Кіріспе

Қасиетті музыкалық композицияның түрі (мисса) – христиандық Евхаристиялық құлшылығының (әсіресе Католик шіркеуінің, Англикандық қауымдастығының және Лютерандық шіркеулердің) өзгермейтін бөлімдеріне арналған қасиетті музыкалық шығарма. Көптеген миссалар Католик шіркеуінің Рим ритуалының қасиетті тілі – латын тілінде жазылған, бірақ жергілікті тілдерде ғибадат ету қалыпты болған елдерде олардың тілдерінде де көптеген шығармалар бар. Мысалы, Екінші Ватикандық собордан бері АҚШ үшін ағылшын тілінде көптеген миссалар жазылды, сондай-ақ Англия шіркеуі үшін басқа да шығармалар (көбінесе "қауымдық құлшылықтар" деп аталады). Миссалар a cappella орындалуы мүмкін, яғни, жеке сүйемелдеусіз, немесе толық оркестрге дейінгі аспаптық обблигатолармен сүйемелденуі мүмкін. Көптеген миссалар, әсіресе кейінгілері, шын мәнінде мисса кезінде орындалуы үшін жазылмаған.

Орта ғасырлар

Ең алғашқы масса музыкалық үлгілері – Григориан әндері. Әдеттегі бөлімдердің әртүрлілері әртүрлі уақытта литургияға енді, Кири ең алғаш (болжам бойынша, 7 ғасырда) және Кредо соңғы болып (1014 жылға дейін Рим миссасының бір бөлігі болған жоқ). 14 ғасырдың басында композиторлар Әдеттегі бөлімдердің полифониялық нұсқаларын жаза бастады. Осы қызығушылықтың арту себебі белгісіз, бірақ композиторлардың дінсіз музыкаға көбірек қызығушылық танытуынан және жаңа музыканың тапшылығынан болуы мүмкін, ал қасиетті музыка жазуға деген жалпы қызығушылық төмендеу кезеңіне енді. Әдеттегі өзгермейтін бөлігі, осылайша, әрқашан орындалуға дайын музыкаға ие болды. 14 ғасырға жататын екі қолжазба – Иврея кодексі және Апт кодексі Әдеттегі полифониялық үлгілерінің негізгі деректері болып табылады. Стильдік тұрғыдан алғанда, бұл үлгілер сол кездегі мотеттерге де, дінсіз музыкаға да ұқсас, үш дауысты текстурасы жоғары дауыспен басым. Бұл музыканың көп бөлігі Авиньондағы Папа сарайында жазылған немесе жинақталған. 14 ғасырға жататын бірнеше анонимді толық массалар сақталған, соның ішінде Турнай массасы; алайда, стильдегі қарама-қайшылықтар осы массалардың бөлімдері бірнеше композиторлармен жазылғанын және кейіннен жазушылар оларды бір жинаққа біріктіргенін көрсетеді. Бізге белгілі алғашқы толық массаның авторы анықталған 14 ғасырғы Гийом де Машоның Messe de Nostre Dame (Біздің ханымның миссасы) болды.

