Кіріспе

Польшалық американдық тарихшы (туған 1962)

Марек Ян Ходакевич (туған 15 шілде, 1962) – 19 және 20 ғасырлардағы Орталық Еуропа тарихы саласында маманданған поляк-американдық тарихшы. Ол Патрик Генри колледжінде және Әлемдік саясат институтында оқытады. Ол консервативті және ұлтшыл көзқарастарымен сипатталған, ал азшылықтарға қатысты ұстанымы кеңінен сынға ұшырады. Ходакевич IWP-де Польша тануының Костюшко кафедрасын басқарады. 2003 жылы Ходакевич Варшавадағы «Ежищки» атты екі томдық тарих кітабы үшін Жозеф Маккевич әдеби сыйлығын алды. Ходакевичтің сөзіне сүйенсек, оның зерттеуі Яффа Элиахтың 1944 жылы Ейшишкесте Польша Армиясының еврейлерге қарсы азаттықтан кейінгі қарақшылық шабуылы туралы айыптауларын жоққа шығарады. Элиах өз еңбегінде, жасырынып отырған анасы мен кіші інісі атып өлтірілгеннен кейін, оның денесінің астында өмір сүріп қалғанын айтқан, бұл туралы американдық БАҚ және оның кітабында кеңінен жарияланған. Ходакевичтің пікірінше, еврей тұрғындары «жер астындағы советтерге қарсы шабуыл» кезінде жазатайым түрде қаза тапқан, қарақшылық шабуылда емес. Алайда, Ходакевичтің айтуынша, «өкінішке орай, және әдеттегідей, айыптауларға қарағанда, жоққа шығару американдық БАҚ-та жарияланбады». Ходакевичтің жарияланымдары Польшаның «Gazeta Wyborcza» газетінде жағымды бағаланды, оның редакторы Адам Михник бұрын Элиахтың әңгімесін Польшаға «намысқа тиетін нәрсе» деп атаған еді. 2005 жылдың сәуір айында президент Джордж Буш Ходакевичті АҚШ Холокост мемориалдық кеңесіне бес жылға тағайындады. Оның өкілеттігінің соңына қарай Ходакевичтің бірнеше жарияланымда Польша ұлтшылдарының Холокосттан кейін еврейлерді өлтіруіне антисемитизм себеп болмағаны туралы мәлімдемелері дау тудырды. Сонымен қатар, британдық «Hope not Hate» ұйымы Ходакевичтің поляк тіліндегі оңшыл БАҚ-та жиі пікір білдіретінін мәлімдеді. Бұл ұйым «Польшаның халықаралық беделін жақсарту үшін мемлекеттік компаниялар қаржыландыратын квази-мемлекеттік ұйым» болып сипатталды. Ходакевич пен оның отбасы екі жылдың ішінде осы қордан 250 000 доллардан астам қаржы алды.

Холокосттан кейін: Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі поляк-еврей қақтығысы (2003)

After the Holocaust: Polish Jewish Conflict in the Wake of World War II (2003) атты жинағында Антони Полонский былай деп жазды: "автордың бұрынғы кітабы Żydzi i Polacy 1918–1955 сияқты, осы том да "поляктарға қарсы стереотиптерді" (347-бет) түзетуге бағытталған, және ол ескіше ұлтшыл апологетиканың клишелерінен аса қоймайды". Ол Ходакевичті соғыстан кейінгі Польшадағы жағдайды тым қарапайымдап қарағаны, сол кездегі кең таралған антисемитизмді назарға алмағаны және Холокост кезінде толығымен құрыған еврей халқын поляктармен теңегені үшін сынап жазады. Ол мақаласын: "Осы кітаптағы ең қызықты нәрсе – осы трагедиялық оқиғаларға қатысқан адамдарға деген эмпатияның жоқтығы" деген тұжырыммен аяқтайды. Клаус Петер Фридрих, After the Holocaust: Polish Jewish Conflict in the Wake of World War II кітабына шолу жасай отырып, Ходакевичтің жұмысын "таңдамалы және субъективті", және "көптеген қайшылықтарға толы" деп сынға алады. Фридрих Ходакевичтің толыққанды ассимиляцияланған еврейлерге сілтеме жасау әдісінің радикалды оңшыл ақпарат құралдарында қолданылатынға ұқсас екенін айтады; ол кітаптың естелік саясатына негізделген мақсатпен жазылғандай көрінетінін қорытындылайды. Жоанна Мичлич шолуында кітаптың "этно-ұлттық тарихнама" ағымының бір бөлігі болып табылатын "интеллектуалды және моральдық тұрғыдан қабылдауға келмейтін интерпретацияларды" ұсынатынын, және ол "Польшаның тек батырлық, құрбандық, абыройлы және кінәсіз бейнесін" қалыптастыруға ұмтылатынын жазады. Пиотр Вробель шолуында Ходакевичтің кіріспеде айтылған мақсатының Ян Т. Гростың қате екенін көрсету екенін айтады. Вробель Ходакевичтің кейбір дұрыс аргументтерін мойындайды, бірақ олар "көптеген кемшіліктермен көлеңкеленген", және кітапта пропорция сезімі жоқ. Вробельдің сөзіне сүйенсек, кітаптың "көзге түсетін саяси күн тәртібі" бар, және оны "оқу қиын, жаңалықсыз, ашуды тудыратын және сенімсіз" деп сипаттауға болады.

