Кіріспе

Африка аймағының отаршылдық тарихы Африка тарихындағы отаршылдық кезеңнен кейін отаршылдықтан кейінгі кезеңге дейін жалғасады.

Оңтүстік Африка

1850 жылдары британ және неміс миссионерлері мен саудагерлері қазіргі Намибия аумағына еніп келді. Хереро және Нама халықтары қару-жарақ пен оқ-дәрі үшін бәсекелесіп, оларға ірі қара мал, піл сүйегі және страус қауырсынымен қамтамасыз етті. Германияның бұл аймақтағы бекінісі британдықтардан мықтырақ болды. 1884 жылы немістер Оранж өзенінен Кунене өзеніне дейінгі жағалау аймағын Германияның протектораты деп жариялады, ол Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасының бір бөлігі болды. Олар ақтардың қоныстануын кеңейту үшін агрессивті саясат жүргізді. Нама және Хереро арасындағы қарсылықты олар пайдаланды. Хереролар немістермен одақ құрып, Намаға қарсы үстемдікке жетеміз деп ойлады. Немістер Хереро астанасында гарнизон құрып, Хереро жерлерін ақтардың қоныстануына бөліп берді, соның ішінде орталық жазықтағы ең жақсы жайылымдық жерлерді де, сондай-ақ салық пен еңбек талаптарын қойды. Хереро және Ованбандеру халықтары көтеріліс жасады, бірақ көтеріліс жаншылды және көшбасшылары өлім жазасына кесілді. 1896 және 1897 жылдары ірі қара малдың қырылуы Хереро және Нама экономикасына нұқсан келтіріп, ақтардың кеңеюін баяулатты. Немістер жер мен малдарды тартып алып, тіпті Хереро еңбекшілерін Оңтүстік Африкаға экспорттауға тырысып, Намибияны ақтардың қонысына айналдыру саясатын жалғастырды. 1904 жылы Хереролар қайтадан көтеріліс жасады. Неміс генералы Лотар фон Трота Ватерберг шайқасында қырып-жою саясатын жүзеге асырды, ол Херероларды Калахари шөлінің батысына ығыстырды. 1905 жылдың соңында бұрынғы 80 мыңдық халықтан тек 16 мың Хереро ғана тірі қалды. Нама халқының қарсыласуы 1907 жылы талқандалды. Нама және Херероның барлық малдары мен жерлері өте азайған халықтан тартып алынды, ал қалған Нама және Хереролар бағынышты жағдайға түсті. Овамбо халқының арасынан жұмыс күші тарту қажет болды.

Нгуниланд

Оңтүстік Африкадағы үлкен тәртіпсіздіктің бір сәті Мфекан, яғни «ұсату» деп аталды. Оны солтүстік Нгуни патшалықтары – Мтетва, Ндвандуе және Свазиленд сирек ресурстар мен ашаршылық салдарынан бастады. Мтетваның Дингсвайосы қайтыс болғаннан кейін, зулу халқының Шакасы билікті қолына алды. Ол Зулу патшалығын құрып, Ндвандуе үстінен билігін нығайтып, суазилерді солтүстікке ығыстырды. Ндвандуе мен суазидің таралуы Мфеканның таралуына әкеп соқты. 1820 жылдары Шака империяны Дракенсберг тауларының етегі бойында кеңейтті, ал құрмет көрсету (салық) Түгела және Үмзимкулу өзендеріне дейін жетті. Ол жаулап алған елдердің басшыларын өзіне жауапты индуналармен алмастырды. Ол аймақта бұрын-соңды болмаған орталықтандырылған, адал және тәртіпті әскери күш құрды, сонымен қатар қысқа шаншар найзасы сияқты жаңа қару енгізді. 1828 жылы Шаканың жартылай інісі Дигане оны өлтірді, бірақ Диганеде Шаканың әскери генийі мен көшбасшылық қабілеттері болмады. 1838 жылы воутреккерлер зулу жерін басып алуға тырысты. Алғашқы айларда олар жеңіліске ұшырады, бірақ аман қалғандары Нкоме өзенінде қайта жиналып, зулуларды күйретіп жеңді. Дегенмен, воутреккерлер зулу жеріне қоныстанбауға батылды. Дигане 1840 жылы азаматтық соғыс кезінде қаза тапты. Оның інісі Мпанде билікке келіп, зулу территорияларын солтүстікке қарай нығайтты. 1879 жылы Ұлыбритания Оңтүстік Африканың барлығын бақылауға алу мақсатымен Зулу патшалығына шабуыл жасады. Зулу патшалығы Исандлуана шайқасында жеңіске жетті, бірақ Улунди шайқасында жеңілді. Мфеканнан пайда болған ірі мемлекеттердің бірі – Мошошо I-нің 1821-1822 жылдары Таба Босиуда құрған Сото патшалығы. Бұл Мошошоның абсолютті билігін мойындаған түрлі саяси бірлестіктердің конфедерациясы болды. 1830 жылдары патшалық Каптан қару-жарақ пен жылқы алу үшін стратегиялық құрал ретінде миссионерлерді шақырды. Оранж еркін мемлекеті патшалықты бірте-бірте әлсіретті, бірақ оны толығымен жеңе алмады. 1868 жылы Мошошо Сото патшалығын Ұлыбританияның құрамына қосуды сұрады, қалдықтарын сақтау үшін. Ол Басутоландтың британдық протектораты болды.

