Кіріспе
Діннен ресми түрде бас тарту, діннен шығу немесе діннің қағидаларын жоққа шығару (апостасия) – адамның діннен шығуы, одан бас тартуы немесе оның қағидаларын жоққа шығаруы. Бұл сондай-ақ, адамның бұрынғы діни сенімдеріне қайшы келетін пікірді қабылдауы ретінде де анықталуы мүмкін. Апостасия жасаған адам – жолдан тайған (апостат) деп аталады. Апостасия жасау процесі – апостатиялау (немесе апостасиялау – сондай-ақ апостацизациялау деп те жазылады) деп аталады. Әлеуметтанушылар "апостасия" терминін адамның бұрынғы дінінен бас тартуы, оны сынауы немесе оған қарсы тұруы үшін, техникалық мағынада, ешқандай жағымсыз мағынасыз қолданады. Кейде бұл термин діни емес сенімдерден немесе идеологиялардан, мысалы, саяси партиядан, қоғамдық қозғалыстан немесе спорт командасынан бас тартуға метафоралық түрде қолданылады. Апостасия көбінесе өзін-өзі анықтау емес: көптеген бұрынғы сенушілер өздерін жолдан тайғандар деп атамайды, себебі бұл терминнің жағымсыз мәні бар. Көптеген діни топтар мен кейбір мемлекеттер жолдан тайғандарды жазалайды; бұл белгілі бір діни топтың ресми саясаты болуы мүмкін немесе оның мүшелерінің ерікті іс-әрекеті болуы мүмкін. Мұндай жазаларға қарым-қатынасты тоқтату, қауымнан шығару, сөздік шабуыл, физикалық зорлық-зомбылық, тіпті өлім жазасы да кіруі мүмкін.
Apostasy (/ə/'/p//ɒ//s//t//ə//s//i/; ἀποστασία (apostasía)) is the formal disaffiliation from, abandonment of, or renunciation of a religion by a person. It can also be defined within the broader context of embracing an opinion that is contrary to one's previous religious beliefs. One who undertakes apostasy is known as an apostate. Undertaking apostasy is called apostatizing (or apostasizing – also spelled apostacizing). The term apostasy is used by sociologists to mean the renunciation and criticism of, or opposition to, a person's former religion, in a technical sense, with no pejorative connotation. Occasionally, the term is also used metaphorically to refer to the renunciation of a non religious belief or cause, such as a political party, social movement, or sports team. Apostasy is generally not a self definition: few former believers call themselves apostates due to the term's negative connotation. Many religious groups and some states punish apostates; this may be the official policy of a particular religious group or it may simply be the voluntary action of its members. Such punishments may include shunning, excommunication, verbal abuse, physical violence, or even execution.
Әлеуметтану анықтамалары
Америкалық социолог Льюис А. Козер (неміс философы және социологы Макс Шелердің ізбасарлығымен) мүртәдіктерді тек сенімдерінде күрт өзгеріс болған адамдар деп емес, "жаңа сенімінде де рухани тұрғыдан, оның мазмұнында немесе оған сай мақсаттарды іздеуде емес, тек ескі сенімге қарсы күресте және оны жоққа шығару ниетімен өмір сүретін адам" деп анықтайды. Америкалық социолог Дэвид Г. Бромли мүртәдіктердің рөлін былайша сипаттап, оны дезертирлік жасаған және сыртқы әлемге ақпарат берген адамдардың рөлінен ажыратты.
Тарих
3-шы ғасырдың басында Сасани империясында зороастризм дінінен қайтарғандық қылмыс деп есептелді. Бас жұбын Кидир яһудилерге, христиандарға, буддистерге және басқаларға қарсы қырғынды ұйымдастырып, мемлекеттік діннің беделін нығайтуға тырысты. Рим империясы христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдағаннан кейін, діннен қайту Теодосиан кодексінде, одан кейін Корпус Юрис Сивилис (Юстиниан кодексі) арқылы ресми түрде қылмыстық жазаға тартылатын қылмыс ретінде қарастырылды. Юстиниан кодексі орта ғасырларда Батыс Еуропаның көп бөлігінде заңның негізін құрады, сондықтан осы кезеңде және ерте жаңа заманда Еуропада діннен қайту түрлі деңгейде қуғынға ұшырады. Шығыс Еуропа да діннен қайтуға қатысты заңдық дәстүрлерінің көп бөлігін римдіктерден мұра етті, бірақ Юстиниан кодексінен емес. Орта ғасырлардағы вальденстер сияқты діншілдікке қарсы секталар шіркеу тарапынан діннен қайтқан деп есептелді.
