Кіріспе

Сот залы – судьяның қатысуымен сот отырыстары өткізілетін жабық кеңістік. Бір сот ғимаратында бірнеше сот залы орналасуы мүмкін, олар "сот" деп те аталуы мүмкін. Соңғы жылдары сот залдары дыбыс-бейне технологияларымен жабдықталды, бұл қатысушылардың барлығына куәліктерді анық естіп, заттай дәлелдерді көруге мүмкіндік береді.

Ирландия Республикасы

Ирландияның заң дәстүрі ағылшын дәстүрінен мұра болып қалғандықтан, ирландиялық сот залы ағылшын/уэльстік үлгіге ұқсас. Судья (немесе судьялар, Жоғарғы Сот пен Арнайы қылмыстық сот, немесе кейбір Жоғары Сот істерінде) соттың жоғарғы жағындағы көтеріңкі платформада отырады және ақ жағалы (сонымен қатар, табалар деп аталады) және қара көйлек киеді; ол парик кимейді және балға қолданбайды. Ирландияның ұлттық гербі – келт арфасы, судьяның артындағы қабырғада, британдық соттағы корольдік гербі орнында орналасқан. Сот хатшысы судьяның алдында отырып, ант қабылдау рәсімін өткізеді және құжаттармен жұмыс істейді. Адвокаттар сот хатшысының алдында, ал қазылар алқасы (егер іс қазылар алқасымен қаралатын болса) бір жақтағы орындықтарда отырады. Айыпталушы түрме қызметкерімен бірге екінші жақта отырады. Сот көмекшісі судья үшін заңдық зерттеулер жүргізеді, сондай-ақ судья сот залына кіргенде немесе шыққанда хабарлайды (әдетте «барлығы тұрыңыз» немесе ирланд тілінде «seasaigí» деп жариялайды). Куәгерлер судьяның бір жағындағы куәгерлер тақтасынан куәлік береді. Адвокаттар судьяға қарама-қарсы отырады, ал көпшілік пен баспасөз олардың артында орналасады. Адвокаттар қара шапан мен ақ жаға киеді және қаласа парик кие алады. Барлық сот процестері цифрлық аудиожазба (DAR) құрылғысымен тіркеледі. Ирландиядағы сот істері теледидардан көрсетілмейді, бірақ 2017 жылы Жоғарғы Соттың кейбір шешімдері таратылды – бұл ерекше жағдайдың бірі.

Америка Құрама Штаттары

Судья әдетте жоғары орналасқан үстелдің артында отырады, ол тақ деп аталады. Судьяның артында – юрисдикцияның үлкен мөрі және тиісті федералды және штаттық үкіметтердің тулары орналасқан. Судьялар көбінесе қара шапан киеді (көптеген юрисдикцияларда бұл талап). АҚШ Жоғарғы Сотының бұрынғы төрағасы Уильям Ренквист бұл дәстүрден ауытқып, әр жеңінде төрт алтын жолақпен шапан киген. (Ренквисттің сөзінше, ол ағылшын құқығын пародиалайтын Гилберт пен Салливанның «Сот отырысы» комикалық операсындағы судья кейіпкерінің киімін көргеннен кейін жолақтарды қосуға шабыландырған). Таққа жақын куәгерлердің тұрағы және сот хатшысы мен сот тілмашының отыратын үстелдері орналасқан. Сот залы «бөгет» деп аталатын тосқауылмен екі бөлікке бөлінген. Бөгет нақты қоршау немесе көзге көрінбейтін шекара болуы мүмкін. Сот орындаушысы қабырғаның біріне тіреліп (немесе отырып) сот залында тәртіпті сақтайды. Бір жағында судьяның тағы, талапкердің, айыпталушының және олардың адвокаттарының үстелдері, ал екінші жағында қазылар алқасының орындықтары орналасқан. Іс бойынша тараптар мен куәгерлерден басқа, тек адвокаттар ғана бөгеттің артына өте алады (сот қызметкерлері мен қазылар алқасының мүшелері әдетте бөлек есіктер арқылы кіреді), сондықтан «бөгеттен өту» термині заңгерлік мамандыққа қатысты қолданылады (заңгерлер алқасын қараңыз). Әдетте екі үстелдің арасында адвокаттар судьяның алдында өздерінің ісін жариялағанда тұра алатын трибуна немесе лекторий орналасқан. Ұлттар Достастығында (және көптеген басқа елдерде) қылмыстық істерді қарау үшін пайдаланылатын сот залында көбінесе айыпталушының отыруына арналған арнайы орын – «камера» болады. Ол қазылар алқасы мен куәгерлер тұрағы сияқты тосқауылмен бөлінген. 1970 жылдарға дейін кейбір американдық сот залдарында да камералар болған, бірақ олар бірте-бірте қолданыстан шығып қалды. Айыпталушылар бұл олардың адвокатқа құқығын бұзады деп шағымданып, қорғаушы адвокаттарды қорғау үстелінде отыруға рұқсат бермей, камераның жанында отыруға мәжбүрледі. Сот хатшысы мен сот тілмашының үстелдері тақтың алдында және қазылар алқасының жанында ашық кеңістік болады. Бұл кеңістік «құдық» деп аталады. Сот қызметкерлері емес адамдардың рұқсатсыз «құдықты кесіп өтуі» – яғни таққа қарай тікелей жүруі – сотқа деген үлкен құрметсіздік саналады және кейбір соттардың ережелері судьяның қауіпсіздігі үшін мұны тыйымдайды. Егер судьяға құжаттарды беру немесе алу қажет болса, адвокаттар әдетте сот хатшысы немесе сот орындаушысымен байланысады, олар делдал ретінде әрекет етеді. Сот процесі кезінде адвокаттар судьямен «жеке сұхбаттасу» үшін құдықтан өтуге немесе «таққа жақындауға» рұқсат сұрайды. Бөгеттің екінші жағында галерея орналасқан, онда жалпы жұртшылыққа арналған орындықтар мен скамейкалар бар. Кейбір жағдайларда галерея қалған бөлмеден оқтан қорғалған шынымен бөлінген. Жоғарыда айтылғандардың барлығы тек бірінші сатыдағы соттарға қатысты. АҚШ-тағы апелляциялық соттар фактілерді анықтамайды, сондықтан олар қазылар алқасын пайдаланбайды және жазбаға дәлелдерді қабылдамайды; бұл бірінші сатыдағы соттың жұмысы. Сондықтан апелляциялық сотта куәгерлер тұрағы да, қазылар алқасы да жоқ, ал тақ бірнеше судьяны немесе судьяны қабылдау үшін әлдеқайда үлкен. Қабырғалар көбінесе жартылай немесе толығымен ағашпен қапталған. Бұл стиль және дәстүр мәселесі, бірақ кейбір юрисдикциялар сот залдарын заманауи көрініспен салуды жөн көреді. Кейбір сот залдарында камералар арқылы басқа жердегі түзету мекемелеріне хабар таратылады. Бұл сот залын түрмедегі конференц-бөлмеде теледидардан іс жүргізуді көретін және судьямен және басқа сот қызметкерлерімен екі жақты байланысқа түсуге рұқсат етілген зорлық-зомбылық жасаған күдіктілерден қорғайды. Көптеген сот залдарында динамик жүйесі орнатылған, онда судья адвокаттармен жеке сұхбаттасу кезінде ақ шуды қосуға мүмкіндік беретін ауыстырғыш бар, сонда қазылар алқасы мен көрермендер талқыланып жатқан нәрсені естімейді. Сот ғимаратында бірнеше сот залы болуы мүмкін. Соттың ресми іс жүргізу кестесі «іс тізімі» деп аталады.