Сото-цвана тілі

Цвана тілін сөйлейтіндердің ата-бабаларының бұл аймақты (Вaal өзенінен Ботсванаға дейін) бақылауға келген уақыты әлі нақты белгіленбеген, бірақ б.з. 600 жылы консенсусқа қол жеткені белгілі. Бұл ірі ірі қара мал шаруашылығымен айналысатын кешен шамамен б.з. 1300 жылға дейін гүлденді. Бұл әртүрлі халықтар Лимпопо өзені арқылы Үнді мұхитына дейінгі сауда жолдарымен байланысты болды, ал Азиядан келген сауда тауарлары, мысалы, мұныздар, ең алдымен, пил сүйегі, алтын және мүйіз алмасу арқылы Ботсванаға жетті. Қазіргі Ботсванаға қатысты алғашқы жазбалар 1824 жылы пайда болды. Бұл жазбалар Бангвакце тайпасының аймақтағы басым күшке айналғанын көрсетеді. Макаба II билігі кезінде Бангвакцелер жақсы қорғалған шөлді аймақтарда ірі қара малын ұстап, әскери шеберлігін көршілеріне шабуыл жасау үшін пайдаланды. Бұл аймақтағы басқа рулар да 10,000-ға жуық халқы бар және өркендеген халықтар еді. Бұл тепе-теңдік 1823–1843 жылдардағы Мфекан кезеңінде, Оңтүстік Африкадан келген басқыншы халықтар елге енген кезде бұзылды. Бангвакцелер 1826 жылы бакололо тайпасын жеңіп шықса да, уақыт өте келе Ботсвананың барлық ірі әміршіліктері шабуылға ұшырап, әлсіреп, кедейленді. Баколо мен Амандебеле тайпалары қайталап шабуыл жасап, батсвана халқынан көптеген ірі қара мал, әйелдер мен балаларды алып кетті. Олардың көпшілігі шөл далаға немесе төбелер мен үңгірлер сияқты қасиетті жерлерге қуылды. 1843 жылдан кейін ғана, Амандебеле халқы Зимбабве батысына көшіп келгенде, бұл қауіп азайды. 1840 және 1850 жылдары Кейп колониясының саудагерлерімен сауда-саттық басталып, Ботсвана руларының қайта құрылуына мүмкіндік берді. Бакуэна, Бангвакце, Бангвато және Батавана тайпалары табысты пил сүйегі саудасын басқару үшін ынтымақтасып, түскен табысты жылқы мен қару-жарақ импорттауға жұмсады, бұл оларға қазіргі Ботсвананы бақылауға мүмкіндік берді. Бұл процесс 1880 жылы толық аяқталды, содан кейін бушмендер, бакаланга, бакалагади, батсвапонг және басқа да азшылық тайпалар батсвана халқының билігіне бағынды. Ұлы саяхаттан кейін Кейп колониясынан келген африканерлер Трансваальде Ботсвана шекарасына қоныстанды. 1852 жылы Сечеле I басшылығымен цвана руларының әміршіліктерінің коалициясы африканерлердің шабуылдарына қарсылық көрсетті және сегіз жылдай ара-тұра шиеленіс пен жаулықтан кейін, 1860 жылы Потчефструмда бейбіт келісімге келді. Сол кезден бастап Оңтүстік Африка мен Ботсвана арасындағы қазіргі шекара туралы келісім жасалды, африканерлер мен батсвана халқы бейбіт түрде сауда жасап, бірлесіп жұмыс істеді. 1820 жылдары Шака басшылығымен зулулардың кеңеюінен қашқан босқындар биік далада тұратын басото халқымен байланысқа түсті. 1823 жылы осы қысымдар басото халқының бір тобы – кололо тайпасын Окаванго батпағынан өтіп, Замбези өзенінен өтіп, қазіргі Замбияның бір бөлігі Бароцлендке көшіруге мәжбүр етті. 1845 жылы кололо тайпасы Бароцлендияны жаулап алды. Сол уақытта бурлар басото халқының жеріне басып кіре бастады. Кейп колониясы Наполеон соғыстарының соңында Ұлыбританияға берілгеннен кейін, воутреккерлер ("пионерлер") бұрынғы голланд колониясынан кетіп, ішкі жерге көшіп, ақырында тәуелсіз мемлекеттер құрған фермерлер еді. Осы оқиғалар кезінде Мошошу I оңтүстік Хайвельдтегі басото патшалықтарын өз бақылауына алды. Оның шабыттандырған басшылығы өзінің кішкентай ұлтына 19-шы ғасырда Оңтүстік Африканың басқа да жергілікті патшалықтарын жойған қауіптер мен тұзақтардан (зулулардың үстемдігі, воутреккерлердің ішкі кеңеюі және империялық Ұлыбританияның жоспарлары) аман қалуға көмектесті. 