Қылыш (кірпан) – Сикх дініндегі бес қасиетті нысанның бірі. Ол құрмет, қайырымдылық пен діни міндетті білдіреді. Тарихы, мағынасы мен қазіргі түрі туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кирпан (пайдалану: [kɪɾpaːn]) – қисық, бір жақты кескіш пышақ, оны Халса сикхтері діни киімдерінің бір бөлігі ретінде киюге міндетті, бұл Сикхтердің мінез-құлқы кодексімен белгіленген. Дәстүрлі түрде кирпан – шамамен 76 см (30 дюйм) ұзындығындағы толық өлшемді талвар қылышы болған; алайда, 19 ғасырда енгізілген британдық отаршылдық саясаты мен заңдары қылыштың ұзындығын қысқартты, ал қазіргі күні кирпан көбінесе пышақ немесе қысқа қылыш түрінде кездеседі. Сикхтердің мінез-құлқы кодексінде айтылғандай, "Киюге арналған қылыштың ұзындығы белгіленбеген". Бұл 1699 жылы Гуру Гобинд Сингхтің Халса орденін құрып, бес сенім белгісін (бес К) енгізген діни бұйрығының бір бөлігі, оларды әрқашан кию керек.
The kirpan (; pronunciation: [kɪɾpaːn]) is a curved, single edged blade that Khalsa Sikhs are required to wear as part of their religious uniform, as prescribed by the Sikh Code of Conduct. Traditionally, the kirpan was a full sized talwar sword around 76 cm (30 inches) in length; however, British colonial policies and laws introduced in the 19th century reduced the length of the blade, and in the modern day, the kirpan is typically manifested as a dagger or knife. According to the Sikh Code of Conduct, "The length of the sword to be worn is not prescribed". It is part of a religious commandment given by Guru Gobind Singh in 1699, founding the Khalsa order and introducing the five articles of faith (the five Ks) which must be worn at all times.
Этимология
Пенджаби тіліндегі ਕਿਰਪਾਨ, kirpān сөзінің екі түбірі бар: kirpa, яғни "мейірім", "икем", "қанағат" немесе "жомарттық"; және aanaa, яғни "абырой", "қадір-қасиет" немесе "қадірлілік". Бұл санскрит тіліндегі कृपाण (kṛpāṇa, “қылыш, пышақ, құрбандық пышағы”) сөзінен туындаған немесе оған байланысты, ал түпкілікті түбі прото-үнді-еуропа тіліндегі *kerp болып табылады, ол *(s)ker-ден шыққан, яғни "кесу" дегенді білдіреді.
The Punjabi word ਕਿਰਪਾਨ, kirpān, has a folk etymology with two roots: kirpa, meaning "mercy", "grace", "compassion" or "kindness"; and aanaa, meaning "honor", "grace" or "dignity". It is derived from or related to Sanskrit कृपाण (kṛpāṇa, “sword, dagger, sacrificial knife”), ultimately from the Proto Indo European stem *kerp , from *(s)ker, meaning "to cut".
Мақсаты
Сикхтер "Сант Сипахи" немесе "қасиетті сарбаз" бейнесін сомдауға тиіс, олар шайқас алаңында қорқу көрсетпейді және жеңілген жауларға адамдықпен қарайды. Бхагат сант сипахи қасиеттерін "нағыз батыр, әлсіздер үшін күресетін" адам ретінде анықтайды. Кирпандар қисық пішіндес және бір жақты кескіш жиекті болады, ол өткір немесе доғарған болуы мүмкін. Олардың мөлшері әртүрлі, ал Амрит Санскәр қабылданған сикх бірнеше кирпанды алып жүруге құқылы. Кирпандар міндетті түрде болаттан немесе темірден жасалуы керек.
Sikhs are expected to embody the qualities of a Sant Sipahi or "saint soldier", showing no fear on the battlefield and treating defeated enemies humanely. The Bhagat further defines the qualities of a sant sipahi as one who is "truly brave who fights for the deprived". Kirpans are curved and have a single cutting edge that can be sharp or blunt, They vary in size and a Sikh who has undergone the Amrit Sanskar ceremony of initiation may carry more than one; the Kirpans must be made of steel or iron.
