Кіріспе
Бахтың 1749 жылы жазған "B минорындағы" (h Moll Messe) мессасы (BWV 232) – Иоганн Себастьян Бахтың "жалпы мессаның" (Mass ordinary) кеңейтілген нұсқасы. Композиция 1749 жылы, композитордың қайтыс болуына бір жыл қалғанда аяқталды және ол негізінен Бахтың 1724 жылы жазған "Sanctus" сияқты бұрынғы жұмыстарына негізделген. 1740-жылдардың аяғында мессаны аяқтау үшін арнайы жазылған бөлімдерге "Credo" бөлігінің "Et incarnatus est" бөлігі кіреді. Сол заманғы үрдіске сәйкес, композиция неаполитандық месса ретінде жасалған, ол кең оркестрлік сүйемелдеумен хор бөлімдерінің тізбегінен және аспапшылардың шектеулі тобының бір немесе бірнеше вокалдық солистерге сүйемелдеуінен тұрады. Композицияның ерекшеліктерінің бірі – оның ауқымдылығы: жалпы орындалу уақыты шамамен екі сағат, ал SATB әншілерінің екі тобынан, кеңейтілген үрмелі аспаптар бөлімінен, скрипкалар тобынан және континуодан тұратын оркестрлік партиясы бар. Композицияның B минорында болуы, D тонындағы табиғи трубалармен бірге, өте сирек кездеседі, алайда жұмыстың көп бөлігі осы тонда емес, B минорында орындалады. Бах сияқты лютеран композиторы үшін одан да ерекшелігі – бұл композицияның толық месса (Missa tota) болуы. Бахтың заманында лютерандық құлшылық үшін жазылған мессалар көбінесе тек "Kyrie" және "Gloria" бөлімдерінен тұратын. Бах өзінің B минорындағы мессасын аяқтамас бұрын бес "Kyrie–Gloria" мессасын жазған: 1730-шы жылдардың аяғындағы "Kyrie–Gloria" мессалары (BWV 233–236) және 1733 жылы Дрезден сарайы үшін жазылған, оның толық мессасының (Missa tota) бірінші бөлігіне айналған месса. Бұл месса Бахтың өмірінде толық орындалмаған. Оның ең алғашқы толық орындалуы 1859 жылы болған. Көптеген жазбаларымен, ол Бахтың ең танымал вокалдық шығармаларының бірі болып табылады. Мәдени маңызы бар құжаттар мен қолжазбаларды қорғау және сақтау жобасы.
The Mass in B minor (h Moll Messe), BWV 232, is an extended setting of the Mass ordinary by Johann Sebastian Bach. The composition was completed in 1749, the year before the composer's death, and was to a large extent based on earlier work, such as a Sanctus Bach had composed in 1724. Sections that were specifically composed to complete the Mass in the late 1740s include the "Et incarnatus est" part of the Credo. As usual for its time, the composition is formatted as a Neapolitan mass, consisting of a succession of choral movements with a broad orchestral accompaniment, and sections in which a more limited group of instrumentalists accompanies one or more vocal soloists. Among the more unusual characteristics of the composition is its scale: a total performance time of around two hours, and a scoring consisting of two groups of SATB singers and an orchestra featuring an extended winds section, strings and continuo. Its key, B minor, is rather exceptional for a composition featuring natural trumpets in D, although far more of the work is in this key than B minor. Even more exceptional, for a Lutheran composer such as Bach, is that the composition is a Missa tota. In Bach's day, Masses composed for Lutheran services usually consisted only of a Kyrie and Gloria. Bach had composed five such Kyrie–Gloria Masses before he completed his Mass in B minor: the Kyrie–Gloria Masses, BWV 233–236, in the late 1730s, and the Mass for the Dresden court, which would become Part I of his only Missa tota, in 1733. The Mass was likely never performed in its entirety during Bach's lifetime. Its earliest documented complete performance took place in 1859. With many dozens of recordings, it is among Bach's most popular vocal works. a project to protect and preserve culturally significant documents and manuscripts.