1822 жылы Мошошу өзінің астанасын Бута Буте қаласында, солтүстік Дракенсберг тауларында оңай қорғалатын тауда құрып, Лесото Корольдігінің негізін қалады. Париж евангелистік миссионерлік қоғамы жіберген миссионерлер патшаға сыртқы істер жөніндегі кеңестер берді және заманауи қару-жарақ сатып алуға көмектесті. 1878 жылы сесото тіліндегі Киелі кітаптың алғашқы аудармасы жарық көрді. 1868 жылы Боссота соғыстары кезінде батыс жазық жерлерін буарларға жоғалтқаннан кейін Мошошуе Виктория патшайымынан Лесотоны (ол кезде Басутоленд деп аталатын) Ұлыбританияның протектораты деп жариялауды сұрады. Британдық әкімшілік Лесотоның қазіргі астанасы Масеруда орналастырылды. 1869 жылы ағылшындар Басутоландтың шекарасын анықтау үшін процестерді қолға алды. Еуропалық державалар Африкада әр түрлі әкімшіліктерді құрды, олар әр түрлі амбициялар мен билік деңгейлерін көрсетеді. Кейбір аймақтарда, мысалы, Британдық Батыс Африканың кейбір бөліктерінде отарлаушылық бақылау әлсіз болды және қарапайым экономикалық пайдалану, стратегиялық күш немесе ұзақ мерзімді даму жоспары үшін ғана қолданылды. Басқа аймақтарда еуропалықтар қоныстанғанға ынталандырылды, нәтижесінде еуропалық азшылықтың үстемдік құрған мемлекеттер құрылды. Қоныс аударушылар тек бірнеше колонияларға жеткілікті мөлшерде келіп, күшті әсер етті. Британдық қоныс аударушылар колонияларына Британдық Шығыс Африкасы (қазіргі Кения), Солтүстік және Оңтүстік Родезия (тиісінше Замбия және Зимбабве) және еуропалық қоныс аударушылардың көп саны бар Оңтүстік Африка кірді. Франция Алжирді қоныстандыруды және оны еуропалық провинциялармен тең дәрежеде француз мемлекетіне қосуды жоспарлады. Алжирдің Жерорта теңізіне жақын орналасқандығы осындай ауқымды жоспарларға мүмкіндік берді. Көптеген аймақтарда отарлаушылық әкімшіліктер аумақты толық басқаруға жететін еңбек күші мен ресурстарға ие болмады және оларға көмектесу үшін жергілікті билік құрылымдарына сүйенуге мәжбүр болды. Әртүрлі фракциялар мен топтар еуропалықтардың өздерінің күш позицияларын алуға тырысып, еуропалықтармен ынтымақтастық арқылы өздерінің қауымдастықтарында билікке ие болуға тырысты. Осы күрестің бір аспектісі Теренс Ренджердің "дәстүрді табу" деп атаған нәрсесін қамтыды. Отарлаушылық әкімшіліктердің де, өз халқының де көз алдында өздерінің билік туралы талаптарын заңдастыру үшін жергілікті элиталар өзіндік "дәстүрлі" билік туралы талаптарды немесе рәсімдерді жасады. Нәтижесінде көптеген қоғамдар жаңа тәртіппен шатастырылды. Африка үшін күрестен кейін, көптеген отарлық режимдердің ерте, бірақ екінші мақсаты құлдық пен құл саудасын тоқтату болды. Отарлық кезеңнің соңына қарай олар осы мақсатқа көбінесе жете алды, бірақ құлдық Африкада әлі де өте белсенді.

