Хайднның 1798 жылғы "Қиын заманның миссасы"

Кіріспе

1798 жылы Джозеф Хайднның "Missa in angustiis" (Қиын кезеңдегі месса), көбінесе Нельсон мессасы (Hob. XXII/11) деп аталатын, австриялық композитор Джозеф Хайднның мессалық шығармасы. Бұл Хайднның өмірінің соңында жазған алты мессасының ішінде діни музыканы жазудағы шеберлігінің шыңы саналады.

Өмірбаян

Гайднның бас биографы Х. С. Роббинс Лэндон бұл мессаны «Хайднның ең ұлы туындысы деп санауға болады» деп жазған. 1798 жылы жазылған бұл, Хайднның Эстерхазы әулеті үшін жазған соңғы алты мессасының бірі. Ол алдында қысқа үзіліс жасаған, ал 1780-ші жылдардағы Йозефиндік реформалар кезінде күрделі шіркеу музыкасы шектелген. Хайднның соңғы рухани туындылары Лондон симфонияларының тәжірибесінен әсер алып, шедеврлер саналады. Олар солистер мен хорға баса назар аударады, сонымен қатар оркестрдің маңызды рөл атқаруына мүмкіндік береді. Еуропа тарихындағы осы кезеңдегі саяси және экономикалық тұрақсыздық салдарынан Хайднның меценаты Николаус II «Мисса ин ангустис» мессасын ханшайымның туған күніне арнап жазу алдында Фельдгармонияны, яки үрмелі аспаптардан құралған октетті таратып жіберді. Кейінгі редакторлар мен аранжировщиктер жоқ деп есептеген үрмелі аспаптар бөлімдерін қосты, бірақ түпкілікті ноталар қазіргі заманғы орындалулар үшін қабылданған нұсқа болып табылады. Хайднның 1798 жылы, бұл мессаны жазған кезде беделі шарықта болғанмен, оның әлемі дүрбелеңде болды. Наполеон бір жылдың ішінде Австриямен төрт маңызды шайқаста жеңіске жетті. Ал өткен жылы, 1797 жылдың басында, оның әскері Альпі тауларын басып өтіп, тіпті Венаның өзіне қауіп төндірді. 1798 жылдың мамыр айында Наполеон Британияның Шығысқа қарайғы сауда жолдарын қирату үшін Египетке шабуыл жасады. Сондықтан 1798 жылдың жазы Австрия үшін қорқынышты кезең болды. Хайдн бұл мессаны аяқтаған кезде, оның туындыларының каталогындағы атауы «Missa in angustiis» (Қиындықтар кезеңіндегі месса) деп көрсетілген. Хайдн бұл мессаны жазғанда білмеген, бірақ ол және оның тыңдаушылары (бәлкім, 15 қыркүйекте, алғашқы орындалу күні) 1 тамызда адмирал Горацио Нельсон басқарған британдық күштер Наполеонды Нил шайқасында жеңгенін естіген. Осы сәйкестік салдарынан месса бірте-бірте «Лорд Нельсон мессасы» деген атқа ие болды. 1800 жылы Лорд Нельсон өзінің британдық сүйіктісі леди Гамильтонмен бірге Эстерхази сарайына келгенде, бұл ат мәңгілікке қалыптасты. Ол, мүмкін, Хайднның өзі орындаған осы мессаны тыңдаған болуы мүмкін, содан кейін жақын арада онымен кездеседі. Хайднның бастапқы атауы сол кездегі ауруы мен шаршауынан туындаған болуы мүмкін, ол бірнеше ай бұрын аяқталған «Жаратылыс» туындысының алғашқы орындалуын бақылағаннан кейін пайда болды. Немесе, бұл композитордың қажетті аспаптарсыз шығарма жазу қиындығынан туындаған болуы мүмкін. Дауысты квартеттің екі мүшесіне арналған сололық бөлімдер виртуоздықпен ерекшеленеді: бас партиясы, мүмкін, шебер Кристиан Шпехт үшін жазылған, ал сопрано партиясы, тіпті де қиын, Барбара Пильхофер немесе Тереза Гассман үшін жазылған болуы мүмкін. Бұл туындының премьерасы 1798 жылдың 23 қыркүйегінде қалалық шіркеуде (қазіргі собор) өтті, бұл Эйзенштадттағы Бергкирхеден соңғы сәтте жасалған өзгеріс болды.

Haydn's chief biographer, H. C. Robbins Landon, has written that this mass "is arguably Haydn's greatest single composition". Written in 1798, it is one of the six late masses by Haydn for the Esterhazy family composed after taking a short hiatus, during which elaborate church music was inhibited by the Josephinian reforms of the 1780s. The late sacred works of Haydn are regarded as masterworks, influenced by the experience of his London symphonies. They highlight the soloists and chorus while allowing the orchestra to play a prominent role. Owing to the political and financial instability of this period in European history, Haydn's patron Nikolaus II dismissed the Feldharmonie, or wind band octet, shortly before Haydn wrote the Missa in angustiis for the Princess's name day. Later editors and arrangers added what they perceived to be missing woodwind parts, but the original scoring has again become the accepted choice for modern performances. Though Haydn's reputation was at its peak in 1798, when he wrote this mass, his world was in turmoil. Napoleon had won four major battles with Austria in less than a year. The previous year, in early 1797, his armies had crossed the Alps and threatened Vienna itself. In May 1798, Napoleon invaded Egypt to destroy Britain's trade routes to the East. The summer of 1798 was therefore a terrifying time for Austria, and when Haydn finished this mass, his own title, in the catalogue of his works, was Missa in angustiis (Mass for troubled times). What Haydn did not know when he wrote the mass, but what he and his audience heard (perhaps on September 15, the day of the very first performance), was that on 1 August, Napoleon had been dealt a stunning defeat in the Battle of the Nile by British forces led by Admiral Horatio Nelson. Because of this coincidence, the mass gradually acquired the nickname Lord Nelson Mass. The title became indelible when, in 1800, Lord Nelson himself visited the Palais Esterházy, accompanied by his British mistress, Lady Hamilton, and may have heard the mass performed by Haydn himself and would meet shortly afterwards. Haydn's original title may also have come from illness and exhaustion at this time, which followed his supervision of the first performances of The Creation, completed a few months earlier. More simply, it may have sprung from the challenge of composing without the desired instrumentation. The solo parts for two of the vocal quartet are virtuosic: the bass line was perhaps written for the accomplished Christian Specht, and the soprano line, even more demanding, could have been written for Barbara Pilhofer or Therese Gassmann. The piece was premiered 23 September 1798 at the town parish church (now cathedral), a last minute venue change from the Bergkirche in Eisenstadt.