Исламда діннен бас тарту мәселесі

Кіріспе

Исламда мұсылманның діннен бас тартуы туралы ислами көзқарастар

Мұсылманның исламнан бас тартуы (ردة немесе ارتداد) – мұсылманның ой, сөз немесе іс-әрекет арқылы исламнан бас тартуы. Бұл тек басқа дінге ауысу арқылы ислам дінінен ашық түрде бас тартуды ғана емес, сонымен қатар өзін мұсылман санайтындардың исламның «негізгі қағидасы немесе ілімін» мойындамауы, сенімсіздікті білдіретін кез келген іс-әрекет немесе сөз арқылы да қамтиды. Исламнан бас тартқан адам – муртад (مرتدّ) деп аталады. Ислам заңнамасы исламнан бас тартудан бас тартқандарға өлім жазасын қарастырса да, қандай сөздер мен іс-әрекеттер бас тарту болып есептеледі және оларды қалай жазалау керек деген мәселеде ислам ғалымдары арасында пікір таласы бар. Бас тартқандарды өлтіру жазасы дін бостандығын қамтамасыз ететін халықаралық адам құқықтары нормаларына қайшы келеді, бұл Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімшарт және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімшарт сияқты құжаттарда көрсетілген. 19 ғасырдың соңына дейін суннит және шиит заңгерлерінің көпшілігі ересек ерлер үшін исламнан бас тартуды қылмыс және күнә деп есептеді, оған өлім жазасы қарастырылды. Бірақ дәуірге, заңдық стандарттарға және заң мектебіне байланысты, өкінуге мүмкіндік беру үшін күту мерзімі, саяси мәселелерге қатысты жағдайларда ғана жаза қолдану сияқты жеңілдету шаралары да болды. 19 ғасырдың соңында исламнан бас тарту үшін қылмыстық жаза қолдану тоқтатылды, бірақ азаматтық жазалар сақталды. Бірақ заңды түрде өлім жазасына кесілу сирек кездеседі. Көптеген жазалар соттан тыс/өздісерік болып табылады, ал өлім жазаларының көпшілігін джихадистер мен «такфири» бүлікшілері (әл-Қаида, Ислам мемлекеті, GIA және Талибан) жасайды. Тағы он үш елде исламнан бас тартқандарға қылмыстық немесе азаматтық жазалар қарастырылған. Бұған келіспеушілер жаза өлімнен төмен болуы керек, ол өмірден кейінгіде берілуі керек немесе тек қоғамдық мойынсұнбаушылық пен тәртіпсіздік (фитна) жағдайларында ғана қолданылуы керек деп санайды. Муртад – исламнан бас тартқан адам деген мағынаны білдіреді. Ридда саяси контексте бөлінуді де білдіреді. Мұсылман әкеден туған, кейіннен исламнан бас тартқан адам – муртад фитри, ал исламды қабылдап, кейіннен бас тартқан адам – муртад милли деп аталады. Такфир (takfeer) (تكفير ALA LC) – бір мұсылманның екінші мұсылманды діннен шығаруы, оны кафир, яғни исламнан бас тартқан деп жариялауы. Такфирге себеп болатын әрекет – мукафир деп аталады.