Негізгі мәліметтер
1733 жылдың 1 ақпанында Польша королі, Литваның ұлы князі және Саксонияның сайлаушысы Аугуст II Күшті қайтыс болды. Одан кейін бес айлық аза тұру кезеңі болды, осы уақытта барлық қоғамдық музыка орындау тоқтатылды. Бах осы мүмкіндікті лютерандық және рим-католик обрядтарында ортақ, латын тілінде орындалатын литургияның бөлігі – Миссаны жазуға пайдаланды. Оның мақсаты – шығарманы жаңа тәж иесі, католик дініне өткен Август III-ге арнап, «Саксон сарайының композиторы» атағын алуға үміттене отырып, тапсыру еді. Бах Кириэ-Глория (Kyrie-Gloria) миссасының (алғашқы нұсқасы, BWV 232 I) аяқталуымен Дрездендегі Август III-ге барып, оған 1733 жылдың 27 шілдесінде жазылған сот атағын беру туралы өтінішпен бірге миссаның бір данасын табыстады. Өтініш бірден нәтиже бермеді, бірақ Бах ақыры атағын алды: 1736 жылы ол Август III-нің сарай композиторы болып тағайындалды. Өмірінің соңғы жылдарында Бах Миссаны латынша ординарлықтың толық жиынтығына дейін кеңейтті. Бұл шығармашылық ізденістің себебі белгісіз. Вольфганг Оштофф және басқа да ғалымдар Бахтың B минорындағы аяқталған Миссаны 1738 жылы құрылысы басталған және 1740 жылдардың соңында аяқталуға жақын болған Дрездендегі жаңа Хофкирхе католик соборының қасиеттілік рәсімінде орындау үшін жазғанын болжайды. Алайда, ғимарат 1751 жылға дейін аяқталмады, ал Бахтың 1750 жылдың шілдесінде қайтыс болуы оның Миссасын қасиеттілік рәсімінде пайдалануға мүмкіндік бермеді. Оның орнына Иоганн Адольф Хасседің D минорындағы Миссасы орындалды, ол Бахтың Миссасына көптеген ұқсастықтары бар еді (мысалы, екі шығармадағы Кредо бөлімдерінде серуендеп жүрген бас партиясымен ән айтылады). 2013 жылы Майкл Моуль зерттеу жариялады, онда Бахтың оны 1749 жылы Сент-Сесилия күні Венадағы Киелі Стефан соборында (Рим-католик шіркеуі) орындау үшін жинағанын, бұл граф Иоганн Адам фон Квестенбергпен байланысының нәтижесі болуы мүмкін екенін айтты. Басқа түсіндірмелер нақты оқиғаға байланысты емес, Бахтың «энциклопедиялық» жобаларға (мысалы, «Фуга өнері») деген қызығушылығын көрсетеді, ол әртүрлі стильдерді ұсынады, сондай-ақ Бахтың өзінің ең жақсы вокалдық музыкасын шіркеу кантаталарынан гөрі болашақта кеңірек пайдалануға болатын форматта сақтау қалауын көрсетеді (төмендегі «Бөлімдер және олардың көздері» бөлімін қараңыз). Жоғарыда айтылғандай, 1733 жылы Бах Миссаны (Кириэ және Глория) Саксония сайлаушысы Август II-нің 1 ақпандағы қайтысынан кейін және 27 шілдеге дейін, Бах Миссаны Польшаның Август III-іне аспаптық және вокалдық бөлімдер жиынтығы ретінде ұсынғанға дейін жазды. Кириэ Август II-ге арналған аза тұту музыкасы ретінде, ал Глория Август III-нің таққа отыруын тойлау ретінде жоспарланған болуы мүмкін. 1740 жылдардың ортасында (шамамен 1743–46) Бах Глориядан барлық үш бөлімді Рождество күніне арналған кантатаға (Gloria in excelsis Deo, BWV 191) ноталар мен мәтіндерде шағын өзгерістер енгізе отырып, қайта пайдаланды. Грегори Батлер сол қызметте (ол 1745 жылғы Дрезден бейбітшілігін тойлау үшін 1745 жылғы Рождествоға қатысты) Бахтың 1724 жылғы Санктусты қолданғанын және 1733 жылғы Миссаны қайта қарау композиторға одан әрі дамуды ұсынғанын айтады. Өмірінің «соңғы үш жылында» Вольф және басқалар «Et incarnatus est» бөлімі Бахтың соңғы маңызды шығармасы болды деп санайды. Сөздер бұрынғы дуэтте болған, бірақ Бах оларды хорға арналған жеке бөлім ретінде қарастыруға шешім қабылдады, бұл сөздерге қосымша салмақ беріп, Кредоның симметриясын жақсартты. Джон Батт 1749 жылдың 25 тамызын соңғы мерзім деп атап көрсетеді, өйткені осы күні К. П. Э. Бах «Амин» хорымен «Магнификаттың» бір бөлігін аяқтады, ол «Миссадан алынған 'Грацияларға' және Symbolum Nicenum-нан алынған 'Et expecto-ға' айқын ұқсастықтарды көрсетеді». К. П. Э. Бах кейінірек осы Магнификатты (Wq 215) 1749 жылы Лейпцигте «өмірден өткен әкесінің өмір кезеңінде» Мэри фестивалінде орындағанын хабарлады.
