содан кейін қондырғының орнын көрсететін екінші сан келеді, екінші сан баудан корға қарай өседі. Орталық сызықта орналасқан емес артиллериялық қондырғылар сол жаққа тақ, ал оң жаққа жұп сандармен белгіленеді. Мысалы, "Mount 52" – кеме оң жағындағы ең алдыңғы артиллериялық қондырғы.

Тарих

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әуеден оқ атушылар бастапқыда пьедесталға немесе айналдырушы тақтаға орнатылған, пинтел деп аталатын қаруларды қолданды. Кейін бұл Scarff сақинасына айналды – айналмалы сақиналы орнату, ол қаруды кез келген бағытта бұруға мүмкіндік берді, ал қарулы әскер тікелей оның артында қалып, қаруды эластикалық арқанмен орташа биіктікте ұстады. Бұл Льюис мылтығы сияқты жеке қарулар үшін қарапайым және тиімді орнату болды, бірақ британдық Бристоль F.2 истребителі және неміс "CL" класындағы екі орындық ұшақтар сияқты екі орындық ұрыс ұшақтарында қолдану қиын болды. 1916 жылғы сәтсіз тәжірибеде SPAD S. екі орындық ұшағы, мүмкін, алдыңғы бөлігінде орналасқан қашықтан басқарылатын қарумен жабдықталған алғашқы ұшақ болды. Ұшақтар биік және жылдам ұшқанда, сыртқы факторлардан қорғану қажеттілігі қару орналасқан жерді жабуға немесе қорғауға әкелді, мысалы, Hawker Demon екіұшағының артқы "қабыршақ" орындығында. Бірінші британдық операциялық бомбалаушысы, жабық және электрмен жұмыс істейтін мұнараға ие болған Boulton & Paul Overstrand екі қозғалтқышты бипланы 1933 жылы алғаш рет ұшты. Overstrand бірінші дүниежүзілік соғыстағы алдыңғы ұшақтарға ұқсас болды, оның ашық кабинасы және қолмен басқарылатын пулеметтері болды. Алайда, бұрынғыларынан айырмашылығы, Overstrand ұшақтың мұрнында орналасқан ашық қару орналасқан жерді басқаруды қиындататын биіктікте ұшуға қабілетті болды. Бұл мәселені шешу үшін Overstrand ұшағына Lewis мылтығы орнатылған мұрын мұнарасы қосылды. Айналу пневматикалық моторлармен басқарылды, ал қарудың көтерілуі мен төмендеуі гидравликалық поршеньдерді пайдаланды. Ұшқыш кабинасы да жабық болды, бірақ жоғарғы (арқалық) және төменгі (ішкі) қару орналасқан жерлері ашық болды, бірақ қоршалған. Martin B 10 толық металл монокок моноплан бомбалаушысы АҚШ Әуе күштеріне мұнаралы қорғаныс қаруларын енгізді, RAF-тің Overstrand екіұшақты бомбалаушысының дизайнымен бірдей уақытта. Martin XB 10 ұшағының прототипі алғаш рет 1932 жылдың маусымында, Overstrand ұшақ конструкциясынан шамамен бір жыл бұрын мұрын мұнарасын көрсетті. B 10B нұсқасы 1935 жылдың шілдесінде USAAC қызметіне түсті. Уақыт өте келе, мұнаралар мен қарулардың саны артты. RAF-тің екінші дүниежүзілік соғыстағы ауыр бомбалаушылары, мысалы, Handley Page Halifax (оның Mk II Series I (Special) нұсқасына дейін мұрын мұнарасы болмады), Short Stirling және Avro Lancaster әдетте үш қуатты мұнараға ие болды: артқы, ортаңғы жоғарғы және мұрындық. (Соғыстың басында кейбір британдық ауыр бомбалаушыларында кері тартылатын, қашықтан басқарылатын төменгі/орталық мұнарасы болды). Артқы мұнарада ең ауыр қару орнатылған: төрт Браунинг пулеметі немесе соғыстың соңында екі AN/M2 жеңіл түтікшелі US Browning M2 пулеметі, Rose Rice мұнарасында. Артқы атыскер немесе "Артқы Чарли" позициясы ең қауіпті тапсырма деп есептелді. Соғыс кезінде британдық мұнаралар негізінен Boulton Paul Aircraft және Nash & Thompson өндірген өздігінен жасалған бірліктер болды. Бірдей мұнара үлгісі бірнеше түрлі ұшақтарға орнатылуы мүмкін. Кейбір модельдерде нысананы бағыттап, оқ түсіруді өтеуге арналған радар болды. 