Қайта өрлеу дәуірі

Обыкновенный миссының музыкалық безендірілуі Ренессанстың басты ірі формасы болды. Ең ерте толық безендірілулер 14 ғасырдан басталады, ең танымал мысалы – Гийом де Машоның Messe de Nostre Dame. Миссаның жеке қимылдары, әсіресе қимылдардың жұптары (мысалы, Глория–Кредо жұптары немесе Санктус–Аньюс жұптары) 14 және 15 ғасырдың басында жиі жазылды. Бір композитордың толық миссалары 15 ғасырдың ортасында қалыпты құбылысқа айналды, ал миссаның формасы, оның көп қимылды форматына тән үлкен құрылымдық мүмкіндіктерімен, қасиетті музыка саласындағы композиторлардың басты назарында болды; ол мотет және оған байланысты формалар 16 ғасырдың басында танымал болғанға дейін көлеңкеде қалған жоқ. 15 ғасырдағы көптеген миссалар, әдетте, грегориан әнінен алынған cantus firmus негізінде жасалған және көбінесе тенор дауысына орналастырылған. Cantus firmus кейде әртүрлі контрапункттік тәсілдерді қолдана отырып, басқа да дауыстармен бір уақытта пайда болады. Ғасырдың соңында Гийом Дюфаи, Иоганн Оккегем және Якоб Обрехт сияқты композиторлар cantus firmus үшін халық әндерін пайдаланды. Бұл практика 1562 жылы Трент соборы тыйым салғанға дейін көп дау тудырмады. Атап айтқанда, "L'homme armé" әні композиторлармен ұзақ тарихқа ие; 40-тан астам жеке миссалық безендірілулер бар. 16 ғасырдың басында циклдік миссаны ұйымдастырудың басқа тәсілдері дамыды, соның ішінде cantus firmus өрнектеліп, әшекейленген парафраза тәсілі және миссаның текстурасына бір емес, бірнеше полифониялық көздердің дауыстары енгізілген пародия тәсілі. Парафраза және пародия 16 ғасырда таңдаулы тәсілдер ретінде cantus firmus-ты ығыстырды: Палестрина жалғыз 51 пародиялық мисса жазды. Тағы бір тәсіл, миссаның көптеген қимылдарын ұйымдастыру үшін канон қолданылды. Толығымен канонға негізделген ең ерте миссалар – Иоганн Оккегемнің Missa prolationum, онда әр қимыл еркін жазылған әуенге арналған проляция каноны, және Гийом Фагудің Missa L'homme armé, ол да толығымен канондық, бірақ сонымен қатар әйгілі L'homme armé әуенінің өзі қолданылады. Пьер де Ла Рю төрт жеке канондық мисса жазды, ол жай әнге негізделген, ал Жоскен де Пренің жетілген миссаларының бірі – Мисса Ад Фугам – толығымен канондық және қарыз алынған материалдан мүлдем бос. Missa sine nomine, сөзбе-сөз "атауы жоқ мисса" деген мағынаны білдіреді, бұл еркін жазылған материалға жазылған миссаны білдіреді. Кейде бұл миссаларға басқа атаулар берілді, мысалы Палестринаның атақты Missa Papae Marcelli, Папа Марцеллдің миссасы, және көп жағдайда олар канондық миссалар болды, мысалы Жоскеннің Missa sine nomine. Көптеген танымал және ықпалды миссаларды Жоскен де Пре жазды, ол орта Ренессанстың ең ықпалды композиторы. 16 ғасырдың соңында а капелла хорлық контрапункттың көрнекті өкілдері – ағылшын Уильям Бёрд, кастилиялық Томас Луис де Виктория және римдік Джованни Пьерлуиджи да Палестрина, оның Missa Papae Marcelli кейде полифонияны Трент соборының айыптауынан құтқарып қалды деп есептеледі. Алайда Палестринаның заманында Римнен тыс композиторлардың көпшілігі қасиетті музыка саласындағы өзіндік шығармашылық көрінісі үшін басқа формаларды пайдаланды, негізінен мотет пен мадригаль спиритуале; Венеция мектебінің мүшелері сияқты композиторлар жаңа формаларға тән мүмкіндіктерді артық көрді. Мюнхенде жұмыс істейтін және Трент соборының консервативті ықпалынан алыс тұратын Орланд де Лассус сияқты басқа композиторлар халық әндеріне пародиялық миссалар жазуды жалғастырды. Монтеверди антик стильдегі миссаларды жазды, 1610 жылы "Missa in illo tempore" басылып шықты, 1641 жылы "Selva morale e spirituale" құрамында "Messa a 4 da cappella" концерттік стильдегі миссаның жеке қимылдарымен бірге, 1650 жылы оның өлімінен кейін тағы бір "Messa a 4 da cappella" жарық көрді. Антуан Брумель он екі дауысты Мисса Et ecce terrae motus жазды, Стефано Бернарди жаңа ғимараттың музыка директоры болған кезде, 1630 жылы Missa primi toni octo vocum сияқты Зальцбург соборының балкондары үшін қос хорға арналған миссалар жасады.

