Кіріспе

1552 - 1574 жылдар аралығында үшінші сикх гуруы. Сикх (санскрит тілінен алынған Шишья) болудан бұрын, гуру іздеуге жіберілген соң қажылық сапарында жүргенде, ол немере інісінің әйелі Биби Амроның Гуру Нанак әнін оқығанын естіп, оған терең әсер етті. 1539 жылы Амар Дас алпыс жасында қазіргі Гурумен (Гуру Ангад) кездесіп, Гуруға адал қызмет етуші, сикх болды. 1552 жылы, қайтыс болмас бұрын Гуру Ангад Амар Дасты сикх дінінің үшінші гуруы етіп тағайындады.

Отбасылық негіздер

Амар Дас 1479 жылдың 5 мамырында қазіргі Пенджаб штатының (Үндістан) Амритсар ауданындағы Басарке ауылында Бахт Каур (сонымен қатар Суллаххани, Лакхми Деви немесе Руп Каур деп те белгілі) және Теж Бхан Бхалланың ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі – Хари Дас. Ол Гималайға және Ганг өзенінің жағасындағы Харидуарға жыл сайын шамамен жиырма рет қажылық сапарларына барған деген қағида бар.

Ұстазы

Гура Амар Дас өзінің өмірімен Гуру қызметінің, панжаби тілінде Гуру Сева деп аталатын мағынасын үйретті (Сева деп те жазылады). Амар Дас рухани ізденістерді де, күнделікті этикалық өмірді де маңызды санады. Ол шәкірттерін таң атпай тұруға, дәрет алуға, содан кейін тыныш орында медитация жасауға шақырды. Ол кшатрийлерді адамдарды қорғау және әділет үшін күресуге үндеді, бұл – дхарма екенін айтты. Ол дәстүрлі панжаби қоғамының қалыпты көзқарасына қарсы тұрып, түрлі касталар арасында некелесуді қолдады. Жесірлердің қайтадан үйленуіне де жақтас болды. Сондай-ақ, сикхизмнің лаңгар дәстүрін кеңінен таратты, онда кемсітусіз кез келген адам қоғамдық жерде тегін тамақтана алатын еді. Манджиға ұқсас тағы бір ұйым – Пири, онда сикхтер жиналыстары мен қауымдары үшін уағызшы және миссионер тағайындалған, олардың барлығы әйелдер болды және оларға әйелдер арасында сикхизмді тарату міндеті жүктелді (әсіресе мұсылман отбасынан шыққан әйелдерге). У. Оуэн Коулдың сөзіне сәйкес, манджи және пири жүйелерін құруға, әсіресе Панджабта, сикх дініне көптеген жаңа адамдардың келуі себеп болған болуы мүмкін. Сикхизмді әйелдерге таратудың Пири жүйесін басқаруға Бхани (оның кіші қызы), Биби Дани (оның үлкен қызы) және Биби Пал тағайындалды, олардың барлығы да зиялы адамдар еді.

Сатиге тыйым салу

Гуру Амар Дас сатиге қатысты күшті қарсылас болды. Сати – күйеуі қайтыс болған соң жесір әйелдердің оның кремациясы кезінде өртке түсу салты. "Әйелдер күйеуінің мәйітімен бірге өзін өртетін сати емес. Керісінше, олар күйеуінен айырылғаннан кейін қатты қайғыдан көз жұмған сатистер. Сондай-ақ, қарапайымдық пен қанағатпен өмір сүріп, Раббысына құлшылық ететін және таңертең Оны еске алатын әйелдер де сатистер деп есептелуі керек." – делінген Рухсана Ифтихардың "Индий феминизмі: орта ғасырдағы класс, гендер және идентичность" (2016) кітабынан жасалған аудармада.

Ол одан әрі былай деді: Раджаның бір ханымы орамал тағудан бас тартты, сонда Гуру оған: "Егер сен Гурудың сырт келбетіне наразы болсаң, неге осы жерге келдің?" – деп жауап берді. Лангар аяқталғаннан кейін, Акбар сангаттың қалған бөлігімен бірге жиынға отырып, Гуруға сұрақ қойды. Сикх агиографиялары, "жанам сахилер" деп аталатындар, Гуру Амар Дастың Акбарды Харидуарға баратын индуист паломниктерінен алынатын салықты жоюға көндіргенін айтады.

Гоиндуалдың негізі және Баоли Сахибтің құрылысы

Гуру Амар Дас Гоиндвалда сикхтардың жаңа орталығын құруға және сол жерде Баоли Сахиб деп аталатын қазба су құдығын салуға жауапты болды. Гуру Амар Дас Амритсар ауылында арнайы храм үшін жерді таңдады, оның құрылысын Гуру Рам Дас бастады, Гуру Аржан аяқтап, ашып берді, ал сикх махаражасы Ранжит Сингх оны алтынмен жаптады. Бұл храм қазіргі "Харимандир Сахиб" немесе Харидің (Құдайдың) храмы, сондай-ақ "Алтын храм" деп белгілі.

Фестивальдар

Пашаура Сингх, Луис Э. Фенех және Уильям МакЛеод сияқты ғалымдар Гуру Амар Дастың "ерекше ерекшеліктер, қажыналар, мерекелер, храмдар және рәсімдерді" енгізуде маңызды рөл атқарғанын, содан бері бұл нәрселер сикхизмнің ажырамас бөлігі болып табылатынын мәлімдейді.

Өлім

Өлер алдында, "Рамкали Саду" (оның шөбересі Баба Сундар жазған) еңбегінде, ол барлық туыстарын жаңа Гуру Рам Дасты мойындауға шақырды және Бхаи Джетаны өзінің ізбасары етіп тағайындау үшін оның маңдайына жеке өзі сандал пастасын жақты. Ол 1574 жылы Гоиндуал Сахибте дүниеден өтті, және басқа Сикх Гурулары сияқты, оның денесі өртеліп, күлі мен сүйек қалдықтары ("гүлдер") ағын суға шашылды.

Танымал мәдениетте

Гуру Амардас – 1979 жылы Прем Пракаш түсірген және Үндістан Үкіметінің «Фильмдер бөлімі» өндірген, оның өмірі мен үйретіктерін қамтитын деректі фильм.