Франция мен Ұлыбритания: 1898 жылғы Фашода дағдарысы

Африка үшін күрестің бір бөлігі ретінде Франция Ұлыбританияның солтүстік-оңтүстік бағытынан өзгеше, континенттің үздіксіз батыс-шығыс бағытын орнатуды көздеді. Ұлыбритания мен Франция арасындағы шиеленіс Африкадағы жарылысқа дейін жетті. Бірнеше рет соғысқа ұласу қаупі болды, бірақ соғыс болған жоқ. Ең қауісті оқиға – 1898 жылғы Фашода оқиғасы. Француз әскері Оңтүстік Судан аймағына талап етуге тырысты, ал Мысыр Хедивінің мүддесін қорғауды мақсат еткен, әлдеқайда күшті британдық күштер олармен бетпе-бет келді. Ауыр қысымға ұшыраған француз әскері аймақтан шегініп, британдықтардың бақылауын қамтамасыз етті. Екі мемлекет арасындағы келісіммен қолданыстағы жағдай сақталды, онда Ұлыбританияның Мысырға билігі мойындалды, ал Франция Мароккода басым күшке айналды, бірақ Франция жалпы алғанда жеңіліске ұшырады.

20 ғасыр

1880 жылдары Еуропа елдері Африканың көбін бөліп алды (тек Эфиопия мен Либерия ғана тәуелсіз қалды). Олар Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін билік етті, содан кейін ұлтшылдық күштер күшейді. 1950-1960 жылдары отарлық иеліктер тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Бұл процесс көбінесе бейбіт болды, бірақ Алжир, Кения және басқа да елдердегідей, бірнеше ұзақ, қанды азамат соғыстары болды. Африка бойынша ұлтшылдықтың жаңа күші екі дүниежүзілік соғыста британдық, француздық және басқа да армияларда алған ұйымдастыру дағдыларын пайдаланды. Ол отаршылдық биліктердің бақылауында немесе қолдауында емес, сондай-ақ отаршылдықпен ынтымақтасқан дәстүрлі жергілікті билік құрылымдарына бағынбаған ұйымдар құруға әкелді. Ұлттық ұйымдар дәстүрлі және жаңа отаршылдық құрылымдарға қарсы тұрып, ақырында оларды ығыстырды. Еуропалық билік органдары кеткен кезде ұлттық қозғалыстардың көшбасшылары билікті өз қолына алды, олардың көптегені ондаған жылдар бойы немесе өмірінің соңына дейін билік етті. Бұл құрылымдарға саяси, білім беру, діни және басқа да әлеуметтік ұйымдар кірді. Соңғы онжылдықтарда көптеген африкалық елдер ұлтшылдық құштарлықтың жеңісі мен жеңілісін бастан өткерді, соның салдарынан орталықтандырылған мемлекеттік билік пен мұрагерлік мемлекеттің орны өзгерді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Африканың басым бөлігі Еуропа үкіметтерінің отаршылдық бақылауында болғандықтан, дүниежүзілік соғыстар Африканың геосаяси тарихындағы маңызды оқиғалар болды. Африка соғыс аренасы болды және екі соғыста да