Кіріспе

Чарльз Маккейдің 1841 жылғы "Ерекше танымал жаңылыстар және көпшіліктің қызығушылығы" кітабы – шотланд журналисі Чарльз Маккейдің көпшілік психологиясы туралы алғашқы зерттеуі, ол алғаш рет 1841 жылы "Ерекше танымал жаңылыстар туралы естеліктер" деген атпен жарияланды. Кітап үш томдық болып шықты: "Ұлттық жаңылыстар", "Ерекше ақымақтықтар" және "Философиялық жаңылыстар". Маккей журналистік және біршама сенсациялық стильде жазғанымен, әңгіме айтуда шебер болды. Маккейдің жоққа шығарған тақырыптары: алхимия, крест жорықтары, дуэльдер, экономикалық көпіршіктер, болжамдар, көшпенді үйлер, Тедворттың барабаншысы, саясат пен діннің сақал мен шаштың пішініне әсері, магнетизм (ауруды емдеуде қиялдың күші), улану арқылы кісі өлтіру, болжаулар, ұлы тонаушыларға халықтың құрметі, ірі қалалардың танымал ақымақтықтары және қасиетті заттар. Майкл Льюис және Эндрю Тобиас сияқты қазіргі заманғы экономистер экономикалық көпіршіктер туралы үш тарауды жоғары бағалайды. Кейінгі басылымдарда Маккей 1840 жылдардағы теміржол қызығушылығын тағы бір "халықтық жаңылыс" деп атап, сол Оңтүстік теңізі көпіршігінен кем емес екенін айтқан түсіндірме қосты. XXI ғасырда математик Эндрю Одлицко жарияланған лекциясында Маккейдің өзі осы экономикалық көпіршікке қатысқан екенін көрсетті; "The Glasgow Argus" газетінің редакторы ретінде Маккей 1845 жылғы 2 қазанда: "Құлаудан қорқуға ешқандай себеп жоқ" деп жазды.

Экономикалық көпіршіктер

Бірінші том үш экономикалық көпіршік немесе қаржылық маниялар туралы талқылаудан басталады: 1711–1720 жылдардағы Оңтүстік теңіз компаниясының көпіршігі, 1719–1720 жылдардағы Миссисипи компаниясының көпіршігі және XVII ғасырдың басындағы голландтық түлкінің маниясы. Маккейдің сөзіне сүйенсек, осы көпіршік кезінде өмірдің әр саласынан келген спекулянттар түлкінің бағамын сатып алып-сатып, тіпті оларға болашақ шарттар жасаған. 1637 жылы түлкінің кейбір сорттары қысқа мерзімге әлемдегі ең қымбат заттардың біріне айналған екен. Маккейдің баяндамалары түрлі-түсті, әзіл-қалжыңға толы оқиғалармен көріктейді, мысалы, Миссисипи компаниясының маниясы қызған шақта париждік дөңгелек өзінің дөңесін жазу үстелі ретінде жалға беріп пайда тапқан. Екі заманауи зерттеуші, Питер Гарбер мен Энн Голдгар, Маккей түлкінің көпіршігінің ауқымын және салдарына қатысты әлдеқайда жоғары баға бергенін дербес тұжырымдайды, ал Майк Даш түлкі маниясы туралы жазған қазіргі заманғы танымал тарихында, оның пікірінше, осы манияның маңыздылығы мен көлемі артық бағаланған.

Крест жорықтары

Маккей Крест жорықтарының тарихын орта ғасырлардағы бір түрлі қызулық ретінде сипаттайды, оған еуропалықтардың қасиетті жерлерге жасаған қажырлы сапарлары себеп болды. Маккей көбінесе крестшілерге теріс көзбен қарайды, оларды Азияның жоғары мәдениетімен қолайсыз салыстырады: "Еуропа миллиондаған байлығын және екі миллион баласының қанын сарп етті; ал біршама даулы рыцарьлар Иерусалим Корольдігін шамамен жүз жыл бойы өздерінде ұстап тұрды!"