Символизм
Кирпан бхагаутиді бейнелейді, яғни "алғашқы құдай күші" деген мағынаны білдіреді.
The Kirpan represents bhagauti, meaning “primal divine power”.
Тарих
Сикхизм 15 ғасырда Үлкен Моғол империясының билігінде болған, мәдени байлыққа толы Панджаб аймағында пайда болды. Дінінің негізін қалаушы және бірінші гуруы Гуру Нанак заманында, сикхизм сол кезде кең таралған индуизм мен ислам діндерінің үйретілімдеріне қарсылық көрсетіп, дамыды. Моғол императоры Акбар діни төзімділік саясатын ұстанды және сикх гуруларымен достық қарым-қатынаста болды. Алайда, Акбардың ізбасары Джахангирмен сикхтердің қарым-қатынасы осылай болған жоқ. Кейінгі моғол билеушілері мұсылман емес азаматтардан жиналатын джизья салығын қайта енгізді. Бесінші гуру Гуру Аржан Дев Ади Грантхадағы ислам және индуистік үйретімдерге сілтемелерді алып тастаудан бас тартып, шақырылып, өлім жазасына кесілді. Бұл оқиға сикх тарихындағы шешуші кезең болып саналды және Гуру Аржан Девтің ұлы Гуру Харгобиндтің басшылығымен сикхтердің әскерилендірілуінің бастапқы мысалы болды. Гуру Аржан Дев Лахорға бірге барған бесеу сикхке Гуру Харгобиндтің халықты қорғау үшін қорғаныс армиясын құруы керектігін түсіндірді. Гуру Харгобинд сикхтер арасында кең таралған жекпе-жек өнерінің бір түрі – шаштар видьяда оқыды. Ол алғаш рет кирпан идеясын "қасиетті сарбаздар" деген мағына беретін Сант-Сипахи ұғымы арқылы қалыптастырды. Тоғызыншы гуру Тег Бахадурдың Аурангзебтің бұйрығымен өлімге кесілуінен кейін сикхтер мен моғолдар арасындағы қарым-қатынас одан бетерледі. Аурангзеб сикхтерге өте жатқылықсыз болды, себебі ол ислам заңдарын енгізуді қалады. Көшбасшыларының өліміне және күшейе берген қуғын-сүргінге байланысты, сикхтер өздерін қорғау үшін әскерилендіруді ресми түрде қабылдады, содан кейін Халса құрылды. Осы өлім жазалары сикх дінінің әртүрлі аспектілерін ресми түрде қалыптастыруға да ықпал етті. Оныншы және соңғы гуру Гуру Гобинд Сингх барлық крещение рәсімінен өткен сикхтер үшін кирпанды міндетті діни атрибут ретінде ресми түрде бекітті, соның арқасында сикхтердің мұқтаждарды, қысымға ұшырағандарды қорғауға, әділдікті және сөз бостандығын қорғауға қабілетті болуы міндетті болды.
Sikhism was founded in the 15th century in the Punjab region of Early Modern India. At the time of its founding, this culturally rich region was governed by the Mughal Empire. During the time of the founder of the Sikh faith and its first guru, Guru Nanak, Sikhism flourished as a counter to both the prevalent Hindu and Muslim teachings. The Mughal emperor Akbar focused on religious tolerance. His relationship with the Sikh Gurus was cordial. The relationship between the Sikhs and Akbar's successor Jahangir was not friendly. Later Mughal rulers reinstated shari'a traditions of jizya, a poll tax on non Muslims. The Guru Arjan Dev, the fifth guru, refused to remove references to Muslim and Hindu teachings in the Adi Granth and was summoned and executed. This incident is seen as a turning point in Sikh history, leading to the first instance of militarization of Sikhs under Guru Arjan Dev's son Guru Hargobind. Guru Arjan Dev explained to the five Sikhs who accompanied him to Lahore, that Guru Hargobind has to build a defensive army to protect the people. Guru Hargobind trained in shashtar vidya, a form of martial arts that became prevalent among the Sikhs. He first conceptualized the idea of the kirpan through the notion of Sant Sipahi, or "saint soldiers". The relationship between the Sikhs and the Mughals further deteriorated following the execution of the ninth Guru Tegh Bahadur by Aurengzeb, who was highly intolerant of Sikhs, partially driven by his desire to impose Islamic law. Following the executions of their leaders and facing increasing persecution, the Sikhs officially adopted militarization for self protection by creating later on the Khalsa; the executions also prompted formalization of various aspects of the Sikh faith. The tenth and final guru, Guru Gobind Singh formally included the kirpan as a mandatory article of faith for all baptised Sikhs, making it a duty for Sikhs to be able to defend the needy, suppressed ones, to defend righteousness and the freedom of expression.