1930 жылдардың "жаңартылған" Бристоль F.2b тұжырымдамасы ретінде Ұлыбритания "мұнаралы истребитель" тұжырымдамасын енгізді, Boulton Paul Defiant және Blackburn Roc сияқты ұшақтармен қарулану төрт пулеметтен тұрды, олар ұшқыштың артында орналасқан мұнарада болды, емес, қанаттардағы бекітілген орындарда. Defiant және Roc-та алға бағытталған бекітілген қару болмады; Bristol F.2 фюзеляждың алдыңғы бөлігінде орналасқан бір синхронды Vickers пулеметімен жасалған. Бұл тұжырым екі пулеметтен ғана тұратын истребительдің стандартты қарулануы кезінде пайда болды және қарулы бомбалаушылар тобының тобы бомбалаушыларға отты икемді түрде шоғырландыра алады деп есептелді, бүйірлік, артқы және жоғары шабуылдарды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Бұл идеяның сүйемелдемеген бомбалаушыларға шабуыл жасаудағы кейбір артықшылықтары болса да, мұнараның (және атыскердің) салмағы мен кедергісі Германия бомбалаушыларын Солтүстік Франциядағы базалардан истребительдермен бірге алып жүре алған кезде оларды кемтар қылды. Осы уақытқа дейін британдық истребительдер сегіз пулеметпен ұшып жүрді, олар истребительдердің бомбалаушыларға қарсы бірден шабуылдау үшін отын қуатын шоғырландырды. Бұл ауыр қару-жарақтарды, мысалы, 20 мм-лік бірнеше пушканы төменгі профильді аэродинамикалық мұнараларға қоюға тырысуды британдықтар Boulton Paul P.92 және басқа да жобаларда зерттеді, бірақ бұл табысты болмады. Осы қару-жарақтар мен ауыр қару-жарақтар (америкалық B 25G және B 25H Митчелл орта бомбардировщиктерінің 1,420 данасы және de Havilland Mosquito-ның тәжірибелік 'Tsetse' нұсқасы сияқты) фюзеляжға немесе қанат астына орнатылды және ұшақты бағыттау арқылы мақсатталды. Барлық мұнаралық конструкциялар атыскерді қарумен бірге мұнараға қоймады: АҚШ және Германияда жасалған ұшақтарда қашықтан басқарылатын мұнаралар болды. АҚШ-та үлкен, мақсатты Northrop P 61 Black Widow түнгі истребителі жоғары ату ауқымына ие болған қашықтан басқарылатын жоғарғы мұнарамен жасалған, бірақ практикада оны ұшқыш тікелей басқарды. B 17F-тің соңғы Douglas өндірістік блогында ( "B 17F xx DL" белгіленген блогтар) және B 17G Flying Fortress-тің барлық нұсқаларында Bendix жасаған және алғашқыда тәжірибелік YB 40 "gunship" нұсқасында қолданылған екі қарулы қашықтан басқарылатын "тұмсық" мұнарасы қосылды, бұл алдыңғы қорғанысты күшейтті. Бомбалаушыға кедергі келтірмейтіндей етіп жасалған, бұл мұнараны жылжытуға арналған диагональды бағанамен басқарылды және желдеткіш көзінде орналасқан рефлекторлық көзден бағытталды. Неміс Bf 110 ауыр истребителінің орнын басуға арналған Messerschmitt Me 210 ұшағында артқы фюзеляждың екі жағында орналасқан екі жартылай тамшы тәрізді, қашықтан басқарылатын Ferngerichtete Drehringseitenlafette (Remote rotating side mount) FDSL 131/1B мұнарасы болды, олар кабинаның артқы бөлігінен басқарылды. 1942 жылға қарай неміс He 177A Greif ауыр бомбалаушысы фюзеляждың үстінде орналасқан екі 13 мм MG 131 пулеметімен қаруланған Fernbedienbare Drehlafette (Remotely controlled rotary carriage) FDL 131Z қашықтан басқарылатын алдыңғы жоғарғы мұнарасына ие болды, ол кабинаның жанында орналасқан гемисфералық, айналмалы бақылау қақпағынан басқарылды. Көптеген мысалдарда, MG 131 пулеметімен қосымша гидравликалық айналмалы мұнара (Hydraulic rotary mount) HDL 131 да қолданылды. АҚШ B 29 Superfortress төрт қашықтан басқарылатын мұнараға ие болды, олар екі жоғарғы және екі төменгі мұнарадан тұрды. Бұл мұнаралар ұшақтың алдыңғы және орталық бөлігіндегі қысыммен басқарылатын бөлімдерде орналасқан үш гемисфералық, шыныдан жасалған, атыскерлермен басқарылатын "астродом" бақылау станцияларынан басқарылды, олар қажет болғанда бірінші B 17 стиліндегі икемді артқы атыскерлік станциясымен қатар, бір немесе бірнеше басқарылмайтын қашықтан басқарылатын мұнараларды бағыттауға арналған альтиазимутты айналмалы көзқарасты қамтамасыз етті. Бомбалаушылардағы қорғаныс мұнаралары бомбалаушылардың жоғары шығын деңгейін қабылдамайынша, эскортсыз мақсаттарға шабуыл жасай алмайтыны және мұнаралардың салмағы мен кедергісі жылдамдықты, қашықтықты және жүк көлемін азайтып, экипаждың санын арттыратыны анықталғаннан кейін сұраныстан шықты. de Havilland Mosquito жеңіл бомбалаушысы қорғаныс қаруынсыз жұмыс істеу үшін жасалған және истребительлермен қақтығыстан аулақ болу үшін жылдамдығын пайдаланған, дәл сияқты минималды қаруланған неміс Schne...