Бахаи діні
Бахаи діні қауымдастығында нәкезін деп аталатын шеттетілген және діннен тайған бахаилер болған. Мұсылмандар бахаи дінінің жаттықтаушыларын исламнан айнығандар деп есептейді, және кейбір мұсылман елдерінде бахаилерге қатысты қудалау мен мазақтау оқиғалары болды.
Жазалар
Классикалық канондық құқық ерескейлік пен шиеленістіктен адасуды ерекше қарастырды. Христиандық сенімнен толық бас тарту ретінде анықталған адасу a fide теологиялық тұрғыдан ерескейліктен өзгеше саналды, бірақ декретист заңгерлердің пікірінше, отпен өлім жазасына кесілу жазасы екеуіне де бірдей қолданылды. XIII ғасырдың ықпалды теологы Хостиенсис адасудың үш түрін мойындады. Біріншісі – басқа дінге өту, ол сатқындық деп есептеліп, мүлікті тәркілеуге немесе тіпті өлім жазасына кесілуге әкелуі мүмкін. Екінші және үшінші түрлері, үйден қуу және түрмеге қамау жазалары, тиісінше, маңызды қағидаларды бұзу және діни ордендердің сертін бұзудан тұрды. Бонифаций VIII-нің жарлығы адасқандарды еретиктермен бірге санап, оларға қатысты жазаларды белгіледі. Бұл жарлық тек адасқан яһудилерді ғана атап көрсеткенмен, ол барлық адасқандарға қолданылды, ал испан инквизициясы оны күшпен христиандыққа ауысқан марандық яһудилерді де, исламнан қысыммен христиандыққа ауысқан морискілерді де қуғындау үшін пайдаланды. Қазіргі заманда христиан адасқандарына уақытша жазалар қолданылмайды. Олар бұл терминді түрлі мінез-құлыққа қатысты қолданады, соның ішінде діннің доктриналарына ашық қарсылық білдіруге, «жалған діни мерекелерді» (Рождество мен Пасханы қоса алғанда) тойлауға және басқа діндердің іс-шараларына және құлшылықтарына қатысуға. Діннің мүшелері адасқандыққа айыпталып, әдетте, қауымдық сот комитетіне шақырылады, ол оларды «қауымнан шеттетуге» құқылы – бұл діннің ең қатал тәртіптік шарасы болып табылады және діннен шығаруды, сондай-ақ барлық қауым мүшелерінің, тіпті бірге тұрмайтын жақындарының да олардан бас тартуын қамтиды. Діннің ілімдерімен келіспегендіктен ұйымды тастаған шомылдырылған адамдар да адасқан деп есептеледі және олардан бас тартады. «Құдайдың сақшы мұнарасы» қоғамының әдебиеттерінде адасқандар «ақыл-жарды» адамдар ретінде сипатталады, олар өздерінің адал емес ілімдерімен басқаларды «жұқтыруы» мүмкін. Бұрынғы мүшелер, адасқандар ретінде анықталғандар, антихристтің құрамына кіргендіктері айтылады және куәгерлер емес адамдардан да жаман көріледі.
Соңғы күндердің қасиеттілері (мормонизм)
Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің (LDS Church) мүшелері шіркеу басшылығы тарапынан, егер олар шіркеудің ілімдеріне қайшы келетін пікірлер мен ілімдерді жария түрде үйретсе немесе қолдаса, немесе LDS шіркеуіне, оның ілімдері мен саясатына, немесе оның басшыларына ашық және әдейі қарсылық көрсетсе, діннен тайғанатындар деп есептеледі. Мұндай жағдайларда шіркеу көбінесе осы талаптарға сай келмейтін мүшені шіркеу мүшелік кеңесіне жібереді, бұл мүшелік құқығын шектеуге (шіркеу іс-шараларына қатысу мүмкіндігінен уақытша айырылу) немесе мүшеліктен толық шығаруға (шіркеу мүшелігінен айырылу) әкелуі мүмкін.