Заңдық
Қазіргі заманда сикхтердің пышақ саналатын кирпанды алып жүруіне рұқсат беру мәселесі талқыланып жатыр, кейбір елдер сикхтерге осыдан ерекшелік жасап рұқсат береді. Сонымен қатар, құқықтық мәселелермен тікелей байланысы жоқ басқа да сұрақтар туындайды, мысалы, коммерциялық авиарейстерде немесе қауіпсіздік шаралары күшті аймақтарда кирпанды алып жүруге рұқсат ету қажет пе.
In modern times there has been debate about allowing Sikhs to carry a kirpan that falls under prohibitions on bladed weapons, with some countries allowing Sikhs a dispensation. Other issues not strictly of legality arise, such as whether to allow carrying of kirpans on commercial aircraft or into areas where security is enforced.
Бельгия
2009 жылдың 12 қазанында Антверпен апелляциялық соты кирпанды діни символ деп мойындады, бұрынғы соттың "нақты себепсіз еркін қол жетімді қаруды тасымалдау" бойынша 550 евро айыбын күштен шығарды.
On 12 October 2009, the Antwerp court of appeal declared carrying a kirpan a religious symbol, overturning a €550 fine from a lower court for "carrying a freely accessible weapon without demonstrating a legitimate reason".
Канада
Канаданың көпшілік орындарында кирпанды киюге рұқсат етіледі, бірақ мектеп ғимараттарында кирпан тасуға қатысты бірнеше сот ісі болды. 2006 жылғы Канада Жоғарғы Сотының Multani v. Commission scolaire Marguerite-Bourgeoys ісінде сот мектеп ортасында кирпанға тыйым салу Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасына қайшы келеді деп шешті, және бұл шектеу Хартаның 1-бабына сәйкес R. v. Oakes ісінде көрсетілгендей, қолдауға жарамайды. Бұл мәселе 12 жасар оқушы мектепте 20 см (8 дюйм) ұзындығындағы кирпанды құлатып жіберген кезде басталды. Мектеп қызметкерлері мен ата-аналар қатты алаңдады, және сот шешімі шыққанға дейін оқушы полиция қадағалауында мектепке баруға міндеттелді. Оқушыда кирпан болған жағдайда, оны жабылып, қауіпсіз бекітілген болуы керек. 2008 жылдың қыркүйегінде Монреаль полициясы 13 жасар оқушыны басқа оқушыны кирпанымен қорқытқандығы үшін айыптауға ниеттенгенін хабарлады. Сот оқушыны кирпанмен шабуыл жасағаны үшін кінәлі деп таба алмады, бірақ оқушының сыныптастарына қатысты қорқыту әрекеті үшін кінәлі деп тапты және 2009 жылдың 15 сәуірінде толық бостандық берді. 2011 жылдың 9 ақпанында Квебек Ұлттық Ассамблеясы провинциялық парламент ғимараттарында кирпанды тыйым салу туралы бірауыздан шешім қабылдады. Алайда, Квебек блогының қарсылығына қарамастан, федералды парламент ғимараттарында кирпанға рұқсат етуге дауыс берілді. 2017 жылдың 27 қарашасынан бастап, Канада Көлік министрлігі Сикх дінін ұстанушыларға барлық ішкі және халықаралық рейстерде (АҚШқа бармайтын) белгілі бір ұзындықтан кіші кирпан киюге рұқсат беру үшін тыйым салынған заттар тізімін жаңартты. Бүгінде Канадада көптеген Халса Сикхтер өздерінің кирпандарын жұрт алдында еркін киеді. Мысалы, канадалық саясатшы Джагмит Сингх өз кирпанын киеді.
