Кіріспе
Жапон империясының экономикасы – 1868 жылы Мейдзи реформасынан басталып, 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Жапонияның капитуляциясына дейін жапон экономикасы тарихындағы кезеңді қамтиды. Бұл кезең 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы қарқынды индустриализациямен және 1938 жылдан 1945 жылға дейінгі соғыс экономикасының басымдығымен ерекшеленді.
The Economy of the Empire of Japan refers to the period in Japanese economic history in Imperial Japan that began with the Meiji Restoration in 1868 and ended with the Surrender of Japan in 1945 at the end of World War II. It was characterized by a period of rapid industrialization in the late nineteenth and early twentieth centuries, and the dominance of a wartime economy from 1938 to 1945.
Протоөнеркәсіптік база
Токугава Жапониясы XVII ғасырдың ортасы мен 1850 жылдар арасындағы ұзақ "жабық ел" саясаты кезеңінде жоғары деңгейдегі қалалануға қол жеткізді; жақсы дамыған жол желілеріне ие болды; өзен суларының ағынын бөгеттермен реттеу және суару арналарын кеңінен дамыту арқылы күріш өсіруді жетілдіруге қолдау көрсетті және ынталандырды, бұл тұқымдық сорттарды, тыңайтқыштарды және егіс әдістерін жақсартуға негізделген еді, әсіресе салыстырмалы түрде ұзақ өсу маусымымен оңтүстік-батыс аймағында; Осака және Эдо сияқты ірі қалалардағы саудагер үйлерінің протоөнеркәсіптік (қолөнер) өндірісін дамыту және 1700 жылдан кейін ауылдық жерлерге тарату; сондай-ақ XVIII және XIX ғасырлардың басында әскери элита (самурайлар) мен жақсы жағдайдағы шаруалар арасында білім беруді және халықты бақылауды қолдау.
Саясат
Жапон ұлттық экономикасын басшылыққа алған ресми мемлекеттік органдар Экономика және қаржы министрлігі, Жапон банкі және Сауда және өнеркәсіп министрлігі болды. Әскери шығындарды басқару үшін Әскери-теңіз министрлігі мен Әскер министрлігі жауапты болды.
Ішкі инвестициялар
Индустрия мен инфрақұрылымға жасалған отандық инвестициялар жапондық өнімнің өсуіне түрткі болды. Жеке және мемлекеттік секторлар инфрақұрылымға инвестиция жасады, ал ұлттық және жергілікті билік инфрақұрылымды дамытуды үйлестіруші рөл атқарды.
Жеке банктер
Қаржы министрлігі 1882 жылы Жапония Банкін құрды, соның арқасында соңғы шара ретінде несие берушімен қамтамасыз етілген жеке банктік жүйенің негізі қаланды. Ногучи әулеті жапондық оккупация кезінде Кореядағы банктік, сауда және өнеркәсіп салаларына негізгі инвестицияларын жасады. Олардың қаражатымен заибацу және жапон үкіметі провинцияның орталық банктік мекемесі – Bank of Chosen банкін құрды, ол Маньчжу Орталық Банкімен байланысты болды.
Орман шаруашылығы
Жергілікті орман шаруашылығы 14 миллион текше метр ағаш өндірді, құны 75 миллион иенді құрады, кесілген ағаштың жалпы құны 50 миллион иен, бамбук пен басқа да қосалқы ағаш өнімдерінің құны 3 миллион иен, ал жалпы құны 100 миллион иенді білдірді. Жергілікті ормандар 200 000 км² жерді алып жатты, оның 90 000 км² мемлекеттік басқаруда немесе Императорлық отбасының қорықтарында болды. Соңғы жылдары ғылыми орман зерттеулеріне қатысты. Ағаш көмірінің құны 100 миллион иенге бағаланды. Суги (Cryptomeria) жалпы көлемнің төрттен бірін құрады, қарағай көлем және құн бойынша 20% -дан асты, ал Хиноки (Chamaecyparis Obtusa) көлемнің 1/4% -ын ғана, бірақ құнның 9% -дан астамын құрады. Көптеген ормандар мен олардың маңыздылығына қарамастан, Жапония шетелден ағаш сатып алуын жалғастырды. Басқа мәліметтерге сәйкес, Жапонияда 200 000 км² орман болды, оның 100 000 км² жеке меншікте, ал қалған 75 000 км² мемлекеттік бақылауда және 12 000 км² Императорлық үйге тиесілі болды. Ағаш өнімдері Жапон империясының қалған бөлігіне және шетел нарықтарына экспортталды.
Қағаз және целлюлоза өнеркәсібі
Ежелгі заманнан бері Жапония түрлі қағаз түрлерін қолмен өндіріп келген. 1872 жылы заманауи механикаландырылған өнеркәсіп пайда болды және ол елдің ең маңызды салаларының біріне айналды. Жалпы өндіріс шамамен 1 000 000 тонна қағаз және картонды құрады. Негізгі шикізат – целлюлоза пастасы Шикоку, Хоккайдо және Карафутода өндірілді. Целлюлоза өндірісі АҚШ өндірісінің 8% құрады; Жапониядағы целлюлоза өнеркәсібі Шикоку, Солтүстік Хонсю, Хоккайдо, Чосен, Маньчжурия және Карафутода дамыды. Карафутода Ширетору целлюлоза зауыты орналасқан, ол Шығыс Азиядағы целлюлоза өнеркәсібінің ең жетілген кәсіпорны болды. Жапонияда еуропалық үлгідегі қағаз алғаш рет Шикука қаласында өндірілді. Бұған қоса, жергілікті өндірісті толықтыру үшін бұл өнімдер Канада мен Америка Құрама Штаттарына сатылды.