шайқастар болды. Көптеген аймақтарда ең маңыздысы, отаршылдық державалардың тотальді соғыс жағдайы ресурстарды бөлу, әскери шақыру және салық салу арқылы Африка отарларының басқаруына әсер етті. Бірінші дүниежүзілік соғыста Африкада бірнеше науқандар өтті, оның ішінде Тоголанд науқаны, Камерун науқаны, Оңтүстік-Батыс Африка науқаны және Шығыс Африка науқаны. Әрқайсысында одақтас күштер, негізінен британдықтар, сондай-ақ француз, бельгиялық, оңтүстік африкалық және португал әскерлері немістерді Африкадағы отарларынан ығыстыруға тырысты. Әрқайсысында неміс күштерінің саны кем болды және одақтастардың теңіздегі басымдығына байланысты олар күшейтуден немесе қайта жабдықтаудан үзіліп қалды. Ақырында одақтастар барлық неміс колонияларын бағындырды; Шығыс Африкадағы неміс күштері соғыс бойы капитуляциядан жалтарып келді, бірақ 1917 жылдан кейін ешқандай аумақты ұстай алмады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Африкадағы Германияның бұрынғы отарларын Франция, Бельгия және Ұлыбритания империясы қабылдады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін отаршылдық державалар өздерінің Африка территорияларына билігін нығайтуға тырысты. Кейбір аймақтарда, әсіресе Оңтүстік және Шығыс Африкада, көптеген қоныс аударушылар әкімшілік басқаруды одан әрі беруді талап етуге сәттілікке жетті, оны ақ қоныс аударушылар "өз билігі" деп атады. Көп жағдайда қоныс аударушылардың үкіметтері африкалық халықтарға қатыгездік танытты, оларды саяси билікке қауіп ретінде қарастырды, ал отаршылдық үкіметтер көбінесе жергілікті халықты экономикалық өндіріске тартуға тырысты. Ұлы депрессия Африканың табиғи емес экономикасына күшті әсер етті, оның көп бөлігі Батыс нарықтарына бағытталған тауар өндірісіне негізделген. 1930 жылдардың соңында сұраныс артқан сайын Африка экономикасы да жаңғырды. Африка 1930 жылдары фашистік территориялық экспансияның алғашқы мысалдарының бірі болды. Италия 1890 жылдары Эфиопияны жаулап алуға тырысты, бірақ Бірінші итало-эфиопия соғысында сәтсіздікке ұшырады. Эфиопия екі итальяндық колонияның – Итальяндық Сомали мен Эритреяның арасында орналасқан және 1935 жылдың қазан айында басып алынды. Зымырандық техника мен әуе күштерінде басымдыққа ие болған итальяндық әскерлер 1936 жылдың мамырына қарай астанасы Аддис-Абебаны басып алып, жеңіске жеткенін жариялады. Эфиопия және оның басқа да отарлары Италияның Шығыс Африкасына біріктірілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс: Саяси