In most public places in Canada a kirpan is allowed, although there have been some court cases regarding carrying on school premises. In the 2006 Supreme Court of Canada decision of Multani v. Commission scolaire Marguerite‑Bourgeoys the court held that the banning of the kirpan in a school environment offended Canada's Charter of Rights and Freedoms, and that the restriction could not be upheld under s. 1 of the Charter, as per R. v. Oakes. The issue started when a 12 year old schoolboy dropped a 20 cm (8 inch) long kirpan in school. School staff and parents were very concerned, and the student was required to attend school under police supervision until the court decision was reached. A student is allowed to have a kirpan on his person if it is sealed and secured. In September 2008, Montreal police announced that a 13 year old student was to be charged after he allegedly threatened another student with his kirpan. The court found the student not guilty of assault with the kirpan, but guilty of threatening his schoolmates, and he was granted an absolute discharge on 15 April 2009. On 9 February 2011, the National Assembly of Quebec unanimously voted to ban kirpans from the provincial parliament buildings. However, despite opposition from the Bloc Québécois, it was voted that the kirpan be allowed in federal parliamentary buildings. As of 27 November 2017, Transport Canada has updated its Prohibited Items list to allow Sikhs to wear kirpans smaller than in length on all domestic and international flights (except to the United States). Today, many Khalsa Sikhs in Canada freely wear their kirpans in public. An example of this is Canadian politician Jagmeet Singh, who wears his kirpan.
Дания
2006 жылдың 24 қазанында Данияның Шығыс Жоғарғы Соты Копенгаген қалалық сотының сикхтің кирпан тағуы заңсыз деп шешкен бұрынғы үкімін күшінде қалдырды. Бұл әлемдегі алғашқы рет мұндай шешім қабылдануы болды. Қазір ғалым болып жұмыс істейтін Рипудаман Сингх бұрын қалалық сотта қоғамдық жерде пышақ алып жүргені үшін кінәлі деп танылған. Оған 3000 крон айыппұл салынуға немесе алты күнге түрмеге қамалуға үкім шығарылған. Жоғарғы Сот бұл үкімді жоққа шығарса да, сикхтің кирпан тағуы заңға қайшы екенін мәлімдеді. Судья: «Айыпталушы туралы барлық ақпаратты, оның пышақ ұстауының себебін және істің басқа да жағдайларын қарастырғаннан кейін, жазаны жеңілдетуге негіз болатын ерекше мән-жайлар анықталды, Қылмыстық кодекстің 83-бабының 2-тармағына сәйкес». Дания заңдары бойынша, жұмыс, демалыс сияқты қолдауға болатын мақсаттар үшін 6 сантиметрден ұзын және бүктелмейтін пышақтарды қоғамдық жерлерде алып жүруге рұқсат етіледі. Жоғарғы Сот дінді пышақ алып жүруге заңды себеп деп таба алмады. Ол: «Осы себептерге байланысты, қалалық соттың айтқандай, айыпталушының сикх ретінде пышақ алып жүруі, қару заңының 4-бабының 1-тармағының екінші бөліміндегі ерекшеліктерге қатысты шешімде көзделген анықталған мақсат ретінде қарастырылмайды» деді.
On 24 October 2006, the Eastern High Court of Denmark upheld the earlier ruling of the Copenhagen City Court that the wearing of a kirpan by a Sikh was illegal, becoming the first country in the world to pass such a ruling. Ripudaman Singh, who now works as a scientist, was earlier convicted by the City Court of breaking the law by publicly carrying a knife. He was sentenced to a 3,000 kroner fine or six days' imprisonment. Though the High Court quashed this sentence, it held that the carrying of a kirpan by a Sikh broke the law. The judge stated that "after all the information about the accused, the reason for the accused to possess a knife and the other circumstances of the case, such exceptional extenuating circumstances are found, that the punishment should be dropped, cf. Penal Code § 83, 2nd period." Danish law allows carrying of knives (longer than 6 centimeters and non foldable) in public places if it is for any purpose recognized as valid, including work related, recreation, etc. The High Court did not find religion to be a valid reason for carrying a knife. It stated that "for these reasons, as stated by the City Court, it is agreed that the circumstance of the accused carrying the knife as a Sikh, cannot be regarded as a similarly recognisable purpose, included in the decision for the exceptions in weapon law § 4, par. 1, 1st period, second part."