Apostasy in Islam (ردة or ارتداد) is commonly defined as the abandonment of Islam by a Muslim, in thought, word, or through deed. It includes not only explicit renunciations of the Islamic faith by converting to another religion but also blasphemy or heresy by those who consider themselves Muslims, through any action or utterance which implies unbelief, including those who deny a "fundamental tenet or creed" of Islam, An apostate from Islam is known as a murtadd (مرتدّ). While Islamic jurisprudence calls for the death penalty of those who refuse to repent of apostasy from Islam, what statements or acts qualify as apostasy and whether and how they should be punished, are disputed among Islamic scholars. The penalty of killing of apostates is in conflict with international human rights norms which provide for the freedom of religions, as demonstrated in such human rights instruments such as the Universal Declaration of Human Rights, the International Covenant on Civil and Political Rights, and the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights provide for the freedom of religion. Until the late 19th century, the majority of Sunni and Shia jurists held the view that for adult men, apostasy from Islam was a crime as well as a sin, punishable by the death penalty, but with a number of options for leniency (such as a waiting period to allow time for repentance; enforcement only in cases involving politics),
depending on the era, the legal standards and the school of law. In the late 19th century, the use of legal criminal penalties for apostasy fell into disuse, although civil penalties were still applied. but legal executions are rare. Most punishment is extra judicial/vigilante, and most executions are perpetrated by jihadist and "takfiri" insurgents (al Qaeda, the Islamic State, the GIA, and the Taliban). Another thirteen countries have penal or civil penalties for apostates Those who disagree argue that its punishment should be less than death, should occur in the afterlife, or should apply only in cases of public disobedience and disorder (fitna).#tag:ref|Ahmet Albayrak writes in The Qur'an: An Encyclopedia that regarding apostasy as a wrongdoing is not a sign of intolerance of other religions, and it is not aimed at one's freedom to choose a religion or one's freedom to leave Islam and embrace another faith, on the contrary, it is more correct to say that the punishment is imposed as a safety precaution when conditions warrant the imposition of it, for example, the punishment is imposed if apostasy becomes a mechanism of public disobedience and disorder (fitna). An apostate is called murtadd, which means 'one who turns back' from Islam. Ridda can also refer to secession in a political context. A person born to a Muslim father who later rejects Islam is called a murtadd fitri, and a person who converted to Islam and later rejects the religion is called a murtadd milli. Takfir (takfeer) (تكفير ALA LC) is the act of one Muslim excommunicating another, declaring them a kafir, an apostate. The act which precipitates takfir is termed mukaffir.

Исламдағы жолдан таюшылықтың анықтамасы

Ислам ғалымдары осы діндегі діннен бас тартудың қандай жағдайларды қамтитыны және діннен бас тартқан адамға қай жағдайда өлім жазасы қолданылатыны туралы әртүрлі пікірде. [ескерту?]

Исламның классикалық заң ғылымында

Дәстүрлі сунни және шии ислам заңнамасы (фикх) мен олардың мектептері (мадхаб) кейбір мәселелерде келіседі: ер адамдардың діннен бас тартуы өлім жазасына тартылуы керек, ал қылмыскерлердің көпшілігіне, бірақ барлығына емес, тәубе ету мүмкіндігі берілмейді; осыдан тыс қалғандарға сиқыршылықпен айналысатындар (субхар), опасыз еретиктер (занәдика) және "қайталап қылмыс жасайтындар" жатады. Діннен бас тарту "Алланың құқығын бұзу" болып табыла ма, мұсылман болып туған адамдар тәубе етсе сақталып қалуы мүмкін бе, және басқа мектептерден өзгеше, діннен бас тартқан адамды тәубеге шақыру міндетті емес. Исламнан бас тарту үшін өлім жазасы тек діннен бас тарғаннан кейін қасаққұмарлық тонау немесе ірі ұрлық (хираба) жасағандарға ғана қолданылады, емес, басқа дінге өткендерге емес. Малики мектебі тәубе етуге он күнге дейін мүмкіндік береді, одан кейін діннен бас тартқандар өлтірілуі керек. Исламнан бас тарту – худуд қылмысы. Египеттік сот постмодернист профессор Наср Әбу Зайдты діннен бас тартқан деп тапқанда, бұл оның әйелінен күштеп ажырасуына (ол ажырасуды қаламаған) әкеп соқты, бірақ оның арқасына мақал-мәтелдегідей нысана қойылды және ол Еуропаға қашты.