Африка – географиялық тұрғыдан соғыс кезінде стратегиялық маңызы бар үлкен құрлық. Солтүстік Африка Италия мен Германияға қарсы Ұлыбритания мен Американың маңызды науқандарының аренасы болды; Шығыс Африка Италияға қарсы Ұлыбританияның ірі науқанының өрісі болды. Оның кең географиясы АҚШ-ты Таяу Шығыс және Жерорта теңізі аймақтарымен байланыстыратын маңызды көлік арналарын қамтамасыз етті. Оңтүстік Африка айналысындағы теңіз жолы қауіпті Суэц аймағынан қашуға мәжбүр еткен сапарларға 40 күн қосса да, жиі пайдаланылды. Ресейге "Ленд-Лизинг" бойынша жабдықтар көбінесе осы арқылы жеткізілді. Ішкі тұрғысынан, ұзақ қашықтыққа жол және теміржол байланыстары британдықтардың соғыс күшін арттырды. Оңтүстік Африка доминион мәртебесіне ие болды және көбінесе өзін-өзі басқарды, ал қалған британдық иеліктер Колониялық кеңсемен, әдетте жергілікті басшылар мен патшалармен тығыз байланыста басқарылды. Италиялық иеліктер британдық әскери науқандардың сәтті нысанасы болды. Бельгиялық Конго және тағы екі бельгиялық колония ірі экспорттаушылар еді. Көлемі және байлығы тұрғысынан, британдықтар Африканың ең бай бөліктерін бақылады және географиялық ерекшеліктерді ғана емес, сонымен қатар еңбек ресурстарын және табиғи байлықтарды кеңінен пайдаланды. Колониялық шенеуніктер африкалық инфрақұрылымды жаңғыртуға, ауыл шаруашылығын дамытуға, колониялық Африканы әлемдік экономикаға интеграциялауға және жарты миллионнан астам сарбазды тартуға ерекше күш салды. Соғысқа дейін Ұлыбритания Африканы пайдалану жоспарларын жасаған жоқ, бірақ ол тез командалық құрылымдарды құрды. Армия Батыс Африка командованиесін құрды, ол 200 000 сарбазды тартты. Шығыс Африка командованиесі 1941 жылдың қыркүйегінде құрылды, ол Таяу Шығыс командованиесіне көмек көрсету үшін құрылды. Ол 320 000-нан астам адамды, негізінен Кения, Танганьика және Угандадан берді. Оңтүстік командованиесі Оңтүстік Африканың қарауында болды. Корольдік теңіз күштері Сьерра-Леонеде орналасқан Оңтүстік Атлантика командованиесін құрды, ол конвойлердің негізгі жиналатын орнына айналды. RAF жағалау командованиесі Батыс Африкада суасты қайықтарды іздеу операцияларын жүргізді, ал RAF-тің кіші бөлімшесі Үнді мұхитындағы суасты қайықтармен күресті. Солтүстік Америка мен Ұлыбританиядан әуе кемелерін тасымалдау Батыс Шөлдегі әуе күштерінің басты міндеті болды. Сонымен қатар, соғыс барысында шағын, жергілікті командованиелер құрылды. 1939 жылға дейін Британдық Африканың барлық аймақтарындағы әскери мекемелер өте шағын болды және көбінесе Оңтүстік Африкадан тыс халықтың екі пайызынан аспайтын ақ адамдардан тұрды. Соғыс басталғаннан кейін, Армия жаңадан құрылған Африкалық бөлімшелерді құрды. Жаңадан келгендер әдетте жергілікті тайпа басшыларымен тығыз ынтымақтастықпен еріктілер болып табылды. Соғыс кезінде әскери жалақылар жергілікті тұрғындардың табысынан әлдеқайда жоғары болды, әсіресе азық-түлік, баспана және киім жәрдемақыларын ескергенде. Ең көп саны 82 000-нан астам сарбаздан тұратын құрылыс бөлімдерінде, "Пионерлік бөлімдер" деп аталатын бөлімдерде болды. RAF және Теңіз күштері де рекрутинг жүргізді. Еріктілер шайқасқа қатысты, күзеттік міндеттерді орындады және құрылыс жұмыстарын жүргізді. 80 000 адам Таяу Шығыста қызмет етті. Ақ үстемдігіне қарсы шығуға тырысты, әсіресе соғысқа дейін және соғыс кезінде де. Дегенмен, сарбаздар еуропалық стандарттарға сәйкес оқытылды, оларға үгіт-насихаттың күшті дозалары берілді және 1945 жылдан кейін ұлтшылдық және тәуелсіздік қозғалыстарын қалыптастыру үшін маңызды болған көшбасшылық және ұйымдастыру дағдыларын үйренді. Жергілікті тұрғындар арасында ұсақ-түйек наразылықтар болды, бірақ ешқандай қауіпті жағдай болған жоқ. Африканер ұлтшылдығы Оңтүстік Африкада маңызды фактор болды, бірақ 1939 жылы Германияға жақтас Африканер премьер-министрі Ян Смутспен ауыстырылды, ол британ империясының ынталы жақтасы болған Африканер еді. Оның үкіметі Лондонмен тығыз ынтымақтастық жасап, 340 000 ерікті (190 000 ақ адам, немесе талапқа сай ақ ер адамдардың үштен бірі) тартты.