Англия мен Уэльс

Сот залдары ғимараттың тарихы мен дамуын көрсететін, орналасуы бойынша айтарлықтай өзгешеліктерге ие. Кейбір тарихи сот залдары әлі де қолданыста болып, көбінесе ағашпен қапталады; ал көбінесе жаңа сот залдары қапталмайды және заманауи көрініске ие. Бөлме орналасуына байланысты, азаматтық сотта талапкер оң немесе сол жақта отыруы мүмкін, ал қылмыстық сотта айыптау тарапы қазылар алқасының қарсы жағында болуы мүмкін, екі жақта да отыруы мүмкін. Британдық сот залдарында куәгер американдық "куәгер тақтасы" емес, куәгерлер сөресінен куәлік береді. Қылмыстық сотта, сотқа дейін күзетке алынған күдікті сотқа күзет фирмасымен бірге келтіріледі, бұл фирма сол сотқа қызмет көрсету шартына ие. Азаматтық сот ісінде сирек жағдайларда сот орындаушысы немесе тәртіп сақтауға жауапты басқа адам болуы мүмкін (мысалы, зорлық-зомбылық салдарынан шығарылатын жалға алушы немесе сотқа мас күйінде келген айыпталушы). Мүмкіндігі шектеулі емес, адвокаттар сотқа жүгінгенге дейін отырған жерінен тұрып сөйлеуге тиіс. Апелляциялық соттар дәлелдерді тыңдай алады (сондай-ақ фактілерді анықтауы мүмкін) және заңдық аргументтерді қарауы мүмкін. Мұндай жағдайларда куәгерлердің куәлігі қажет болуы мүмкін, сондықтан көптеген апелляциялық соттарда куәгерлер тақтасы бар. Балаларды асырау және ажырасу сияқты мәселелерді қарастыратын Отбасы сотының залдары, әдетте, қылмыстық және азаматтық істерді қарастыратын залдарға қарағанда кішірек және ресми емес болып орналасады. Патшалық герб судьяның немесе төрағалық етуші судьялардың үстіне және артына орналастырылады, бұл Англия мен Уэльстегі сот процестері Король атынан жүргізілетінін көрсетеді. Бұған бірден-бір ерекшелік – Лондон қаласының соттары, онда судья немесе судья Лондон қаласының гербінен және Корольдіктің гербінен төмен отырады, бұл тарихи аномалия. Англия мен Уэльсте Патшалық герб сот ғимаратының басты кіреберісінің үстінде мақтанышпен орналастырылған.