Индуизм
Индуизмде "сенім немесе сенім туралы декларацияда кодификацияланған бірыңғай сенім жүйесі" жоқ, керісінше, ол Үндістанның көптеген діни құбылыстарын қамтитын жалпы атау. Жалпы алғанда, индуизм басқа діндерге қарағанда діннен бас тартуға көбірек төзімді, себебі олар кітапқа немесе бұйрықтарға негізделген, догматизмге аз мән береді және адамның өзінің дінін қалай таңдауына көбірек ашық көзқарас танытады. Кейбір индуистік ағымдар этикалық түрленудің, яғни күш көрсетілмей немесе сыйақы берілмей, толығымен қабылдануы мүмкін деп санайды, бірақ әулеттік гурудан бас тарту күнәлі іс саналады (Гуру дрохам). Вашишта Дхармашастра, Апастамба Дхармасутра және Яджнавалкьяда діннен бас тартқан адамның ұлы да діннен бас тартқан деп есептеледі. Смритичандрикада діннен бас тартқандар – оларға тиген кезде тазару үшін шомылу қажет болатын адамдар тобы ретінде тізілген. Катьяяна діннен бас тартқан брахманды жер аударуға, ал вайшья немесе шудраны патшаға құл ретінде қызмет етуге үкімдейді. Нарадасмрити және Парасара самхитасында күйеуі діннен бас тартса, әйелдің қайтадан үйленуге құқығы бар екендігі айтылған. Әулие Парашара діннен бас тартқан адам діни рәсімдерге куә болса, олардың бұзылатынын түсіндірген. Сондай-ақ ол Ригведа, Самаведа және Яджурведадан бас тартқандарды "нагна" (жалаңаш) немесе діннен бас тартқандар деп атайды.
Буддизм
Діннен бас тарту әдетте дәстүрлі буддизмде мойындалмайды. Адамдар буддизмді тастап, діннен бас тартуға буддистік қауым тарапынан ешқандай салдар тимейді. Осы айқын төзімділікке қарамастан, кейбір буддистік топтар ересь (外道, пиньинь: Wàidào; romaji: gedō; мағынасы: "сыртқы жол") ұғымын ұстанады және Будданың үйретілімінен бас тартқан адам өзіне-өзі азап сырқатының себебі болуы мүмкін екенін мойындайды. Көптеген буддистер ешбір нәрсеге абсолютті негіз жоқ деп есептейді. Татагата мектептерінің кейбір идеялары "абсолюттіні гипостаздау" деп аталады, яғни нақты діннен бас тартуды (сенімді жоғалтуды) емес, керісінше, сенімге түсуді білдіреді.
Басқа діни ағымдар
Жаңа діни қозғалыстар (ЖДҚ) төңірегіндегі дау-дамайлар көбінесе жолдан тайған адамдарды қамтиды, олардың кейбіреулері бұрынғы діндеріне қарсы ұйымдарға немесе веб-сайттарға қосылады. Көптеген ғалымдар жолдан тайғандардың және олардың әңгімелерінің, көбінесе "жолдан тайғандардың баяндамалары" деп аталатын, сенімділігін талқылайды. Әлеуметтік ғалымдар бұрынғы мүшелердің, яғни "жолдан тайғандардың" рөлін кеңінен зерттеді. Кейде бұл адамдар өздері кетіп қалған топтарды ашықтан-ашық сынап-жазалайды. Олардың мотивациясы, антикульттік қозғалыста атқаратын рөлі, куәліктерінің дұрыстығы және құрастырған оқиғалары даулы мәселелер болып табылады. Дэвид Г. Бромли, Ансон Шуп және Брайан Р. Уилсон сияқты ғалымдар сыншыл бұрынғы мүшелердің куәліктерінің дұрыстығына күмән келтірді. Уилсон жолдан тайған адамның қазір айыптайтын тобына манипуляция, мәжбүрлеу немесе алдау арқылы қалай тартылғанын түсіндіру үшін қолданатын қатыгездік туралы оқиғаны талқылайды. Әлеуметтанушы Стюарт А. Райт жолдан тайғандардың баяндамасы мен жолдан тайғандардың рөлі арасындағы айырмашылықты зерттейді, алғашқысының болжауға болатын үлгіге сәйкес келетінін мәлімдейді. Бұл баяндамалар "тұтқынды құтқару" мотивіне негіз береді, онда секталар тұтқын лагерьлерімен, ал депрограммалау – батырлықпен жасалған тұтқынды құтқару операциясымен теңестіріледі. Ол сондай-ақ "кеткендер" мен "жолдан тайғандар" арасындағы айырмашылықты жасайды, "құтқарылған немесе қалпына келтірілген" бұрынғы секта мүшелерінің оқиғалары туралы танымал әдебиеттер мен бұқаралық