Кіріспе

Еліктер тұқымдасына жататын сүтқоректілер түрлері. Су елігі (Hydropotes inermis) – Корея мен Қытайға тән кішкентай елік түрі. Оның қаптал тістері, мысқыр еліктердегідей, айқын дамыған, соның салдарынан ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде импортталған кезде бұл екі түр де «вампир елігі» деп аталады. Оны алғаш рет 1870 жылы Роберт Суинхо Батыс әлеміне таныстырды.

Таксономия

Екі түрі бар: қытай су бұғысы (H. i. inermis) және корей су бұғысы (H. i. argyropus). Су бұғысы сырт көрінісімен нағыз бұғыдан гөрі мускус бұғысына көбірек ұқсайды; анатомиялық ерекшеліктеріне қарамастан, оның ішінде екі айқын тіс (төмен қарап тұратын кәдімгі тістері) және мүйіздерінің болмауына қарамастан, ол бұғылар қатарына жатқызылады. Дегенмен, оның бірегей анатомиялық қасиеттері оны жеке туысына (Hydropotes) және тарихи тұрғыдан жеке тайпасына (Hydropotinae) жатқызуға себеп болды. Бірақ, митохондриялық басқару аймағы мен цитохром b ДНК тізбектерін зерттеу нәтижесінде ол Capreolus-қа жақын, Capreolinae тайпасының Ескі Дүние бөлімінде орналасқандығы анықталды, ал барлық келесі молекулалық талдаулар Hydropotes-тің Capreolus-тің туыс таксоны екенін көрсетті.

Этимология

Гидропоттар туысының атауы екі көне грек сөзінен – ὕδωρ ("су") және πότης ("ішуші") – шыққан. Бұл атау осы мүйізтұмсықтың өзендер мен батпақтарды ұнатуын көрсетеді. Түрдің атауы латын сөзі inermis-тен келген, ол "қарсылықсыз", "қорғансыз" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз "in" префиксі ("сіз") және "arma" түбірінен ("қорғаныс қаруы, қару-жарақ") құралған. Бұл атау су мүйізтұмсығының мүйіздің болмауына сілтеме жасайды.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Археологиялық зерттеулер су еленінің бір кездері Плейстоцен және Голоцен кезеңдерінде қазіргіге қарағанда әлдеқайда кеңірек таралғандығын көрсетеді; оның ізі батыстағы Шығыс Тибет, Ішкі Моңғолия және Солтүстік-Шығыс Қытай, солтүстік-шығыстағы Корея түбегі (Голоцен) және шығыстағы Жапон архипелагынан (Плейстоцен) табылды. Су елені Тайваньда да тарихи түрде қоныстанған, бірақ бұл популяция шамамен 19-ғасырдың басында жойылып кеткен. Су елені Янцзы өзенінің төменгі ағысында, жағалаулық Цзянсу провинциясында (Яньчэн жағалау ылғалды жерлері), Шығыс-Орталық Қытайдың Чжэцзян аралдарында және Кореяда таралған. Корея су елені (Hydropotes inermis argyropus) – су еленінің екі түршесінің бірі. Қытай түршесінің саны Қытайда сына жақын, ал корей түршесінің 700 000-ға жуығы Оңтүстік Кореяда қоныстанған. Қытайда су елені Чжэцзян (600–800), Цзянсу (500–1,000), Хубэй, Хэнань, Анхуй (500), Гуандун, Фуцзянь, Цзянсидегі Поянг көлі (1,000), Шанхай және Гуансидегі Чжоушан аралдарында кездеседі. Қазіргі кезде олар Оңтүстік және Батыс Қытайда жойылып кеткен. Кореяда су елені бүкіл елде таралған және оны горани (고라니) деп атайды. Су елені өзендер мен суарналардың жанындағы жерлерде мекендейді, биік қамыстар мен құрақтар оларды көзден жасырады. Оларды тауларда, батпақтарда, далаларда және тіпті ашық егістіктерде де кездестіруге болады. Су елені шебер жүзуші, алыс өзен аралдарына жету үшін бірнеше шақырым жүзе алады. Ұлыбританияда қытай су еленінің енгізілген популяциясы бар, ал Франциядағы бір популяциясы жойылған.