Алтын орақ немесе алтын жүректер? (2012)

"Алтын орақ немесе алтын жүректер" атты 2012 жылғы эсселер жинағы, Ходакиевичтің бірлескен редакторы болған және Гросс кітабы "Алтын ораққа" қарсы пікір білдірген бұл жинақ, Дануша Госка тарапынан орфографиялық қателерге дейін, тарихи оқиғаларды таңдап алуға дейін, сондай-ақ пікірсайыстың қарсы тұратын тарапындағы ғалымдарға қайта-қайта шабуыл жасағаны үшін ауыр сынға ұшырады. Дэвид Энгель бұл кітаптың "дәстүрлі поляк көзқарасын бекітетінін және оны сұраққа түсірген белгілі ғалымдардың (Гросс ғана емес) академиялық адалдығына күмән келтіретінін" айтты.

Intermarium: Қара және Балтық теңіздерінің арасындағы жер (2012)

"Интермариум: Қара және Балтық теңіздері арасындағы жер" (2012) кітабына "Сарматтық шолу" журналында жазған шолуында Карл А. Ройдер кіші кітаптың басты тақырыбын демократиялық поляк моделі мен Ресейдің тоталитарлық моделі арасындағы Интермариум үшін күрес деп сипаттайды, бұл Интермариумға Балтық елдері, Украина, Беларусь және Молдова кіреді, десе де Чодакевичтің пікірінше. Ройдердің шолуы көбінесе теріс. Довид Кацтың шолуы да кітапты сынады, кітаптың соңғы тарауы "яһуди партизандарына қарсы жасалған қастандық" екенін айта келіп, "академиялық құрылымды бірнеше рет бұрмалап, ұлтшылдық poleмика жанрын жасыруға тырысқан" деді. Сильвиу Милоюдың "Балтық зерттеулері журналында" жарияланған шолуы оң пікір білдірді; қорытындысында Милою былай деді: "Жалпы алғанда, бұл кітап мен оқыған Интермариум туралы ең білікті және жақсы жазылған еңбектердің бірі. Ол көптеген дереккөздерге негізделген. Ол тарихи және қазіргі заманғы процестерге жаңаша жарық түсіреді". Александр Прузин Slavic Review үшін кітапты қарап, бұл жұмыс Тимоти Снайдер, Кейт Браун немесе Пьотр Вандич сияқты ғалымдардың жақында жариялаған ұқсас еңбектерімен салыстырғанда аз маңызды және нашар сапалы болып көрінеді, дегенмен "Еуропадағы жаңа санитарлық кордонды қолдайтындардың арасында сөзсіз қолдау табады" деді. Дональд Э. Пьенкос 2018 жылы The Polish Review журналында жарияланған шолуында кітаптың Шығыс Еуропа тарихына арналған бөлімдері "кемшіліксіз болмаса да, құнды басылым" екенін, бірақ poleмикалық бөлігіне қатысты сынға ұшырады, онда "автор батыс ғалымдарын аймақ туралы білмеушіліктері мен русофилиясы үшін айыптайды", соның салдарынан poleмикалық бөлім кітаптың жалпы сапасын айтарлықтай төмендетіп жіберді деген қорытындыға келді.