Атау
Бах Ми минорындағы мессаға атау берген жоқ. Оның орнына, 1748–49 жылдардағы қолжазбаны әрқайсысының атауы әртүрлі төрт папкаға бөлді. «Кири және Глорияны» қамтитын папканы «1. Мисса» деп атады; «Кредоны» қамтитын папкаға «2. Symbolum Nicenum» деген ат қойды; «Санктусты» қамтитын үшінші папканы «3. Санктс» деп атады, ал қалғанын төртінші папкада «4. Осана | Бенедикт | Агнус Дей және | Dona nobis pacem» деп атады. Джон Батт былай деп жазады: «Формат әдейілеп жасалғандай, төрт бөлімнің әрқайсысын жеке пайдалануға болатындай». Екінші жағынан, қолжазбадағы бөліктер 1-ден 4-ке дейін нөмірленген, ал Бахтың әдеттегі аяқтау формуласы (S. D. G = Soli Deo Gloria) тек Dona Nobis Pacem соңында ғана кездеседі. Сонымен қатар, Батт былай деп жазады: «Ми минорындағы мессаның жалпы пішінінің ең таңғаларлық жаты – Бах әртүрлі материалдан біртұтас қозғалыстар тізбегін жасауға қол жеткізді». Батт және Джордж Стауффер Бахтың туындысына жалпы музыкалық бірлік бергенін егжей-тегжейлі түсіндіреді. Туындыға берілген алғашқы атау 1790 жылы К. П. Э. Бахтың мұрасында кездеседі, ол жақында қайтыс болған композитордың мұрагері болды. Мұрада ол «Die Grosse Catholische Messe» («Ұлы католик мессасы») деп аталады. Осы атау оның соңғы мұрагерінің 1805 жылғы мұрасында да кездеседі, бұл Штауфферге «эпитет Бах отбасының ауызша дәстүрін көрсетеді» деген ойды ұсынады. 1833 жылы швейцариялық коллекционер Ханс Георг Негели Симрокпен бірге «Кири және Глорияның» алғашқы басылымын «Messe» деп атады. Соңында, Негели мен Симрок 1845 жылы алғашқы басылымды шығарды, оны «Ми минорындағы биік месса» (Hohe Messe in h-moll) деп атады. Батттың пікірінше, «биік» деген сөз «Бетховеннің Missa solemnis тудырған монументалды әсерге күшті ықпал еткен».
Оркестрлеу
Бұл шығарма екі флейта, екі обоэ д’амор (обоэлермен алмастырылатын), екі фагот, бір табиғи мүйіз (D тонында), үш табиғи труба (D тонында), тимпани, I және II скрипкалар, альттар және бассо континуо (виолончель, бас, фаготтар, орган және клавесин) үшін жазылған. Санктус бөлімі үшін үшінші обой қажет.
18 ғасырдың аяғы
Symbolum Nicenum бөлімінің алғашқы қоғамдық орындалуы ("Credo немесе Никейлік Иман Жұмысы" деген атаумен) Бах қайтыс болғаннан кейін 36 жыл өткен соң, 1786 жылдың көктемінде, оның ұлы Карл Филипп Эммануэль Бах басшылығымен Гамбургтегі кедейлерге арналған медициналық институттың қайырымдылық концертінде болды. Бахтың ізбасарының бірі, Йозеф Хайдн, осы шығарманың және "Жақсы Темпераменттегі Клавирдің" көшірмесіне ие болған.
19 ғасыр
Джордж Штауффердің айтуынша, ХІХ ғасырда келесі құжатталған (қоғамдық емес) орындалу Карл Фридрих Зельтер – ХІХ ғасырдағы Бахтың қайта жандануының маңызды тұлғасы – 1811 жылы Берлиндегі Сингакадемияда "Үлкен мессаның" нотадан оқылуын (просмотр) жүргізді, ол Kyrie бөлімін қамтыды; 1813 жылы ол тұтас туындыны нотадан оқыды. Ғасырдың алғашқы қоғамдық орындалуы – тек Credo бөлімі 1828 жылдың наурыз айында Франкфуртта 200-ден астам орындаушы және көптеген аспаптық қосымшалармен өтті. Сол жылы Берлинде Гаспар Спонтини Credo бөлімін жетекшілік етіп, 15 жаңа хорлық партия мен көптеген аспаптар қосты. Келесі онжылдықтарда Еуропада Мессаның бөлімдері бірнеше рет орындалды, бірақ Мессаның толыққанды алғашқы куәландырылған қоғамдық орындалуы 1859 жылы Лейпцигте Карл Ридель мен Ридель Верейннің қатысуымен болды. Ұлыбританияда Месса алғаш рет 1876 жылы Лондонның Сент-Джеймс-холл залында, осы мақсатта дирижер Отто Голдшмидтпен құрылған Бах хорымен орындалды.