Оңтүстік Корея

Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) «әлсіз» деп тізімдегеніне қарамастан, Оңтүстік Кореяда бұл жануар корей жолбарыстары мен италдық жыртқыштар сияқты табиғи жыртқыштардың жойылуына байланысты жақсы жағдайда өркендеп келеді. 1994 жылдан бері корей су бұғысы «зиянды жабайы жануар» деп белгіленді – бұл атауды Қоршаған орта министрлігі адамдарға немесе олардың мүліктеріне зиян келтіруі мүмкін жабайы жандарға береді. Қазіргі уақытта кейбір жергілікті билік органдары егін жинау маусымында 30 000 воннан (30 доллар) 50 000 вонға дейін (50 доллар) сыйақы төлейді. Дегенмен, су бұғысын аулау жылы мезгілмен ғана шектелмейді, себебі 2018 жылдың қысында 18 аң ауру орталығы жұмыс істеді. 1971 1990 1999 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 100 га (1 км²) жерге шаққандағы жеке жануарлардың тығыздығы 0.4 3.7 5.3 6.2 6.6 7.3 7.5 6.9 8.2 7.8 8.0 8.3 Бұғыларды өлтіру (сыйақымен аулау) 11,269 29,756 50,333 58,786 88,041 113,763 Бұғыларды өлтіру (аң аулау) 1,500 13,904 3,943 10,944 14,982 Бұғыларды өлтіру (көлік апаттары) 60,000

Ұлыбритания

Қытай су бұғылары алғаш рет 1870 жылдары Ұлыбританияға әкелінді. Жануарлар 1896 жылға дейін Лондон зообағында сақталды, содан кейін Бедфорд герцогы олардың Бедфордширдегі Вобурн аббаттығына ауысуын қадағалады. Келесі үш онжылдық ішінде жануарлардың көп бөлігі импортталып, саудаға қосылды. 1929 және 1930 жылдары 32 бұғы Вобурннан Уипснадеге, сондай-ақ Бедфордширге көшіріліп, паркте босатылды. Қазіргі уақытта Уипснадедегі қытай су бұғыларының саны 600-ден астам деп есептеледі, ал Вобурндағы саны шамамен 250-ден астам. Ұлыбританиядағы қазіргі қытай су бұғыларының көп бөлігі қашып кеткендерден, ал қалғаны көптеген мақсатты босатылымдардан тараған. Бұл жануарлардың көпшілігі әлі күнге дейін Вобурн аббаттығының жанында қоныстанған. Бұғылардың биік қамыс және шөп өсетін, құнарлы аллювийлік дельталардағы белгілі бір ортаға қатысты үлкен қалауы олардың одан ары таралу мүмкіндігін шектеген сияқты. Негізгі таралу аймағы Вобурннан шығысқа қарай Кембриджшир, Норфолк, Суффолк және Солтүстік Эссекс, оңтүстікке қарай Уипснаде. Басқа аймақтарда да шағын топтар кездесетіні хабарланды. Британдық бұғылар қоғамы 2005-2007 жылдар аралығында Ұлыбританиядағы жабайы бұғыларды зерттеуді үйлестірді және қытай су бұғыларының "2000 жылғы соңғы санақтан бері айтарлықтай таралып келе жатқанын" атап өтті.

Франция

Францияда 1960 жылы Францияның батысында (Пуатьеге жақын Виенна жотасында) қамаудан қашқан жануарлардан пайда болған шағын популяция болды. Бұл популяция 1965 және 1970 жылдары толықтырылды және түр 1973 жылдан бері қорғалып келеді. Жергілікті аңшылардың көмегімен жануарларды табуға жасалған күш-жігерге қарамастан, 2000 жылдан бері ешқандай байқау тіркелмеді және популяция жойылды деп саналады.

Ресей

2019 жылдың 1 сәуірінде Қытай шекарасынан 4,5 км қашықтықта орналасқан Приморский крайының Хасан ауданындағы "Леопард елі" ұлттық паркінде фототұзақ арқылы су бұғысы тіркелді. 2022 жылы Приморский крайындағы су бұғысының саны шамамен 170 басқа бағаланды. Осылайша, су бұғысы Ресей фаунасына енген ең жаңа, 327-ші сүтқоректі түрі болды.