Үндістан
Сикх діні Һиндстан субконтинентінде Моғол дәуірінде пайда болды, және сикхтердің көпшілігі қазіргі Үндістанда тұрады, онда олар халықтың шамамен 2% құрайды. Үндістан Конституциясының 25-бабында сикхтердің кирпан тасуы сикх дінінің бір бөлігі екені және заңсыз емес екені жазылған. Сикхтерге Үндістанның ішкі рейстерінде кирпанмен жүруге рұқсат беріледі.
Sikhism originated in the Indian subcontinent during the Mughal era and a majority of the Sikh population lives in present day India, where they form around 2% of its population. Article 25 of the Indian Constitution deems the carrying of a kirpan by Sikhs to be included in the profession of the Sikh religion and not illegal. Sikhs are allowed to carry the kirpan on board domestic flights in India.
Италия
2015 жылы Мантуя провинциясындағы Гуато қаласында амритхари сикхке кирпан алып жүргені үшін айыппұл салынды. 2017 жылы Италияның жоғарғы кассациялық соты Corte di Cassazione бұл айыппұлды күшінде қалдырды. Бұқаралық ақпарат құралдары бұл шешімді кирпанға жалпыға бірдей тыйым салу ретінде түсіндірді. Амрицар округінің депутаты Гуржит Сингх Аульжа итальяндық дипломаттармен кездесіп, олардан кирпанға жалпыға бірдей тыйым қойылмағаны және бұл істің тек бір жағдайға қатысты екені, сондай-ақ оның жалпы қолданысы жоқ екені туралы уәде алды.
In 2015 an amritdhari Sikh was fined in the Lombard town of Goito, in Mantua province for carrying a kirpan. In 2017 Italy's higher appeal court, the Corte di Cassazione upheld the fine. Media reports have interpreted the sentence as instituting a generalized ban on the kirpan. Amritsar Lok Sabha MP Gurjeet Singh Aulja met with Italian diplomats and was assured no generalized ban on kirpans is operative, and that the case had only specific relevance to a singular instance and carried no general applicability.
Швеция
Швеция заңдарында қоғамдық жерлерде "көшеде қолданылатын қаруларға" тыйым салынған, олар демалыс (мысалы, балық аулау) немесе кәсіби мақсатта (мысалы, ағаш шеберлігі) қолданылмаса. Көбінесе қалтаға салынатын кішкентай пышақтарды алып жүруге рұқсат етіледі, сондықтан кішкентай кірпандар заң талаптарына сай болуы мүмкін.
Swedish law has a ban on "street weapons" in public places that includes knives unless used for recreation (for instance fishing) or profession (for instance a carpenter). Carrying some smaller knives, typically folding pocket knives, is allowed, so that smaller kirpans may be within the law.
Англия мен Уэльс
Жасалған бұйым ретінде, егер негізсіз болса, қоғамдық жерде кірпанды ұстау 1988 жылғы Қылмыстық әділет заңының 139-бабына сәйкес заңсыз болып табылады. Дегенмен, айыпталушыға қарсы қорғаныс ретінде, оны "діни себептермен" алып жүретінін дәлелдеу мүмкіндігі бар. Лондон 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының тыйым салынған заттардың ресми тізімінде барлық түрдегі қару-жараққа тыйым салынған, бірақ кірпанға рұқсат берілді.
As a bladed article, possession of a kirpan without valid reason in a public place would be illegal under section 139 of the Criminal Justice Act 1988. However, there is a specific defence for a person charged to prove that he carries it for "religious reasons". The official list of prohibited items at the London 2012 Summer Olympics venues prohibited all kinds of weapons, but explicitly allowed the kirpan.