Колониялық дәуір және одан кейінгі кезең

1800 жылдан бастап 1970 жылға дейін мұсылман әлемінде діннен бас тартқандарды өлім жазасына кесу деректері аз болды, соның ішінде Мысырда әйелдің (шамамен 1825-1835 жылдар аралығында) мойнына жіп салуы және 1843 жылы Осман империясында армян жасының басын шабуы. Соңында (армянның өлімінен кейін) Жоғарғы Порта империядағы мұсылмандарды дінге көшіруге тырысатын «христиан миссионерлеріне толық еркіндік беруге» келісті. Осман Танзимат кезеңінде 1856 жылғы реформа жарлығы сияқты бірқатар жарлықтар қабылданды. Бұл сонымен қатар Мұхаммед Абдух (1905 жылы қайтыс болған) сияқты исламдық модернистердің, діннен бас тартқан адам болу жеткіліксіз, қылмыскердің қоғамдық қауіпсіздікке нақты қауіп төндіруі керек екенін айтқан кезі болды. Мұсылмандарды басқа дінге көшіруге жасалған әрекеттер мұсылман қауымында өте жағымсыз болды. Діннен бас тарту туралы осы жарлықтарға қарамастан, мұсылман емес адамдарға исламды қабылдауға үнемі қысым көрсетіліп, исламнан бас тартқандар қуғынға ұшырады, жазаланды және өлім жазасымен қорқытылды, әсіресе сол кездегі Осман империясының шығыс және Левант аймақтарында. Колониялық дәуірде, Батыс үстемдігіне өткен ислам елдерінде немесе Осман империясы сияқты жерлерде, Батыс державалары оны жою үшін жеткілікті қысым жасады. Кейбір ғалымдар (Луай М. Сафи) «мемлекеттік элиталар тарапынан ешқандай қоғамдық талқылаусыз күшіне енгізілген еуропалық құқықтық кодекстерді» қабылдаудың, мұсылман халқының санасында төзімділікті шетелдік/сыртқы билікпен байланыстырғанын және қатаң сөздік түсіндірулерді (мысалы, діннен бас тартқандарды өлім жазасына кесуді) шынайылық пен заңдылықпен теңестіргенін дәлелдеді. Авторитар билеушілер көбінесе «дәстүрлі діни ғалымдармен одақтасып», қаһарлы, дәстүрлі діндарлардың наразылығын басуға тырысады. Кейбір елдерде «өздігінен әрекет ететін» мұсылмандардың діннен бас тартқандарды немесе олар деп санайтындарды өлтіруі немесе өлтіруге тырысуы жиі кездеседі, олар үкімет орындай алмаған шариғат заңын қорғап жатыр деп сендіреді.

From around 1800 up until 1970, there were only a few cases of executions of apostates in the Muslim world, including the strangling of a woman in Egypt (sometime between 1825 and 1835), and the beheading of an Armenian youth in the Ottoman Empire in 1843. In the end (following the execution of the Armenian), the Sublime Porte agreed to allow "complete freedom of Christian missionaries" to try to convert Muslims in the Empire. A series of edicts followed during the Ottoman Tanzimat period, such as the 1856 Reform Edict. This was also the time that Islamic modernists like Muhammad Abduh (d. 1905) argued that to be executed, it was not enough to be an apostate, the perpetrator had to pose a real threat to public safety. Efforts to convert Muslims to other religions were extremely unpopular with the Muslim community. Despite these edicts on apostasy, there was constant pressure on non Muslims to convert to Islam, and apostates from Islam continued to be persecuted, punished and threatened with execution, particularly in eastern and Levant parts of the then Ottoman Empire. In the colonial era, the death penalty for apostasy was abolished in Islamic countries that had come under Western rule or in places, such as the Ottoman Empire, Western powers could apply enough pressure to abolish it. Some (Louay M. Safi), have argued that this situation, with the adoption of "European legal codes enforced by state elites without any public debate", created an identification of tolerance with foreign/alien control in the mind of the Muslim public, and rigid literalist interpretations (such as the execution of apostates), with authenticity and legitimacy. Autocratic rulers "often align themselves with traditional religious scholars" to deflect grassroots discontent, which took the form of angry pious traditionalists.|group=Note In some countries, it is not uncommon for "vigilante" Muslims to kill or attempt to kill apostates or alleged apostates, in the belief they are enforcing sharia law that the government has failed to.

