Кіріспе
Басқаның діни сенімдеріне немесе амалдарына қатысты төзбеушілік – діни қауымдастықтардың арасындағы немесе нақты амалдарды ұстанатын топтардың арасындағы төзбеушілік. Діни төзбеушілік – басқаның діни сенімдеріне, амалдарына, иманға немесе оның болмауына қатысты төзбеушілік. Өзіңіздің діни сенімдеріңізге қарсы келетін мәлімдемелер төзбеушілік болып табылмайды. Керісінше, діни төзбеушілік – адам немесе топ (мысалы, қоғам, діни топ, дінсіздер тобы) нақты діни топтың немесе жеке адамның діни сенімдері мен амалдарына қатысты төзбеушілік танытқанда туындайды.
intolerance by and between religious communities or by communities of specific practices
Religious intolerance is intolerance of another's religious beliefs, practices, faith or lack thereof. Statements which are contrary to one's religious beliefs do not constitute intolerance. Religious intolerance, rather, occurs when a person or group (e. g., a society, a religious group, a non religious group) specifically refuses to tolerate the religious convictions and practices of a religious group or individual.
Тарихи көзқарас
Дінге қатысты төзімсіздік және тіпті діни азшылықтарды (кейде қазіргі Бахрейндегі немесе Голланд билігіне дейінгі Индонезия патшалықтарындағы діни көпшілікті) белсенді қудалаудың тарихы ұзақ. Барлық діндер дерлік тарихта басқа пікірлерді қуғынға салуға ұшыраған және осы қуғынды өздері де жүзеге асырған. Қазіргі діни төзімділік тұжырымы еуропалық діни соғыстардан, әсіресе, 30 жылдық соғысты аяқтаған Вестфалия бейбіт шартынан (1618–1648) және 16-18 ғасырлардағы протестанттар мен католиктер арасындағы қақтығыстардан, сондай-ақ протестанттық реформация кезінде қалыптасты. "Діни төзімділік" доктринасы католик Габсбургтер мен Густав Адольф басқарған Швеция сияқты жаңа протестант мемлекеттері арасындағы 30 жылдық соғыстың нәтижесінде пайда болды. Осы кезеңде билеушілер өз саяси биліктерінен діни сезімдер мен догмаларды жоюға тырысты. 1648 жылғы шарт мемлекеттерге егемендік құқығын берді және сонымен қатар Киелі Рим империясы шегінде христиан діндерінің азшылықтарының болуына рұқсат берді.
Қазіргі көзқарас пен практика
Кейбір елдердің конституцияларында мемлекетке діни төзімсіздіктің белгілі бір актілеріне қатысуға тыйым салатын ережелер бар, сондай-ақ осы ережелерге сәйкес мемлекет өз шекарасында белгілі бір дінге артықшылық көрсетуге тыйым салады. Мұндай ережелерге мысал ретінде АҚШ Конституциясының бірінші түзетуі, Германия Федеративтік Республикасының Негізгі заңының 4-бабы, Ирландия Конституциясының 44.2.1-бабы, Эстония Конституциясының 40-бабы, Түркия Конституциясының 24-бабы, Қытай Халық Республикасы Конституциясының 36-бабы және Филиппин Конституциясының 3-бабының 5-бөлігін қарастыруға болады. Басқа мемлекеттерде дінге тікелей қатысты конституциялық ережелер болмаса да, діни негіздегі кемсітушілікке тыйым салатын ережелер бар (мысалы, Франция Конституциясының 1-бабын, Канаданың Құқықтар мен бостандықтар туралы хартиясының 15-бабын және Египет Конституциясының 40-бабын қараңыз). Бұл конституциялық ережелер мемлекеттің барлық элементтері әрқашан діни төзімсіздікке ұшырамайтынына кепілдік бермейді, ал тәжірибе әр елде әр түрлі болуы мүмкін. Ал басқа елдер діни артықшылықтарға, мысалы, бір немесе бірнеше мемлекеттік діндерді құру арқылы жол беруі мүмкін, бірақ діни төзімсіздікке жол бермейді. Мысалы, Финляндияда Эвангелистік-лютерандық Финляндия шіркеуі мен Финляндия православие шіркеуі ресми мемлекеттік діндер ретінде бар, бірақ конституцияның 11-бабында дінін еркін білдіру құқығын қолдайды. Нацистік Германияда Ехоба куәгерлері мен Бахаи діні сияқты шағын діни азшылықтарға Германияда тыйым салынды, ал иудаизмді жою оның ізбасарларын қырғынға ұшыратумен бірге жасалды. Тәуелсіздік алғаннан бері әр онжылдықта жүздеген діни тәртіпсіздіктер орын алған. Бұл толқындарда көптеген мұсылмандар, индустар, сикхтер, джайндар, христиандар мен буддистер қаза тапты. АҚШ-тың Халықаралық діни еркіндік жөніндегі комиссиясы Үндістанды діни азшылықтарды қудалау бойынша 2-ші топқа жатқызды, ол Ирак пен Мысырмен бірдей. 