Бароккодан романтизмге дейін (католик және лютеран дәстүрлері)

Барокко дәуірінің бастапқы кезеңі стильдік өзгерістерді күйзелтіп, дәстүрлі полифониялық тәсілмен (stile antico) жазылған массалар арасындағы айырмашылықты күшейтті. Осы стильдегі массалардың ең маңызды жетістіктері – бассо континуоның қолданылуы және кеңейтілген гармониялық тілдің қабылдануы болды. Сонымен қатар, жеке дауыстар мен аспаптық обблигатолармен жазылған қазіргі стильдегі массалар да пайда болды. Лютеран Михаил Преториус ескі стильдегі қос хорға арналған месса жазды және оны 1611 жылы латын тіліндегі шіркеу музыкасы жинағында – Missodia Sionia атты еңбекте жариялады. Анри Дюмон (1610–1684) сияқты композиторлар бұрынғы григориан әндерінен ерекшеленетін және одан да күрделі жай әндерді жазуды жалғастырды. Мерекелік missa solemnis пен missa brevis арасында да айырмашылықтар пайда болды, missa brevis тығыздығымен ерекшеленді. 18 ғасырдағы Иоганн Иосиф Фукс сияқты композиторлар стиль антико массасын дамытуды жалғастырды. Бұл стиль апта күндері және оркестрлік массалардың орынды болмаған жағдайларда қолдануға ыңғайлы болды. 19 ғасырда Германиядағы Цецилия қозғалысы осы дәстүрді сақтап қалды. Прага соборында қызмет еткен Франтишек Брикси Missa aulica атты missa brevis-ін C тоналылығында, төрт дауысқа, трубаларға, скрипкаға және континуоға арнап жазды. Ол "cantabile" стилінде болғанмен, жеке дауыстар хор бөлімдерінің ішінде қысқа фрагменттерді ғана орындады. Италия стиліндегі массалар оркестрлік құрамымен, солистерімен және обблигато аспаптарымен ерекшеленді. Ол Альп тауларының солтүстігіндегі неміс тілді католик елдеріне тарады, аспаптарды түрлі түс беру үшін пайдаланды және 18 ғасырдың Вена стиліне тән жеке дауыстар мен хор арасындағы диалогтарды жасады. "Неаполитан" немесе "кантата" стиліндегі масса да 18 ғасырдағы масса композициясына үлкен әсер етті. Оның қысқа бөлімдері әртүрлі стильдердегі жеке ариялар мен хорлар ретінде ұйымдастырылды. 18 ғасырдың Веналық массасы кантаталық массаның опералық элементтерін симфония мен концерттегі хорлық бөлімдерді ұйымдастыру тенденциясымен біріктірді. Ғасырдың бірінші жартысындағы ірі масштабты массаларда Глория мен Кредо әлі де көп бөлімдерге бөлінген, бұл қарапайым шіркеулердегі кішігірім массалардан ерекшеленді. Моцарттың көптеген массалары, сондай-ақ Гайднның ерте туындылары missa brevis түрінде жазылған. Гайднның кейінгі массалары симфониялық құрылымға ие, ұзақ бөлімдері аз қозғалыстарға бөлінген, симфония сияқты ұйымдастырылған және солистер жеке тұлғалар емес, ансамбль ретінде пайдаланылған. 19 ғасыр дамыған сайын концерттік және литургиялық мақсаттағы массалар арасындағы айырмашылықтар да көріне бастады. Литургиялық реформа қозғалысы массаның қайта қарастырылған формаларына әкелді, оны қолжетімді стильдердің, халықтық немесе этникалық стильдердің әртүрлілігін пайдалану арқылы және қауымның қатысуын ынталандыру үшін рефрен мен жауап сияқты жаңа әдістерді қолдану арқылы функционалдырақ етті. Кез келген масса әртүрлі бөліктерге әр түрлі композицияларды біріктірмей, біртұтас түрде құрастырылуы керек. Барлық соққылы аспаптарға тыйым салынуы керек. Пианиноны қолдануға қатаң тыйым салынуы керек. Хор мен орган арасындағы ғасырлар бойы жалғасқан алмасушылық практикасы дереу тоқтатылуы керек. Әйелдер хорда болуға құқылы емес. Бұл ережелердің бүгінде, әсіресе Екінші Ватикан кеңесінің шешімдерінен кейін, көптеген салмағы жоқ. Жақында ғана Папа Бенедикт XVI литургияның негізгі музыкасы ретінде ән айтуды қайтаруға шақырды, өйткені бұл Екінші Ватикан кеңесінің құжаттарында, атап айтқанда Sacrosanctum Concilium 116-да нақты айтылған.