Саналы бағалау

Ходакевич Ян Т. Гростың Польшадағы Холокост туралы еңбектеріне жауап ретінде бірнеше кітап жазды. Оның Холокостқа деген көзқарасын Жоанна Мичлик "жақсы өткенді" көрсету арқылы "қара өткенді" жоюға тырысу деп сынға алды. Басқа сыншылар Ходакевичті Кильцедегі погром үшін поляк жауапкершілігін мойындауға қарсылық білдіргені үшін сынады. Сыншылар Ходакевичтің еврей туған коммунистік партизандар мен функционерлердің совет оккупациясы кезінде поляктарды өлтіруі поляктардың еврейлерге қарсы зорлық-зомбылығын ақламаса да, "контекстке келтіреді" деген пікірімен келіспейді. Лоренс Вайнбаум Ходакевичтің жазбасын псевдоғылыми жазбалармен салыстырады және Ходакевичтің пікірінше, Польшадағы антисемитизм ғалымдары "батысқа қарсы" және "америкаға қарсы" күн тәртібін алға тартады. Джоанна Мичлич Ходакевичті "иудектер мен басқа азшылықтарға қатысты бейтарап көзқарастармен сипатталатын 1989 жылдан кейінгі тарихнаманың басты өкілдерінің бірі" деп сипаттайды. Бұл тарихшылар (этно)ұлттық тарих жазу мектебінің құрамына кіреді, онда поляктардың басқа ұлт өкілдерімен шейіт болу және құрбан болу тақырыптары олардың аргументтері мен түсіндіруін қалыптастыруда басты рөл атқарады, Ходакевич ең экстремалды болып табылады. Ян Т. Гросс: "[Чодакевич] радикалды оңшылдардың идеологы, оның антисемит екендігіне күмәнім жоқ" деп айтқан. Польшалық-канад тарихшысы Пьотр Вробель "оның өзін антисемит ретінде анық анықтайтын сөз тіркесін немесе қосымша сөзді ешқашан қолданбағанын", бірақ "Оның еврейлерді ұнатпайтындығына ешқандай күмән жоқ" деді. Израильдің сыртқы істер журналында Интермариумның сын пікірінде Довид Кац Ходакевичтің "Республикалық партияның платформасының күшті қорғаушысы екенін, Рейган жылдарына кеңінен сілтеме жасайтынын, әлеуметтік консервативті екенін, яғни дінге, секуляризмге қарсы, гейлерге қарсы, солшыл және либералға қарсы екенін жазды. [Оның жазбаларында] [Шығыс Еуропа мен Балтық елдері]дегі орыс тілді азшылықтардың сайлау құқығынан айыру туралы ашықтан-ашық шақыру бар. [Ол] сондай-ақ "гомосексуалистік шатасу" және "гей-парад" деп аталатын парадтардың" (екеуі де 253-бет), "гей-бостандық" (378-бет), "радикалды өмір салты" (421-бет), "гендерлік, квирлік және басқа да көріністер" (468-бет), "сексуалдық саясат (феменизм мен гей-құқықтарын қоса алғанда)" (528-бет) қауіптері туралы біраз ойланады. Еврейлік мәселелерге тоқталсақ, Ходакевичтің Польшадағы ұлтшылдық пен еврейлерге қарсы сезімді объективті тарихи зерттеу ретінде жасырып, даулы рекордпен келуі құпия емес. Оның атақты оқиғалары арасында Ян Т. Гростың ілгерілеуші зерттеушілеріне қарсы шабуылдары мен зұлым коммунистердің арасында еврейлерді іздеу туралы барлығын білетін іздеулер бар. Кац жазғандай, Ходакевич "Холокостқа көмектескен украиналық нацистік топтарды мақтап аяқтады". Ол Ходакевичтің жұмысын Тимоти Снайдердің (Bloodlands, 2012) және Александр Прусиннің (The Lands Between: Conflict in the East European Borderlands, 1870–1992, 2010) сияқты батыс ғалымдарының жұмысымен салыстырады.