Кіріспе

Кирпан (пайдалану: [kɪɾpaːn]) – қисық, бір жақты кескіш пышақ, оны Халса сикхтері діни киімдерінің бір бөлігі ретінде киюге міндетті, бұл Сикхтердің мінез-құлқы кодексімен белгіленген. Дәстүрлі түрде кирпан – шамамен 76 см (30 дюйм) ұзындығындағы толық өлшемді талвар қылышы болған; алайда, 19 ғасырда енгізілген британдық отаршылдық саясаты мен заңдары қылыштың ұзындығын қысқартты, ал қазіргі күні кирпан көбінесе пышақ немесе қысқа қылыш түрінде кездеседі. Сикхтердің мінез-құлқы кодексінде айтылғандай, "Киюге арналған қылыштың ұзындығы белгіленбеген". Бұл 1699 жылы Гуру Гобинд Сингхтің Халса орденін құрып, бес сенім белгісін (бес К) енгізген діни бұйрығының бір бөлігі, оларды әрқашан кию керек.

Этимология

Пенджаби тіліндегі ਕਿਰਪਾਨ, kirpān сөзінің екі түбірі бар: kirpa, яғни "мейірім", "икем", "қанағат" немесе "жомарттық"; және aanaa, яғни "абырой", "қадір-қасиет" немесе "қадірлілік". Бұл санскрит тіліндегі कृपाण (kṛpāṇa, “қылыш, пышақ, құрбандық пышағы”) сөзінен туындаған немесе оған байланысты, ал түпкілікті түбі прото-үнді-еуропа тіліндегі *kerp болып табылады, ол *(s)ker-ден шыққан, яғни "кесу" дегенді білдіреді.

Мақсаты

Сикхтер "Сант Сипахи" немесе "қасиетті сарбаз" бейнесін сомдауға тиіс, олар шайқас алаңында қорқу көрсетпейді және жеңілген жауларға адамдықпен қарайды. Бхагат сант сипахи қасиеттерін "нағыз батыр, әлсіздер үшін күресетін" адам ретінде анықтайды. Кирпандар қисық пішіндес және бір жақты кескіш жиекті болады, ол өткір немесе доғарған болуы мүмкін. Олардың мөлшері әртүрлі, ал Амрит Санскәр қабылданған сикх бірнеше кирпанды алып жүруге құқылы. Кирпандар міндетті түрде болаттан немесе темірден жасалуы керек.

Символизм

Кирпан бхагаутиді бейнелейді, яғни "алғашқы құдай күші" деген мағынаны білдіреді.

Тарих

Сикхизм 15 ғасырда Үлкен Моғол империясының билігінде болған, мәдени байлыққа толы Панджаб аймағында пайда болды. Дінінің негізін қалаушы және бірінші гуруы Гуру Нанак заманында, сикхизм сол кезде кең таралған индуизм мен ислам діндерінің үйретілімдеріне қарсылық көрсетіп, дамыды. Моғол императоры Акбар діни төзімділік саясатын ұстанды және сикх гуруларымен достық қарым-қатынаста болды. Алайда, Акбардың ізбасары Джахангирмен сикхтердің қарым-қатынасы осылай болған жоқ. Кейінгі моғол билеушілері мұсылман емес азаматтардан жиналатын джизья салығын қайта енгізді. Бесінші гуру Гуру Аржан Дев Ади Грантхадағы ислам және индуистік үйретімдерге сілтемелерді алып тастаудан бас тартып, шақырылып, өлім жазасына кесілді. Бұл оқиға сикх тарихындағы шешуші кезең болып саналды және Гуру Аржан Девтің ұлы Гуру Харгобиндтің басшылығымен сикхтердің әскерилендірілуінің бастапқы мысалы болды. Гуру Аржан Дев Лахорға бірге барған бесеу сикхке Гуру Харгобиндтің халықты қорғау үшін қорғаныс армиясын құруы керектігін түсіндірді. Гуру Харгобинд сикхтер арасында кең таралған жекпе-жек өнерінің бір түрі – шаштар видьяда оқыды. Ол алғаш рет кирпан идеясын "қасиетті сарбаздар" деген мағына беретін Сант-Сипахи ұғымы арқылы қалыптастырды. Тоғызыншы гуру Тег Бахадурдың Аурангзебтің бұйрығымен өлімге кесілуінен кейін сикхтер мен моғолдар арасындағы қарым-қатынас одан бетерледі. Аурангзеб сикхтерге өте жатқылықсыз болды, себебі ол ислам заңдарын енгізуді қалады. Көшбасшыларының өліміне және күшейе берген қуғын-сүргінге байланысты, сикхтер өздерін қорғау үшін әскерилендіруді ресми түрде қабылдады, содан кейін Халса құрылды. Осы өлім жазалары сикх дінінің әртүрлі аспектілерін ресми түрде қалыптастыруға да ықпал етті. Оныншы және соңғы гуру Гуру Гобинд Сингх барлық крещение рәсімінен өткен сикхтер үшін кирпанды міндетті діни атрибут ретінде ресми түрде бекітті, соның арқасында сикхтердің мұқтаждарды, қысымға ұшырағандарды қорғауға, әділдікті және сөз бостандығын қорғауға қабілетті болуы міндетті болды.