Тарих

Қарулы машиналардың алғашқылары ретінде 1914 жылдан бастап шығарылған «Ланчестер» және «Роллс-Ройс» бронеавтомобильдері болды. Корольдік Әскери-Әуе қызметі (RNAS) Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде алғашқы британдық бронеавтомобиль эскадрильясын құрды. 1914 жылдың қыркүйегінде жаңа бронеавтомобильдің негізін қалыптастыру үшін барлық қолжетімді Rolls Royce Silver Ghost шассилері реквизицияланды. Келесі айда Адмиралтействоның Әуе бөлімінің арнайы комитеті, оның ішінде Ұшу командирі Т. Г. Хетеррингтон, броньды корпус пен бір ғана толық айналатын мұнарадан тұратын суперструктураны жобалады. Бірақ алғашқы гусеницалық жауынгерлік машиналар ауырлық орталығын төмен ұстап, траншеяларды жеткілікті түрде кесіп өту қиындықтары болғандықтан мұнаралармен жабдықталмады. Тек Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында ғана француздық Renault FT жеңіл танкы көліктің негізгі қаруын тасымалдайтын бір ғана толық айналатын мұнараны енгізді. Бұл қазіргі заманғы негізгі жауынгерлік танктердің және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі көптеген өздігінен жүретін артиллериялық установкалардың стандарты болып табылады. FT үшін жасалған алғашқы мұнара прототипке ұқсас дөңгелек, құйма болаттан жасалған нұсқа болды. Ол Hotchkiss 8 мм (0.315 дюйм) пулеметін тасуға арналған. Осы уақытта Berliet компаниясы жаңа дизайнды ұсынды – тік бұрышты пластиналардан жасалған көпбұрышты мұнара, оны ертедегі құйма болат мұнарадан жасау оңайырақ болды. Ол «омнибус» деп аталды, себебі оны Hotchkiss пулеметін немесе телескопиялық көзқарасы бар Puteaux зеңбірегін орнатуға оңай бейімдеуге болады. Бұл мұнара көптеген өндіріс үлгілеріне орнатылды. 1930 жылдары бірнеше елдер көп мұнаралы танктерді жасады, бұл 1926 жылғы эксперименталды британдық Vickers A1E1 Independent танкының ықпалынан болуы мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында шайқасқа қатысқандары нашар өнім көрсетті және бұл идея көп ұзамай тасталды. Мұнарасыз жауынгерлік машиналар, негізгі қаруы корпуста немесе көбінесе негізгі корпусқа біріктірілген толық жабық броньды казематта орналасқан, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс (Sturmgeschütz және Jagdpanzer машиналары ретінде) және кеңестік (Samokhodnaya Ustanovka машиналары ретінде) бронетанкі күштерінде танктерді жоюшы және шабуылдық қару ретінде кеңінен қолданылды. Бірақ соғыстан кейін бұл идея шектеулеріне байланысты сұраныстан шығып қалды, шведтік Stridsvagn 103 «S Tank» және неміс Kanonenjagdpanzer ерекше жағдайлар болып саналды.