ақпарат құралдарының сенсациялық есептеріне қарамастан, ЖДҚ-дан кеткендердің эмпирикалық зерттеулері "әдетте олардың бұрынғы тобына оң, жанашыр немесе ең болмағанда аралас жауап береді". Жолдан тайғандардың баяндамаларын күмәндікпен қарайтын топқа Дэвид Г. Бромли, Дэниел Карсон Джонсон, доктор Лонни Д. Кливер (1932–2004), Гордон Мелтон және Брайан Р. Уилсон кіреді. Жолдан тайғандардың баяндамаларына кем сын көзбен қарайтын қарсы топқа Бенджамин Бейт Халлахми, доктор Филип Чарльз Лукас, Жан Дюхайм, Марк Данлоп, Майкл Лангон және Бенджамин Заблоцки кіреді. Кейбір ғалымдар ЖДҚ-дан бас тартқандарды жіктеуге тырысты. Джеймс Т. Ричардсон Бромлидің анықтамасын қолдана отырып, жолдан тайғандар мен хабарлаушылар арасындағы логикалық қатынасқа қатысты теорияны ұсынады, онда біріншісі екіншісінен бұрын пайда болады. Адам жолдан тайғаннан кейін хабарлаушы рөлін іздейді, содан кейін бұл рөлді атқарғаны үшін анти-секталық ұйымдар сияқты бастапқы мүшелік тобымен қайшылықта болатын топтар сыйақылайды. Бұл ұйымдар жолдан тайған адамды одан әрі тәрбиелеп, оны хабарлаушыға айналдыруға тырысады. Ол сондай-ақ осы контекстте жолдан тайғандардың "мойынды жуу" туралы айыптауларының жас ересектердің отбасылары тарапынан олардың қауіпсіздігіне қауіп төндіретінін түсіндіру үшін және олардың жаңадан табылған хабарлаушы рөлін нығайту үшін қалай жасалатынын сипаттайды. Арман Л. Маус, шынайы жолдан тайғандар деп, олардың мансабын қолдаған оппозициялық ұйымдарға қол жеткізгендерін анықтайды және олардың өткені мен жаңа діндердегі қорқынышты тәжірибелерінің ретроспективті есептерін растайды, осы жағдайда олар мен хабарлаушылар немесе дезертирлер арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Қазіргі кездегі соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіхтің фундаменталистік шіркеуінің мүшесі Дональд Рихтер (FLDS) бұл Кэролин Джессоп пен Флора Джессоптың жазбаларын түсіндіре алады деп жазады, FLDS шіркеуінің бұрынғы мүшелері, балаларға қатысты зорлық-зомбылық айыптары бойынша YFZ ранчосынан балаларды алып тастағанда үнемі билік тарапына ден қойды. Велспринг ретрит және ресурстық орталығының психология көмекшісі Рональд Бёркс 132 бұрынғы культ мүшелері мен культ қатынастарының психологиялық қорлық шкаласы (GPA) мен неврологиялық бұзылу шкаласы (NIS) баллдарын салыстырған зерттеуде GPA өлшеуі бойынша реформалау ортасының қарқындылығы мен NIS өлшеуі бойынша когнитивтік бұзылу арасындағы оң байланысты тапты. Қосымша нәтижелер - бұл культ сыншыларының бұрынғы зерттеулерін растайтын білім деңгейін ескере отырып, табыс табудың төмендеуі (Мартин 1993; Сингер және Офше, 1990; Вест және Мартин, 1994) және Конвей мен Сигельманмен (1982), Льюис және Бромлимен (1987) және Мартинмен және басқалармен келісетін депрессия мен диссоциацияның елеулі деңгейлері. (1992). Әлеуметтік зерттеушілер Бромли мен Хэдден "культ" немесе "секта" мүшесі болғанның салдары туралы эмпирикалық қолдаудың жоқтығын және оған қарсы эмпирикалық дәлелдердің көп екенін атап өтті. Олардың ішінде ЖДҚ-қа қатысқан адамдардың басым көпшілігі оны тастап кетеді, көбінесе екі жылдан кем уақыт ішінде; оны тастаған адамдардың басым көпшілігі өз еркімен кетеді; және екі үшін бірі (67%) "осы тәжірибеден ақылдырақ болды" деп сезінеді. Ф. Деркс және дін психологы Ян ван дер Лансқа сәйкес, культтан кейінгі біртұтас жарақат жоқ. Қызметтен кеткеннен кейін психологиялық және әлеуметтік проблемалар жиі кездеседі, бірақ олардың сипаты мен қарқындылығы жеке тарихқа, бұрынғы мүшенің қасиеттеріне, сондай-ақ кеткен себептері мен жолына байланысты.