Заңдық

Қазіргі заманда сикхтердің пышақ саналатын кирпанды алып жүруіне рұқсат беру мәселесі талқыланып жатыр, кейбір елдер сикхтерге осыдан ерекшелік жасап рұқсат береді. Сонымен қатар, құқықтық мәселелермен тікелей байланысы жоқ басқа да сұрақтар туындайды, мысалы, коммерциялық авиарейстерде немесе қауіпсіздік шаралары күшті аймақтарда кирпанды алып жүруге рұқсат ету қажет пе.

Бельгия

2009 жылдың 12 қазанында Антверпен апелляциялық соты кирпанды діни символ деп мойындады, бұрынғы соттың "нақты себепсіз еркін қол жетімді қаруды тасымалдау" бойынша 550 евро айыбын күштен шығарды.

Канада

Канаданың көпшілік орындарында кирпанды киюге рұқсат етіледі, бірақ мектеп ғимараттарында кирпан тасуға қатысты бірнеше сот ісі болды. 2006 жылғы Канада Жоғарғы Сотының Multani v. Commission scolaire Marguerite-Bourgeoys ісінде сот мектеп ортасында кирпанға тыйым салу Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасына қайшы келеді деп шешті, және бұл шектеу Хартаның 1-бабына сәйкес R. v. Oakes ісінде көрсетілгендей, қолдауға жарамайды. Бұл мәселе 12 жасар оқушы мектепте 20 см (8 дюйм) ұзындығындағы кирпанды құлатып жіберген кезде басталды. Мектеп қызметкерлері мен ата-аналар қатты алаңдады, және сот шешімі шыққанға дейін оқушы полиция қадағалауында мектепке баруға міндеттелді. Оқушыда кирпан болған жағдайда, оны жабылып, қауіпсіз бекітілген болуы керек. 2008 жылдың қыркүйегінде Монреаль полициясы 13 жасар оқушыны басқа оқушыны кирпанымен қорқытқандығы үшін айыптауға ниеттенгенін хабарлады. Сот оқушыны кирпанмен шабуыл жасағаны үшін кінәлі деп таба алмады, бірақ оқушының сыныптастарына қатысты қорқыту әрекеті үшін кінәлі деп тапты және 2009 жылдың 15 сәуірінде толық бостандық берді. 2011 жылдың 9 ақпанында Квебек Ұлттық Ассамблеясы провинциялық парламент ғимараттарында кирпанды тыйым салу туралы бірауыздан шешім қабылдады. Алайда, Квебек блогының қарсылығына қарамастан, федералды парламент ғимараттарында кирпанға рұқсат етуге дауыс берілді. 2017 жылдың 27 қарашасынан бастап, Канада Көлік министрлігі Сикх дінін ұстанушыларға барлық ішкі және халықаралық рейстерде (АҚШқа бармайтын) белгілі бір ұзындықтан кіші кирпан киюге рұқсат беру үшін тыйым салынған заттар тізімін жаңартты. Бүгінде Канадада көптеген Халса Сикхтер өздерінің кирпандарын жұрт алдында еркін киеді. Мысалы, канадалық саясатшы Джагмит Сингх өз кирпанын киеді.

Дания

2006 жылдың 24 қазанында Данияның Шығыс Жоғарғы Соты Копенгаген қалалық сотының сикхтің кирпан тағуы заңсыз деп шешкен бұрынғы үкімін күшінде қалдырды. Бұл әлемдегі алғашқы рет мұндай шешім қабылдануы болды. Қазір ғалым болып жұмыс істейтін Рипудаман Сингх бұрын қалалық сотта қоғамдық жерде пышақ алып жүргені үшін кінәлі деп танылған. Оған 3000 крон айыппұл салынуға немесе алты күнге түрмеге қамалуға үкім шығарылған. Жоғарғы Сот бұл үкімді жоққа шығарса да, сикхтің кирпан тағуы заңға қайшы екенін мәлімдеді. Судья: «Айыпталушы туралы барлық ақпаратты, оның пышақ ұстауының себебін және істің басқа да жағдайларын қарастырғаннан кейін, жазаны жеңілдетуге негіз болатын ерекше мән-жайлар анықталды, Қылмыстық кодекстің 83-бабының 2-тармағына сәйкес». Дания заңдары бойынша, жұмыс, демалыс сияқты қолдауға болатын мақсаттар үшін 6 сантиметрден ұзын және бүктелмейтін пышақтарды қоғамдық жерлерде алып жүруге рұқсат етіледі. Жоғарғы Сот дінді пышақ алып жүруге заңды себеп деп таба алмады. Ол: «Осы себептерге байланысты, қалалық соттың айтқандай, айыпталушының сикх ретінде пышақ алып жүруі, қару заңының 4-бабының 1-тармағының екінші бөліміндегі ерекшеліктерге қатысты шешімде көзделген анықталған мақсат ретінде қарастырылмайды» деді.

