Кіріспе

1874 жылғы жерлеу әуеніне арналған музыкалық қойылым

Месса да Реквием (кейде Манцони Реквиемі деп те аталады) – Джузеппе Вердидің төрт жеке орындаушы, екі хор және оркестр үшін жазған католик шіркеуінде оқылатын жерлеу рәсіміне (Реквием) арналған музыкалық қойылымы. Ол Вердидің өте құрмет тұтқан Алессандро Манцонидің естелігіне арналған. Алғашқы қойылым 1874 жылғы 22 мамырда Милан қаласындағы Сан-Марко шіркеуінде Манцонидің қайтыс болған күнінің бір жылдығына орай өтті. Құдайға сыйынбауға арналған опералық туынды ретінде қарастырылатын бұл шығарма көбінесе 90 минуттық концерттік түрінде орындалады. Музыка зерттеушісі Дэвид Розен оны «Моцарттың Реквием жинағынан бері жазылған ең көп орындалатын маңызды хорлық туынды» деп атайды.

Құрастыру тарихы

Джоахино Россини 1868 жылы қайтыс болғаннан кейін Верди бірнеше итальян композиторларының Россинидің құрметіне реквием жазуға бірлесіп жұмыс істеуін ұсынды. Ол "Libera me" атты соңғы бөлімін ұсынумен бастады. Келесі жылы Верди және сол кездегі танымал он екі итальян композиторы Россиниге арналған мессаны (Messa per Rossini) құрастырды. Премьера Россинидің қайтыс болған күнінің бір жылдығына орай 1869 жылғы 13 қарашаға жоспарланды. Бірақ 4 қарашада, премьераға тоғыз күн қалғанда, ұйымдастыру комитеті одан бас тартты. Верди бұл жағдайды жоспарланған дирижер Анджело Марианиге байланыстырды. Ол Марианидің жобаға деген ынтасының жетіспеуін айтты, бірақ шындығында дирижер ұйымдастыру комитетінің мүшесі болған және Вердиге қолдау көрсетуге бар күшін салған. Бұл оқиға олардың достығының аяқталуының бастауы болды. Композиция 1988 жылға дейін орындалмады, ол кезде Хельмут Риллинг Германияның Штутгарт қаласында Россиниге арналған толық мессаны тұсаукесер етті. Осы уақыт аралығында Верди өзінің "Libera me" шығармасын қайта-қайта өңдеп, Россинидің өмірін еске алуға арналған бірлескен шараның өзінің өмірінде орындалмауына ренжіді. 1873 жылғы 22 мамырда Верди өмірі бойы құрмет тұтқан итальян жазушысы және гуманисті Алессандро Манцони қайтыс болды, онымен 1868 жылы танысқан болатын. Манцонидің қайтысы туралы естігеннен кейін Верди Манцониге арналған реквиемді – бұл жолы толығымен өзінің шығармаларынан – аяқтауға бел буды. Верди маусым айында Парижге сапар шегіп, бүгінгі таңда белгілі болған түрінде реквиемді жазуға кірісті. Ол бастапқыда Россини үшін жазылған "Libera me" шығармасының жаңа өңделген нұсқасын қосты.

19 ғасыр

"Реквием" алғаш рет 1874 жылғы 22 мамырда, Манцонидің қайтыс болған күнінің бір жылдығында Милан қаласындағы Сан-Марко шіркеуінде орындалды. Верди өзі дирижерлік етті, төрт солист – Тереза Стольц (сопрано), Мария Вальдман (меццо-сопрано), Джузеппе Каппони (тенор) және бас. Стольц, Вальдман және Майни 1872 жылы «Аиданың» еуропалық тұсаукесерінде Аида, Амнерис және Рамфис рөлдерін орындаған еді, ал Каппони да сол тұсаукесерде Радамес рөлін ойнауға ниеттенген, бірақ ауруға байланысты басқа актермен алмастырылды. Тереза Стольц үлкен мансапқа ие болды, Вальдман 1875 жылы өте ерте зейнетке шықты, ал ер адамдардың солистері көзге түспей қалды. Сондай-ақ, Тереза Стольц 1869 жылы Анджело Марианиға күйеуге шықты, бірақ кейін оны тастап кетті. "Реквием" үш күннен кейін, 25 мамырда, сол солистердің қатысуымен және Вердинің дирижерлігімен қайта орындалды. Ол бірден үлкен сәттілікке ие болды, бірақ барлық жерде емес. Париждегі «Опера-Комик» театрында жеті рет қойылды, бірақ Лондонның жаңа Корольдік Альберт залы мұндай католиктік шараға толы алмады. Венецияда осы қойылымға арнап әсем Византиялық шіркеу безендірілді. АҚШ-тағы тұңғыш қойылымы 1878 жылы Бостонда, әлі де өркендеп келе жатқан Гендель және Хайдн қоғамының күшімен өтті. Кейін ол стандартты хор репертуарынан жоғалып, бірақ 1930 жылдары қайта пайда болды және қазір тұрақты түрде орындалады, көптеген хор ұйымдарының репертуарының маңызды бөлігіне айналды. 1990 жылдан бері АҚШ және Еуропадағы еске алу шараларына Терезиндегі қойылымдардың құрметіне "Реквиемнің" еске алу концерттері енгізілді. Мюрри Сидлин бұрынғы Терезин ескерткішінде өткен қойылымдардан кейін 2006 жылы Терезинде "Реквиемді" орындады және хорды сол жердегі, түпкілікті тұтқындар репетиция жасаған жертөледе дайындады. Прага көктемі фестивалінің аясында аман қалғандардың екі баласы хорда ән шырқады, ал олардың ата-аналары көрермендер қатарында отырды. "Реквием" соңғы жылдары түрлі сахналық қойылымдарда бірнеше рет қойылды. Ахим Фрейер 2006 жылы Берлиндегі Deutsche Oper үшін қойылым жасады, ол 2007, 2011 және 2013 жылдары қайта жаңғыртылды. Фрейердің сахналауында «Ақ періште», «Өлім – әйел», «Жалғыздық» және «Жүк тасушы» атты төрт вокалдық рөлге хореографиялық аллегориялық кейіпкерлер қосылды. 2011 жылы Oper Köln опера театры Клеменс Бектелдің толық сахналық қойылымын көрсетті, онда төрт басты кейіпкер әртүрлі өмір мен өлім жағдайларында бейнеленді: Фукусимадағы ядролық апат, түрмедегі түрік жазушысы, булимиямен ауыратын жас әйел және Африкадағы көмекші жұмыскер. 2021 жылы Нью-Йорк Метрополитен Операсы 11 қыркүйек шабуылының 20 жылдығына арналған "Реквиемді" орындады.

Версиялар мен баптаулар

Париж сахнасындағы қойылым үшін Верди "Liber scriptus" бөлімін қайта жөндеп, Мария Вальдманға келешектегі қойылымдарда қосымша жеке орындау мүмкіндігін берді. Бұрынғыда бұл бөлім классикалық барокко стиліндегі хор фугасы үшін жазылған еді. 1875 жылдың мамыр айында Корольдік Альберт-холлдағы тұңғыш қойылымынан кейін, бұл түзету ең көп орындалатын түпкілікті нұсқаға айналды, алайда түпнұсқа нұсқасы Bärenreiter және Чикаго университетінің баспаларынан шыққан шығарманың ғылыми басылымдарында сақталған. Төрт фортепианомен немесе мыс оркестрінің сүйемелдеуімен орындалған нұсқалар да болды. Франц Лист "Agnus Dei" шығармасын жеке фортепианоға арнап жазды (S. 437). Оны Лесли Хауард жазды.