20 ғасыр
Бахтың Бетлехем хоры толық массаның американдық тұңғыш рет орындалуын 1900 жылғы 27 наурызда Пенсильвания штатындағы Бетлехем қаласында өткізді, бірақ 1870 жылға дейін АҚШ-та массаның бөліктері орындалғанына куәліктер бар. Ғасырдың басынан бастап Альберт Швейцер, Арнольд Шеринг және Фредерик Сменд сияқты авторлар кішірек орындаушылар тобын қабылдауға шақырды, ал (салыстырмалы түрде) кішігірім топтармен тәжірибелер 1920 жылдардың соңында басталды. Туындының алғашқы толық жазбасы 1929 жылы жасалды, онда үлкен хор және Альберт Коутс басқарған Лондон симфониялық оркестрі қатысты. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, деректер базасында әртүрлі топтармен және орындау стилімен 200-ден астам жазба тізімделген. Ал 1983 жылы «Gramophone» сыйлығына ие болды.
Маңыздылығы
Ми минордағы месса классикалық музыканың ең үлкен жетістіктерінің бірі саналады. Альберто Бассо осы шығарманы былайша қорытындылайды: «Б минордағы месса – бүкіл өмірдің қадірленуі: 1733 жылы «дипломатиялық» себептермен басталған, ол Бахтың өмірінің соңғы жылдарында, көзі көрмей қалғанда аяқталды. Бұл монументалды туынды Лейпциг канторының музыкаға қосқан барлық стильдік және техникалық үлестерінің синтезі болып табылады. Бірақ бұл – католиктердің құдайды мақтауы мен лютерандардың крестке табынуы арасындағы ең таңғажайып рухани кездесу. Ғалымдар «Б минордағы» мессаны «Фуга өнері» сияқты бір санатқа жатқызады, бұл Бахтың өмір бойы музыкалық дәстүрге – осы жағдайда хорлық музыка мен теологияға – терең үңілуінің қорытындысы. Бахты зерттеуші Кристоф Вольф осы туындыны «оның дауыстық шығармаларының жиынтығы ретінде сипаттайды, ол стильдерінің, композициялық тәсілдерінің және дыбыстардың диапазонының алуан түрлілігімен қатар, Бахтың шеберлігінің жоғары деңгейін көрсетеді. Бахтың күшті туындысы оның музыкалық және көркемдік сенімін ұрпақтарға жеткізді». Бұл мессаны 19 ғасырда редактор Ханс Георг Негели «Барлық заманның және барлық халықтың ең ұлы музыкалық туындысының жариялануы» («Ankündigung des größten musikalischen Kunstwerkes aller Zeiten und Völker») деп атады. Ол сирек орындалғанына қарамастан, Бахтың ең көрнекті ізбасарлары оны бағалады: 19 ғасырдың басында Форкель мен Хайднның нұсқалары сақталған.