Шотландия
Шотландия заңдарында осыған ұқсас ережелер бар, 1995 жылғы Қылмыстық заңның (Біріктірілген) (Шотландия) 49-бабында, қоғамдық жерде жиектері кескіш немесе ұшы бар затты ұстау қылмыс деп есептеледі. Аталған заңның 49-бабының 5-тармағының б) тармақшасы діни мақсатта тасымалданатын жиектері кескіш немесе ұшы бар заттарға қатысты қорғаныс көздейді. Осы заңның 49А-бабы мектепте жиектері кескіш немесе ұшы бар затты ұстауды қылмыс деп қарастырады, ал 49А-бабының 4(с) тармақшасы осындай затты діни себептермен алып жүруге де қорғаныс жасайды.
Similar provisions exist in Scots law with section 49 of the Criminal Law (Consolidation) (Scotland) Act 1995 making it an offence to possess a bladed or pointed article in a public place. A defence exists under s.49(5)(b) of the act for pointed or bladed articles carried for religious reasons. Section 49A of the same act creates the offence of possessing a bladed or pointed article in a school, with s.49A(4)(c) again creating a defence when the article is carried for religious reasons.
Америка Құрама Штаттары
1994 жылы Тоғызыншы округтің шешімімен мемлекеттік мектептегі сикх оқушыларының кирпан киюге құқығы бар екені белгіленді. Нью-Йорк және Огайо штаттарының соттары кирпан кигені үшін қару-жараққа қарсы заңдар бойынша қудаланған сикхтердің пайдасына шешім шығарды, себебі «кирпанның діни мәні және сикхтердің оны кию ниетінің адал екені» ескерілді. Нью-Йорк қаласында білім беру басқармасымен келісімге келді, соған сәйкес пышақтарды жабысқаш заттармен қаптамаға бекітіп, оларды сығу мүмкін болмаса, киюге рұқсат етілді. ХХІ ғасырда әуе қатынастары қауіпсіздігінің күшейтілуі сикхтердің әуежайларда және басқа да бақылау-өткізу пункттерінде кирпан алып жүруіне қиындықтар туғызды. 2016 жылдан бастап TSA «діни пышақтар мен қылыштарды» жеке басымен немесе қол жүгінде алып жүруге тыйым салады және оларды тіркелген жүкке салуды талап етеді. 2008 жылы американдық сикх басшылары Вашингтондағы Папа Иоанн Павел II мәдени орталығында Папа Бенедикт XVI-мен өтетін дінаралық кездесуге қатысудан бас тартты, себебі АҚШ құпия қызметі олардың кирпанын қалдыруын талап ететін. Сикх кеңесінің бас хатшысы: «Біз, әсіресе осындай дінаралық жиналыстарда, кирпанның қасиеттілігін құрметтеуіміз керек. Қауіпсіздік атымен діннің құқықтары мен бостандықтарын кемсіртуге болмайды» деді. Құпия қызмет өкілі: «Біз кирпанның қасиетті діни нысан екенін түсінеміз. Бірақ бұл, анықтама бойынша, қару. Біз қауіпсіздік саясатын тұрақты және әділ түрде қолданамыз» деді.
In 1994, the Ninth Circuit held that Sikh students in public school have a right to wear the kirpan. State courts in New York and Ohio have ruled in favor of Sikhs who faced the rare situation of prosecution under anti weapons statutes for wearing kirpans, "because of the kirpan's religious nature and Sikhs' benign intent in wearing them." In New York City, a compromise was reached with the Board of Education whereby the wearing of the knives was allowed so long as they were secured within the sheaths with adhesives and made impossible to draw. The tightening of air travel security in the twenty first century has caused problems for Sikhs carrying kirpans at airports and other checkpoints. As of 2016, the TSA explicitly prohibits the carrying of "religious knives and swords" on one's person or in cabin baggage and requires that they be packed in checked baggage. In 2008, American Sikh leaders chose not to attend an interfaith meeting with Pope Benedict XVI at the Pope John Paul II Cultural Center in Washington, D. C., because the United States Secret Service would have required them to leave behind the kirpan. The secretary general of the Sikh Council stated: "We have to respect the sanctity of the kirpan, especially in such interreligious gatherings. We cannot undermine the rights and freedoms of religion in the name of security." A spokesman for the Secret Service stated: "We understand the kirpan is a sanctified religious object. But by definition, it's still a weapon. We apply our security policy consistently and fairly."