Француздық Африка

1857 жылы француздар Сахарадан оңтүстік Африкада қара солдаттардың ерікті бөлімшелерін құрды, олар "Сенегалдық Tirailleurs" деп аталды. Олар империяның барлық аймақтарындағы әскери операцияларда, соның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыста 171 000, ал Екінші дүниежүзілік соғыста 160 000 сарбаз қызмет етті. 90 мыңға жуық әскер Германияда тұтқынға түсті. Соғыстан кейін француз Африкасындағы тәуелсіздік қозғалысында осы ардагерлер маңызды рөл атқарды. Батыс Африка билігі, француз Габон колониясы сияқты, Виши режиміне адалдық серт берді. 1940 жылдың шілде және қыркүйек айларында Виши күштері Дакар шайқасындағы екі ұрыста Француз Батыс Африкасына басып кірген Ерін француз күштерін жеңді. Габон 1940 жылдың қарашасында Габон шайқасынан кейін Ерін Францияның құрамына кірді, бірақ Батыс Африка 1942 жылдың қарашасына дейін Виши үкіметінің бақылауында қалды. Виши күштері 1942 жылдың қарашасында Солтүстік Африкаға одақтас әскерлерінің шабуылына (Факел операциясы) қарсы тұруға тырысты. Виши әміршісі Франсуа Дарлан күрт жағын ауыстырды, соның салдарынан шайқастар тоқтатылды. Одақтастар Дарланға Солтүстік Африкадағы француз күштерін басқару құқығын берді, оның орнына француз Солтүстік және Батыс Африкасының қолдауын алды. Осылайша Виши Африкадағы ықпалды күш ретінде жойылды. Дарлан желтоқсан айында қаза тапты, ал Шарль де Голль мен Анри Жиро басқаратын Ерін француз күштері билік үшін күресті. Де Голль соңында жеңіске жетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс: Әскери

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия Африкадағы колонияларын жоғалтқандықтан, Екінші дүниежүзілік соғыс 1940 жылғы 10 маусымда Италия соғысқа қосылып, Ливия мен Италияның Шығыс Африкасын бақылауға алғанға дейін Африкаға жетпеді. 25 маусымда Франция құлағаннан кейін Солтүстік және Батыс Африкадағы Францияның көптеген колониялары Виши үкіметінің бақылауына өтті, бірақ Орталық Африканың көп бөлігі Дакар және Габон шайқастарында Виши мен Бос Франция күштері арасындағы шайқастардан кейін Бос Францияның бақылауына түсті. Франция құлағаннан кейін, қазан айында Италияның Грецияға жасаған шабуылына дейін Африка құрлықтағы соғыс үшін жалғыз белсенді театр болып қалды. Батыс Шөлдегі науқанда Ливиядан келген итальяндық күштер британдықтардың бақылауындағы Египетті басып алуға тырысты. Сонымен қатар, Шығыс Африка науқанында итальяндық Шығыс Африка күштері Британдық Сомалилендті, сондай-ақ Кения мен Англо-Мысыр Суданындағы британдық бекіністерді басып алды. Италияның Египетті (соның ішінде маңызды Суэц каналын) және Суданды жаулап алу әрекеттері сәтсіз аяқталғандықтан, олар Италияның Шығыс Африкасына жабдықтауды қайта орната алмады. Көмек пен жабдықтау мүмкіндігі болмағандықтан және одақтас мемлекеттердің иеліктерімен қоршалған Италияның Шығыс Африкасы 1941 жылы негізінен британдық және Оңтүстік Африка күштерімен басып алынды. Солтүстік Африкада итальяндықтар көп ұзамай генерал Роммель басқаратын күшті әскер жіберген немістерден көмек сұрады. Германияның көмегімен Оккупациялық күштер басымдықтарын қайта қалпына келтірді, бірақ Эль-Аламейнде екі рет британдық қорғанысын бұза алмады. 1942 жылдың соңында одақтас әскерлер, негізінен американдықтар мен канадалықтар, «Торч» операциясы аясында француздық Солтүстік Африкаға шабуыл жасады, онда Виши француз күштері бастапқыда оларды қарсылықпен таңқалдырды, бірақ үш күннен кейін шайқасуды тоқтатуға көндірді. Екінші фронт Египеттегі британдықтарға жасалған қысымды жеңілдетті, олар батысқа қарай жылжып, «Торч» күштерімен кездесу үшін Туниске қарай жол тартты, нәтижесінде неміс және итальяндық күштер Тунисте қоршалып, 1943 жылдың мамырында Тунис науқанында басып алынды, Африкадағы соғыс аяқталды. Басқа маңызды операциялар 1942 жылдың мамырында британдықтардың Мадагаскардың француз колониясына басып кіруімен жүзеге асты, бұл олардың порларын Оккупациялық күштерге (мүмкін жапондықтар, Үнді мұхитының шығысына жеткен) беруіне жол бермеу мақсатын көздеді. 1942 жылдың қарашасында Мадагаскардағы француз гарнизондары капитуляциялады.