Аутографтар мен басылымдар
Екі автограф көзі бар: Бахтың 1733 жылы Дрезденде сақтаған Кирье және Глория бөлімдерінің ноталары, және Бахтың 1748–50 жылдары жинақтаған толық шығарманың ұпайлары. Алайда, 1786 жылы Symbolum Nicenum-ды қоғамдық орындау үшін, сол заманғы практикаға сәйкес, К. П. Э. Бах автограф партитурасына 28 такт кіріспе қосып, қазір ескірген обоэ-д'аморе аспабын жаңа аспаптармен (кларнет, обоэ немесе скрипкалар) алмастырды және өз эстетикалық талғамына қарай аспаптар құрамына басқа да өзгерістер енгізді. Сонымен қатар, К. П. Э. әкесінің қарт жасындағы қолжазба мәселелерінен кейбір үзінділерді түсініксіз қалдырғандықтан, оларды өздігінен түзеп жазды. Осы және басқа да себептерге байланысты, B минорындағы Месса болашақ редакторлар үшін үлкен қиындық туғызады, сондықтан әртүрлі басылымдарда, тіпті сыншыл мәтіндік басылымдарда да маңызды айырмашылықтар кездеседі. Юлиус Риц редакциялаған Бах Гезельшафт басылымы 1856 жылы бірнеше дереккөздер негізінде жарық көрді, бірақ автографқа тікелей қол жеткізе алмады. Кейіннен автограф қолжетімді болғанда, мәтіндік проблемалар соншалықты анық болды, сол себепті қоғам келесі жылы қайта қараған басылымды шығарды. 1857 жылғы басылым келесі ғасыр бойы стандарт болып саналды, бірақ кейіннен К. П. Э. Бахтың автографқа енгізген өзгерістерінің салдарынан 1856 жылғы нұсқадан да аз дәл екені анықталды. Сол сияқты, Фридрих Смендтің 1954 жылғы Neue Bach Ausgabe басылымы жарық көргеннен бес жыл өткен соң маңызды кемшіліктері бар екені көрсетілді. Кристоф Вольфтың 1997 жылы C. F. Peters баспасынан шыққан басылымы Бахтың түпнұсқалық мәтінін қалпына келтіру үшін К. П. Э. Бахтың өзгерістерінен бұрын жасалған 1748–50 жылғы қолжазбаның екі данасын пайдаланады және қол жетімді барлық дереккөздерді, соның ішінде Бахтың B минорындағы Мессада қайта өңдеген кантата бөлімдерін пайдалану арқылы орындау ерекшеліктерін анықтауға тырысады. Джошуа Рифкиннің 2006 жылы Breitkopf & Härtel баспасынан шыққан басылымы да К. П. Э. Бахтың түзетулерін жоюға тырысады, бірақ Вольфтан ерекшеленеді, Джон Батттың сөзін келтіре отырып, 1748–50 жылғы жұмыс "1733 жылғы Миссадан өзге бірлік екенін және екеуінен де 'жақсы' мәтіндерді біріктіру Бахтың жұмысының соңғы (және дерлік толыққанды) түсінігіне сәйкес келмейді" деп дәлелдейді; Рифкиннің нұсқасы осы соңғы нұсқаға сәйкес болуға тырысады. Уве Вольфтің 2010 жылы Bärenreiter баспасынан шыққан басылымы Ж. С. Бахтың және К. П. Э. Бахтың қосымшаларын ажырату үшін Х-сәулелік спектрография технологиясын қолданады. Ульрих Лейзингердің 2014 жылы Carus баспасынан шыққан басылымы К. П. Э. Бахтың кейбір түзетулерін қабылдайды және Кирье мен Глория бөлімдері үшін 1733 жылғы Дрезден ноталарын негізгі дереккөз ретінде пайдаланады.
Көшірулер және олардың шығу тегі
Бұл еңбек 27 бөлімнен тұрады. Темпо және метрикалық ақпарат, сондай-ақ пародиялық кантаталардың бастапқы көздері Кристоф Вольфтің 1997 жылғы сындық мәтіндік басылымынан және Джордж Стауффердің «Бах: Минордағы мессасы» еңбегінен алынған, ескерілмесе. 1997 жылғы зерттеулерді қорытындылай келе, Стауффер бұл шығарманың көздері туралы былай дейді: «Шығарманың жиырма жеті бөлімінің он біреуі үшін нақты үлгілер немесе фрагменттер анықталды», ал «екі басқа бөлім ["Домине Деус" және "Et resurrexit"] ең болмаса, қазір жоғалған нақты көздерден алынған болуы мүмкін». Бірақ Стауффер «бұл көрсетілгеннен әлдеқайда көп қарыз алу бар екені сөзсіз» деп қосады. Бірінші Kyrie-дің алғашқы төрт таққасы, Et incarnatus est және Confiteor бұл ережеден тыс. Бутт «Бахтың музыкалық эстетикасынан кейінгі кезде ғана пародия (жаңа мәтінге сәйкес келу үшін бұрынғы вокалдық музыканы бейімдеу) тұжырымына теріс көзқарас қалыптасады», ал Бах заманында бұл «іс жүзінде болдырмауға келмейтін нәрсе» еді деп атап көрсетеді. Ол сондай-ақ «Бах шіркеу жылының белгілі күндері мен жексенбілерінде орындалған, өзінің ең жақсы вокалдық шығармаларының кейбіреулерін қарастырып, олардан бөлімдерді алып, латын тіліндегі тұрақты мәтін контекстінде сақтауға тырысқандығы сөзсіз» деп мәлімдейді. Пародияланған бөлімдер мен олардың көздері туралы толық мәліметтер төменде келтірілген.