Сиқыршы маниясы

Кітаптың "Сиқыршылық ақырқысы" бөлімінде 16-шы және 17-шы ғасырлардағы Батыс Еуропадағы сиқыршылар соттарына басты назар беріледі, онда бұл кезеңде бақытсыздықтардың үстімізден келетін күштерге байланысты деп есептелуі жиі болғандығы айтылады. Маккей осы істердің көптегені көршілердің немесе таныстардың арасындағы қарым-қатынастарды реттеу үшін басталып, осы соттардың басым бөлігінде дәлелдердің өте төмен деңгейде қабылдалғанын атап көрсетеді. Маккейдің сөзіне сүйенсек, екі жарым ғасыр бойы "мыңдаған адамдар" сиқыршылықпен айыпталып өлім жазасына кесілді, олардың көп бөлігі Германияда қаза тапты.

Алхимиктер

Алхимиктер туралы бөлім негізінен қарапайым металдарды алтынға айналдыру әрекеттеріне арналған. Маккей атап көрсетеді, осы іспен айналысқандардың көптегені өздерін-өз алдаған, егер дұрыс ескі рецепт тапса немесе ингредиенттердің қажетті үйлесімін таба алса, мұндай табысқа жетуге болатынына сенген. Алхимиктер ақсүйектерден, негізінен демеушілерден ақша алғанмен, ол демеушілердің алхимияға сенуі алхимиктер үшін қауіпті болуы мүмкін екенін айтады, себебі адал емес ақсүйек алхимик деп санайтын адамды алтын өндіргенше түрмеге қамауы сирек емес еді.

Тәуелділігі және қазіргі заманғы жауаптар

Кітап әлі де басылып шығуда, ал жазушылар оның ықпалын, әсіресе қаржылық көпіршіктер туралы бөлімді талқылауды жалғастыруда. (Голдсмит пен Льюиске қараңыз, төменде.) Қаржыгер Бернард Барух 1929 жылғы Уолл-стрит құлауынан бұрын барлық акцияларын сату шешімін «Ерекше танымал алдамшылықтар мен көпшіліктің ақымақтығы» кітабынан алған сабақтарымен байланыстырды. Курт Воннегуттың «Бес шақырымдық соғыс» романында осы кітапқа сілтеме жасалған. Кітап Ричард Кондидің Канада Ұлттық кино кеңесінің «Джон Лоу және Миссисипи көпіршігі» (1978) анимациялық қысқа фильміне бастапқы шабыт берді. Forbes журналы Маккейдің қаржылық көпіршіктерді сипаттауын 2007 жылғы Қытай қор нарығының көпіршігімен салыстырып, қытай нарығын қозғаған «эмоционалдық кері байланыс» Маккей сипаттаған нәрсеге өте ұқсас екенін мәлімдеді. Нил Гейман өзінің танымал «The Sandman» комикстер сериясының бір санында атаудан қарыз алып, «Және көпшіліктің ақымақтығы» деп аталатын романы бар жазушы туралы әңгіме жазды. Автор және басқарушы коуч Маршалл Голдсмит кітапты BusinessWeek журналында тереңінен талқылап, Маккей жазған қаржылық көпіршіктер мен бүгінгі қаржылық көпіршіктер арасындағы көптеген параллельдерді көрсетті. Басқа жазушылар да соңғы қаржылық көпіршіктерді түсіндіру үшін осы кітапқа жиі сілтеме жасайды. Қаржы жазушысы Майкл Льюис «Әр нәрсенің нақты бағасы: Экономиканың алты классигін қайта ашу» кітабында Адам Смит, Томас Роберт Мальтус, Дэвид Рикардо, Торстейн Веблен және Джон Мейнард Кейнстің еңбектерімен қатар, қаржылық мания тарауларын экономиканың алты ұлы туындысының бірі ретінде қосты. Джеймс Суровецки «Көпшіліктің даналығы» (2004) еңбегінде көпшілік мінез-құлқына басқаша көзқарас ұсынады, белгілі бір жағдайларда көпшілік немесе топтар тіпті ең хабардар адамнан да жақсы ақпаратқа ие болып, жақсы шешімдер қабылдауы мүмкін дейді. Канадалық жазушы Луиза Пенни 2021 жылғы «Көпшіліктің ақымақтығы» романы үшін Маккейден шабыт алды. Америкалық синтезаторлық поп-тобы Information Society 2021 жылы кітаптың атымен аталатын ән шығарды. Әннің вокалы көбінесе культ жетекшісі Джим Джонстың үлгілерінен құралған.