Орналасу

Қазіргі заманғы танктерде мұнара экипажды қорғау үшін броньдалған және толық 360 градусқа айналады, әдетте бір үлкен калибрлі танк пушкасын тасымалдайды, оның калибрі белгілі бір диапазонда болады. Машиналық қарулар мұнараның ішінде орнатылуы мүмкін, қазіргі танктерде көбінесе үлкен негізгі пушкамен қатар "коаксиалдық" бекітуде орналасады. Ерте конструкцияларда көбінесе бірнеше қару орнатылған. Бұл тұжырым Ұлыбритания, Германия және Кеңес Одағындағы соғыстар аралық жылдарда дамыды, британдық Vickers A1E1 Independent танкысінде ең абсурдты көрінісіне жетті, бірақ бұл әрекеттен тез бас тартылды, ал Кеңес Одағының ұқсас әрекеті "құрлықтағы шайқас кемесін" жасады, ол шынымен Совет Одағының қорғаны үшін өндіріліп, соғысқа қатысты. Қазіргі заманғы танктерде мұнарада жүргізушіден басқа барлық экипаж орналасады. Мұнарадағы экипаж әдетте танк командирі, нысана көздеуші және көбінесе оқ жинаушыдан (автоматты жүктеушісі бар танктерден басқа) тұрады, ал жүргізуші жеке бөлімде, арнайы кіру және шығу жолымен отырады, бірақ көбінесе жүргізушіге мұнара корзины (жауынгерлік бөлімше) арқылы шығуға мүмкіндік береді. Басқа жауынгерлік көліктерде мұнаралар рөлге байланысты басқа қарулармен жабдықталады. Жаяу әскердің жауынгерлік машинасы кішкентай калибрлі пушканы, автопулеметті, танкіге қарсы зымыранды немесе қарулар комбинациясын тасымалдауы мүмкін. Қазіргі заманғы өздігінен жүретін артиллериялық қондырғы үлкен артиллериялық пушканы бірақ азырақ броньмен жабдықталады. Жеңіл көліктерде бір адамдық мұнарада бір машиналық пулемет болуы мүмкін, кейде сол модель басқа көліктермен де бөліседі, мысалы, Cadillac Gage T50 мұнарасы/қару станциясы. Мұнараның мөлшері жауынгерлік көліктерді жобалауда маңызды фактор болып табылады. Мұнараны жобалау кезінде айтылатын өлшемдердің бірі – "мұнара сақинасының диаметрі", ол мұнара орналасқан шассидің үстіңгі бөлігіндегі тесіктің мөлшері.

Жер бедеріндегі бекіністер

1859 жылы Ұлыбританияның қорғанысы жөніндегі корольдік комиссия Ұлыбританияның теңіз базаларын қорғауға бағытталған ірі қамалдар салу бағдарламасын ұсынды. Олар Қырым соғысында ресейлік бекіністерді бомбалаған капитан Коулспен әңгімелесті, бірақ Коулс пікірталас барысында жиі ашуланып, комиссарлар сол жылы патент алған қару мұнарасы туралы одан сұраудан жаңылды. Нәтижесінде, Палмерстон форттарының ешқайсысына мұнаралар орнатылмады. Соңында, Дуврдегі Адмиралтейство мұнарасы 1877 жылы құрылысын бастап, 1882 жылы аяқталды. Еуропа континентінде 1885 жылы жарылғыш оқ-дәрілердің ойдағыдай табылуы барлық қолданыстағы қамалдарды ескіргендей етіп көрсетті; жартылай шешім – қамалдың артиллериялық қаруларын брондалған мұнаралармен қорғау болды. Францияда командир Анри Луи Филипп Муген және Германияда капитан Максимилиан Шуман пионерлік жобаларды жасады. Мугеннің жобалары Францияда Реймонд Адольф Сере де Ривьер және Бельгияда Анри Алексис Бриальмонт салған көпбұрышты қамалдардың жаңа буынына енгізілді. Шуманның жетілдірілген мұнаралары оның қайтысынан кейін Метц қамалдарында қолданылды. 1914 жылы Лиеж шайқасында Бриальмонт қамалдары немістің «Большая Берта» 42 см қоршау гаубицаларына төтеп бере алмады, олар мұнараның бронясын тесіп, мұнараның тіректерін қиратты. Басқа жерлерде, кейде куполалар деп аталатын брондалған мұнаралар жағалау артиллериясының қорғанысына енгізілді. Соның бір мысалы – Филиппиннің Коррегидор аралының жанындағы «бетондық кеме» атанған Форт Драм. Онда екі теңіздік үлгідегі мұнарада төрт алып 14 дюймдік зеңбірек орнатылған, және ол АҚШ-тың тұрақты мұнаралы жалғыз қамалы болды. Екі соғыс арасында жетілдірілген мұнаралар Францияның Мажино желісінің қамалдарының шабуылдық қаруларын құрады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Атлантикалық қабырға қамалдарындағы кейбір артиллериялық құралдар, мысалы, Ла-Манш арнасы арқылы атуға арналған зеңбіректер, мұнараларда орналасқан ірі теңіз зеңбіректерi болды. Кейбір елдер, Албаниядан Швейцария мен Австрияға дейін, ескірген танктердің мұнараларын бетон бункерлерге орналастырды, ал басқалары қамалдарды заманауи артиллерия жүйелерімен жаңартты немесе қайта жабдықтады, мысалы, 1970 жылдардағы швед жағалау артиллериясының Ландсорт аралындағы батареясы.