Dr. Lonnie D. Kliever (1932–2004), Gordon Melton, and Bryan R. Wilson. An opposing camp less critical of apostate narratives as a group includes Benjamin Beit Hallahmi, Dr. Phillip Charles Lucas, Jean Duhaime, Mark Dunlop, Michael Langone, and Benjamin Zablocki. Some scholars have attempted to classify apostates of NRMs. James T. Richardson proposes a theory related to a logical relationship between apostates and whistleblowers, using Bromley's definitions, in which the former predates the latter. A person becomes an apostate and then seeks the role of whistleblower, which is then rewarded for playing that role by groups that are in conflict with the original group of membership such as anti cult organizations. These organizations further cultivate the apostate, seeking to turn him or her into a whistleblower. He also describes how in this context, apostates' accusations of "brainwashing" are designed to attract perceptions of threats against the well being of young adults on the part of their families to further establish their newfound role as whistleblowers. Armand L. Mauss, defines true apostates as those exiters that have access to oppositional organizations that sponsor their careers as such, and validate the retrospective accounts of their past and their outrageous experiences in new religionsmaking a distinction between these and whistleblowers or defectors in this context. Donald Richter, a current member of the Fundamentalist Church of Jesus Christ of Latter Day Saints (FLDS) writes that this can explain the writings of Carolyn Jessop and Flora Jessop, former members of the FLDS church who consistently sided with authorities when children of the YFZ ranch were removed over charges of child abuse. Ronald Burks, a psychology assistant at the Wellspring Retreat and Resource Center, in a study comparing Group Psychological Abuse Scale (GPA) and Neurological Impairment Scale (NIS) scores in 132 former members of cults and cultic relationships, found a positive correlation between intensity of reform environment as measured by the GPA and cognitive impairment as measured by the NIS. Additional findings were a reduced earning potential in view of the education level that corroborates earlier studies of cult critics (Martin 1993; Singer & Ofshe, 1990; West & Martin, 1994) and significant levels of depression and dissociation agreeing with Conway & Siegelman, (1982), Lewis & Bromley, (1987) and Martin, et al. (1992). Sociologists Bromley and Hadden note a lack of empirical support for claimed consequences of having been a member of a "cult" or "sect", and substantial empirical evidence against it. These include the fact that the overwhelming proportion of people who get involved in NRMs leave, most short of two years; the overwhelming proportion of people who leave do so of their own volition; and that two thirds (67%) felt "wiser for the experience". According to F. Derks and psychologist of religion Jan van der Lans, there is no uniform post cult trauma. While psychological and social problems upon resignation are not uncommon, their character and intensity are greatly dependent on the personal history and on the traits of the ex member, and on the reasons for and way of resignation.
Тарихи тұлғалар
Юлиан Отступник (331/332–363 жж.), Рим императоры, отбасын өлтіргендердің христиандық тәрбиесін беруіне қарамастан, өзінің тәрбиесін қабылдамады және қауіпсіздік орнағаннан кейін неоплатонизмге сенетінін жариялады. Литваның бірінші және жалғыз христиан патшасы Миндаугас 1251 жылы христиан дінін қабылдады, бірақ 1261 жылы одан бас тартып, бұрынғы пұтқа табынушылыққа қайта оралды. Оның христиан дінін қабылдауы саяси амал болды деп есептеледі, сондықтан Дурбе шайқасында жеңіске жеткеннен кейін патшаның туысы Трениота оны христиандықтан бас тартуға көндірді. Сэр Томас Уэнтворт, 1-ші Страффорд графы, 1628 жылы Парламенттің қолдауын Парламенттен Карл I-ге ауыстырғаны үшін Парламент тарапынан «Ұлы тайып кеткен» деп жарияланды, осылайша оның діни көзқарасын кальвинизмнен арминиандыққа өзгертті. Абрахам бен Абрахам (Валентин (Валентин, Валентин) Потоцкий графы), Потоцкий әулетінің поляк ақсұлуы, ол иудаизмге өтті деп айтылады және 1749 жылы католицизмнен бас тартып, дінін сақтайтын яһуди болғандықтан өртеуге берілді. Мария Монк (1816–1849), кейде католик шіркеуінен тайып кеткен деп есептеледі, бірақ оның католик болғанына көп айғақ жоқ. Лорд Джордж Гордон, бастапқыда ынталы протестант және 1780 жылғы Гордон бүлігінің қозғаушысы, ақырында христиандықтан бас тартып, иудаизмге көшті, осының салдарынан оқшауландырылды.