Балық аулау
Охотск теңізіндегі маңызды балық шаруашылығы 50 миллион иенге бағаланды. Чосен, Карафуто, Оңтүстік мандат және Формозадағы басқа балық шаруашылықтары 122 миллион иенді, ал Жапонияның өзінен 358 миллион иенді құрады, барлығы 480 миллион иен (1938 жылғы мәліметтер). Балық аулаудан алынған қосалқы өнімдердің құны 150-200 миллион иенді шамалаған. (Тағы бір дереккөз бойынша, 1919 жылдан 1913 жылға дейін балық аулаудың құны 235 миллион иен және 275 миллион иенді құрады, бұл британдықтардан жоғары.) 1932 жылы Жапония Кореяға 550 миллион доллар, ал 1938 жылы 320 миллион доллар инвестициялады. Бұл инвестиция өнеркәсіптік ақшалай құн бойынша 400% қайтаруды қамтамасыз етті. Балық аулау саласында Жапония жыл сайын 20 миллион долларлық құнға ие болды, бұл сол кездегі әлемдік балық аулау көлемінің 15% құрады. Жағалау балық аулауы жалпы құнның 61% құрады, оның паркінде 364 260 шағын қайық болды, олардың 20% қозғалтқыштармен жабдықталған, ал қалғаны желкенді қайықтар еді. Ашық теңіздегі балық аулауы индустрияның 28% құрады, ал қалғаны кит аулау, коралл және інжу-маржан жинау, сондай-ақ құрлықтағы балық шаруашылығын құрады. Ашық теңіз кемелері Солтүстік Тынық мұхитында (Аляска жағалауы) және Оңтүстік Тынық мұхитында жұмыс істеді. Жапондық әкімшілік кезінде Квантун жалға алынған аумақтағы балық аулау 61 000 тоннаны құрады. 1938 жылы балық фабрикасы кемелері 204 миллион пакет краб және 370 пакет теңіз лососін қаптады. Сол жылы төрт кит аулау кемесі Антарктика маңындағы суларда балық аулады. Чисима, Хоккайдо, Карафуто, Тайвань, Чосен, Кюсю, Шикоку және басқа да жағалау аймақтарында балық өнімдерін өңдеу үшін зауыттар салынды. Жапондық және ресейлік мұнай ұңғымалары, бір мұнай аймағында орналасқан, әділ пайдалануды қамтамасыз ету үшін қатаң бақылауда болды. Ұңғымалар мұнай құбыры желісі арқылы Оханың батыс жағалауындағы Москалво портымен тікелей байланыста болды. 1925 жылы Кеңес үкіметі Жапонияға 45 жылға Солтүстік Сахалиндегі мұнай және көмір кен орындарына концессия берді, оны Mitsubishi, Itoh Korada, Mitsui және басқа жапон компаниялары алды. 1944 жылдың мамырында Мәскеуде қол қойылған хаттамалар мен келісімдерге сәйкес, бұл концессиялар 1970 жылы белгіленген мерзімнен 26 жыл бұрын тоқтатылды. Балық аулау жөніндегі жаңа жапон-ресейлік келісім бойынша, алыс Шығыстағы кейбір жапон балық шаруашылықтары жапондық концессионерлерге ресми түрде зейнеткерлікке шықты, кеңес ұйымдарына жапон балық үлесінің 10% жыл сайын аукцион арқылы сатып алу құқығы берілді және жапондық иелеріне алтынмен қосымша төлем жасалды. 1928 жылы осы балық аулау конвенцияларын өзгерткенде, Кеңес балық аулау ұйымдарының қызметіне байланысты азаматтарға айтарлықтай шектеулер қойылды. 1944 жылдың наурызында Жапония мен Ресей арасындағы келісім бұрынғы барлық шектеулерді жойды. 1941 жылдың шілдесінде Кеңес үкіметімен жасалған келісім бойынша Жапон азаматтары мен шетелдіктерге Қиыр Шығыстағы белгілі бір теңіз аймақтарында балық аулауға тыйым салынды. Жапон үкіметі сондай-ақ Камчатка мен Олюторсктың шығыс жағалауындағы балық аулау құқығын жапондықтардың пайдаланбауына кепілдік берді.
Басқалар
Басқа маңызды салалар химия өнеркәсібі (30%) және металл және машина жасау (10%) болды, осы салаларда барлығы 1,000,000 жұмысшы еңбек етті, сондай-ақ ағаш өңдеу, тоқыма, азық-түлік және қолөнер өндірісі де дамыған.
Мемлекеттік жалпы жұмылдыру туралы заң
1938 жылғы 24 наурызда премьер-министр Фумимаро Коноэ Мемлекеттік жалпы жұмылдыру заңын қабылдады, осы заң бойынша үкімет тиімді соғыс экономикасын құру үшін жеке секторды ұлттандыруды күшейтті.