Тіс

Сулы бұғылардың жоғарғы жақтарынан сыртқа шығып тұратын, мысық бұғыларының тістері сияқты ұзын тістері дамыған. Еркек бұғылардағы тістер әдетте ірі болып келеді, орташа ұзындығынан бастап одан да ұзынға дейін жетеді. Ал аналықтарындағы тістер одан әлдеқайда кішкентай, орташа есеппен ұзындығы шамалы. Тістер әдетте бұғының өмірінің бірінші жылының күзінде, шамамен 6-7 айлық кезінде шыға бастайды. Көктемнің басында жаңа шыққан тістер соңғы ұзындығының шамамен 50% -на жетеді. Тістер өскен сайын, тамыры бұғы 18 айдан 2 жылға дейін жеткенге дейін ашық қалады. Толық өскенде, тістің 60% ғана иегінен көрінеді. Бұл тістер иегінде бекем орналаспай, бет бұлшықеттері арқылы қозғалысы бақыланады. Еркек бұғы тамақтану кезінде оларды артқа тартып алады. Агрессивті қақтығыстарда, ол тістерін сыртқа итеріп, төменгі ерінін кері тартып, тістерін жақындатады. Содан кейін ол өзге еркектерге қарсы екі ұшты қару ретінде көрсетеді. Осы тістерінің арқасында бұл жануар көбінесе "вампир бұғы" деп аталады.

Генетикалық әртүрлілік

Қытай халқының және Ұлыбритания халқының митохондриялық ДНК-сы әрбір халықтың генетикалық құрылымын және генетикалық әртүрлілігін анықтау үшін талданды. Ұлыбритания халқының генетикалық әртүрлілігінің төмен деңгейде екені және жергілікті және әкелінген халық арасында генетикалық айырмашылықтар бар екені анықталды. Сондай-ақ, британдық еліктердің бастапқы популяциясы жойылып кетуі мүмкін екені анықталды. Су еліктері тістерін аумақтық таластарда пайдаланады және қанатты жануарлармен туыс емес. Еліктер арасындағы қақтығыстар олардың бірте-бірте және қатаң түрде бір-біріне қарай жүруімен басталады, содан кейін 10–20 м (32–64 фут) қашықтықта қатар жүріп, бір-бірін бағалайды. Осы кезде, бір елік қарсыласын қууға сәттілік таба алады, қуу кезінде дыбыс шығарады. Бірақ, егер дау ерте кезеңде шешілмесе, еліктер шайқасады. Әрқайсысы қарсыласының басын, иықтарын немесе арқасын жоғары тістерімен тесіп немесе жыртып жаралауға тырысады. Шайқас жеңілген елікпен аяқталады, ол басын және мойнын жерге жатқызады немесе құйрығын бұрып, аумақтан қуылды. Еліктерде байқалатын көптеген ұзын жаралар мен жыртылған құлақтар шайқастардың жиі болатынын көрсетеді. Мұндай төбелестер көбінесе өлімге әкелмейді, бірақ жеңілген еліктің күшінен айыруы мүмкін. Қазан және желтоқсан айларында жерде шаш жиі табылады, бұл кездесулердің көбінесе еліктердің көбею маусымында шоғырланғанын көрсетеді. Су еліктері жетіге дейін бала тууы мүмкін, бірақ осы түр үшін екі-үш бала тууы қалыпты жағдай, ол барлық еліктердің арасында ең жоғары көбейетін түрі. Ана елігі көбінесе даладан туады, бірақ олар тез арада жасырын өсімдіктерге әкелінеді, онда бір айға дейін болады. Осы алғашқы апталарда жас еліктер ойнауға шығады. Жаздың соңында туған жерінен қуылған жас еліктер кейде бір-бірімен байланыста болады, кейін оқшау өмір сүруді бастайды. Жас су еліктері басқа ұқсас түрлерге қарағанда тез өседі және ертерек жетіледі.