Үндістан

Сикх діні Һиндстан субконтинентінде Моғол дәуірінде пайда болды, және сикхтердің көпшілігі қазіргі Үндістанда тұрады, онда олар халықтың шамамен 2% құрайды. Үндістан Конституциясының 25-бабында сикхтердің кирпан тасуы сикх дінінің бір бөлігі екені және заңсыз емес екені жазылған. Сикхтерге Үндістанның ішкі рейстерінде кирпанмен жүруге рұқсат беріледі.

Италия

2015 жылы Мантуя провинциясындағы Гуато қаласында амритхари сикхке кирпан алып жүргені үшін айыппұл салынды. 2017 жылы Италияның жоғарғы кассациялық соты Corte di Cassazione бұл айыппұлды күшінде қалдырды. Бұқаралық ақпарат құралдары бұл шешімді кирпанға жалпыға бірдей тыйым салу ретінде түсіндірді. Амрицар округінің депутаты Гуржит Сингх Аульжа итальяндық дипломаттармен кездесіп, олардан кирпанға жалпыға бірдей тыйым қойылмағаны және бұл істің тек бір жағдайға қатысты екені, сондай-ақ оның жалпы қолданысы жоқ екені туралы уәде алды.

Швеция

Швеция заңдарында қоғамдық жерлерде "көшеде қолданылатын қаруларға" тыйым салынған, олар демалыс (мысалы, балық аулау) немесе кәсіби мақсатта (мысалы, ағаш шеберлігі) қолданылмаса. Көбінесе қалтаға салынатын кішкентай пышақтарды алып жүруге рұқсат етіледі, сондықтан кішкентай кірпандар заң талаптарына сай болуы мүмкін.

Англия мен Уэльс

Жасалған бұйым ретінде, егер негізсіз болса, қоғамдық жерде кірпанды ұстау 1988 жылғы Қылмыстық әділет заңының 139-бабына сәйкес заңсыз болып табылады. Дегенмен, айыпталушыға қарсы қорғаныс ретінде, оны "діни себептермен" алып жүретінін дәлелдеу мүмкіндігі бар. Лондон 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының тыйым салынған заттардың ресми тізімінде барлық түрдегі қару-жараққа тыйым салынған, бірақ кірпанға рұқсат берілді.

Шотландия

Шотландия заңдарында осыған ұқсас ережелер бар, 1995 жылғы Қылмыстық заңның (Біріктірілген) (Шотландия) 49-бабында, қоғамдық жерде жиектері кескіш немесе ұшы бар затты ұстау қылмыс деп есептеледі. Аталған заңның 49-бабының 5-тармағының б) тармақшасы діни мақсатта тасымалданатын жиектері кескіш немесе ұшы бар заттарға қатысты қорғаныс көздейді. Осы заңның 49А-бабы мектепте жиектері кескіш немесе ұшы бар затты ұстауды қылмыс деп қарастырады, ал 49А-бабының 4(с) тармақшасы осындай затты діни себептермен алып жүруге де қорғаныс жасайды.

Америка Құрама Штаттары

1994 жылы Тоғызыншы округтің шешімімен мемлекеттік мектептегі сикх оқушыларының кирпан киюге құқығы бар екені белгіленді. Нью-Йорк және Огайо штаттарының соттары кирпан кигені үшін қару-жараққа қарсы заңдар бойынша қудаланған сикхтердің пайдасына шешім шығарды, себебі «кирпанның діни мәні және сикхтердің оны кию ниетінің адал екені» ескерілді. Нью-Йорк қаласында білім беру басқармасымен келісімге келді, соған сәйкес пышақтарды жабысқаш заттармен қаптамаға бекітіп, оларды сығу мүмкін болмаса, киюге рұқсат етілді. ХХІ ғасырда әуе қатынастары қауіпсіздігінің күшейтілуі сикхтердің әуежайларда және басқа да бақылау-өткізу пункттерінде кирпан алып жүруіне қиындықтар туғызды. 2016 жылдан бастап TSA «діни пышақтар мен қылыштарды» жеке басымен немесе қол жүгінде алып жүруге тыйым салады және оларды тіркелген жүкке салуды талап етеді. 2008 жылы американдық сикх басшылары Вашингтондағы Папа Иоанн Павел II мәдени орталығында Папа Бенедикт XVI-мен өтетін дінаралық кездесуге қатысудан бас тартты, себебі АҚШ құпия қызметі олардың кирпанын қалдыруын талап ететін. Сикх кеңесінің бас хатшысы: «Біз, әсіресе осындай дінаралық жиналыстарда, кирпанның қасиеттілігін құрметтеуіміз керек. Қауіпсіздік атымен діннің құқықтары мен бостандықтарын кемсіртуге болмайды» деді. Құпия қызмет өкілі: «Біз кирпанның қасиетті діни нысан екенін түсінеміз. Бірақ бұл, анықтама бойынша, қару. Біз қауіпсіздік саясатын тұрақты және әділ түрде қолданамыз» деді.