Өмірбаян

20-дан астам мұсылман көпшілік мемлекетінде мұсылманның діннен бас тартуы қылмыс саналатын заңдар бар, кейбіреулері де-факто, ал кейбіреулері де-юре. Көптеген елдерде исламның хисаб доктринасы дәстүрлі түрде кез келген мұсылманға басқа мұсылманды немесе бұрынғы мұсылманды ислам қоғамын зиянды ететін, яғни шариғат (ислам заңы) нормаларын бұзатын сенімдері үшін айыптауға рұқсат берген. Бұл принцип Мысыр, Пәкістан және басқа да елдерде жолдан тайғандарға қарсы құдайды қорлау айыбын қою үшін қолданылған. Соңғы жылдары мұсылман әлемінде жолдан тайғандарға қарсы зорлық-зомбылық немесе зорлық-зомбылықпен қорқытулар көбінесе мемлекеттік сот жүйесінен тыс туындады, яғни үкімет органдарының заңсыз әрекеттерінен немесе үкімет тарапынан шектеусіз жұмыс істейтін басқа адамдар немесе топтардан. Христиан дініне өткен мұсылмандарға қарсы әлеуметтік қуғын-сүргін де болды. Мысалы, Barnabas Fund христиандық ұйымы хабарлайды:

Халықаралық гуманистік және этикалық одақ та осыған ұқсас көзқарастарды білдіреді. Автор Мохсин Хамид, еректен шыққандарға көмектесушінің өзі де еректен шыққан болып есептелетін кең таралған пікірдің логикасы, қастандыққа қарсы шығушылардың арасында үрей таратуға күшті құрал болып табылатынын атап көрсетеді (кем дегенде Пәкістанда). Бұл дегеніміз, шабуылдан жарақат алған жолдан тайған адамды емдеуге келіскен дәрігер немесе оған қорқыту түскеннен кейін сол дәрігерді қорғауға келіскен полиция қызметкері де жолдан тайған болып есептеледі – "және осылай келе береді". Қазіргі заманғы реформашы/либералды мұсылмандар, мысалы, Құраншы Ахмед Субхи Мансур, Эдип Юксель және Мохаммед Шахур ислам ғалымдары Махмуд Ашур, Мустафа Аль Шака, Мохаммед Рафат Осман және Юсиф Аль Бадри тарапынан жолдан таю айыбы және оларды өлім жазасына кесу туралы талаптарға ұшырады.

Қоғамдық пікір

2008-2012 жылдар аралығында Pew Research Center 80 тілде жүргізген, көптеген елдегі мыңдаған мұсылмандармен тікелей сұхбаттасуға негіделген сауалнама исламнан бас тартып, атеист болу немесе басқа дінге көшкендерге қатысты өлім жазасы туралы түрлі көзқарастарды көрсетті. Перс шығанағы ынтымақтастық кеңесі (Сауд Арабиясы, БАӘ, Оман, Катар, Бахрейн және Кувейт) үкіметтері 2010 және 2012 жылдары діннен қайту туралы жалпыхалықтық пікірді зерттеуге Pew Research Center-ге рұқсат бермеді. Сауалнамаға сондай-ақ Қытай, Үндістан, Сирия және Нигерия сияқты Батыс Африка елдері де кірмеді.

Ел бойынша

Исламнан бас тартқандардың жағдайы мұсылман азшылық және мұсылман көпшілік аймақтарда күрт өзгеше. Мұсылман азшылық елдерінде "исламнан бас тартқандарға қарсы кез келген зорлық-зомбылыққа тыйым салынған". Ал мұсылман көпшілік елдерінде зорлық-зомбылық кейде "мекемелік деңгейге жетеді", және (кем дегенде 2007 жылы) "жүздеген мыңдаған жасырын діннен айырылғандар" зорлық-зомбылықтан қорқып, "қатты жалғандық пен психикалық күйзеліс" ішінде өмір сүруге мәжбүр.