2018 жылғы баяндамада USCIRF индуистік ұлтшыл топтарды Үндістанды зорлық-зомбылық, қорқыту және индуистерге қарсы қысым көрсету арқылы "сафрондау" науқаны үшін айыптады. Мемлекеттік үкіметтердің шамамен үштен бірі индустар еместерге қарсы қайта дінге кіру және/немесе сиыр сойылуына қарсы заңдарды қолданды, ал үй-бүлесі сүт, былғары немесе сиыр етін ұрпақтан ұрпаққа сатумен айналысатын мұсылмандарға және христиандарға қарсы зорлық-зомбылық жасады. "Қойды қорғау" линч тобы 2017 жылы кем дегенде 10 адамды өлтірді. Кейбір елдерде діни нанымдарды жамандауға тыйым салатын заңдар бар. Кейбір конституцияларда құлшылық етудің барлық түрлеріне тыйым салатын заңдар сақталған (мысалы, 2006 жылы Германияда Манфред ван Х. Исламға қарсы құлшылық ету үшін сотталды). Толеранттылық пен дінге қарсы заңдардың арасындағы байланыс заңдар бір ғана дінге қатысты болған кезде өте тығыз болады. Пәкістанда Құранның немесе Мұхаммед пайғамбардың ілімдеріне қарсы көңілдес сөз айту жазасы - өмір бойы түрмеде қалу немесе өлім жазасы. Бірнеше елде, әсіресе Ауғанстанда, мәсіхшілікті қабылдағаны үшін өлім жазасына кесілген Абдул Рахманның алғашқысы ретінде, өздерінің бұрынғы дінінен бас тартуы қылмыстық деп саналады. Алайда кейін босатылды. Біріккен Ұлттар Ұйымы Біріккен Ұлттар Ұйымының жарғысында және Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияның 2 және 18-баптарында көрсетілгендей, адамның діни сенімін еркін білдіру құқығын қолдайды. 2-бапта діни негіздегі кемсітушілікке тыйым салынады. 18-бап адамның дінін өзгерту еркіндігін қорғайды. Адам құқықтары туралы декларацияға қол қою - бұл декларация емес, келісім-шарт заңды түрде міндетті болғандықтан, бұл міндеттемелердің қоғамдық кепілі болып табылады. Халықаралық сотқа бағынудан аулақ болу үшін, 1998 жылы АҚШ Халықаралық діни бостандық туралы заң қабылдап, Халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссия құрды және АҚШ үкіметі Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияда көрсетілген діни бостандықтарды бұзатын кез келген елге қарсы әрекет етуді бұйырды. Адам құқықтары жөніндегі кеңес 2011 жылы "Дінге немесе сенімге негізделген адамдарға қатысты төзбеушілікке, жағымсыз стереотиптерге және стигматизацияға, сондай-ақ кемсітушілікке, зорлық-зомбылыққа және зорлық-зомбылыққа шақырумен күресу" туралы 16/18 қарарын қабылдады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция, Еуропалық Одақтың барлық мемлекеттеріне заңды түрде міндетті (Ұлыбританияда 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заң қабылданғаннан кейін), адамның дінін таңдау және өзгерту құқығын шектеуді 9-бапта, ал діни негіздегі кемсітушілікті 14-бапта заңсыз деп жариялайды. Солтүстік Кореяда, режим рұхсат етілмеген діни топтардың діни қызметін басуды жалғастырып жатыр деген хабар бар. Солтүстік Корея дінсіз мемлекет болып саналады, онда босқындар, дезертирлер және үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) бұрынғы жылдары режимнің жер асты христиан шіркеулерінің мүшелерін қамау және өлім жазасына кесуін көргендерін мәлімдеді. Елге қол жеткізудің қиындығы және уақтылы ақпарат алу мүмкін болмауына байланысты, бұл қызметті растау қиын. АҚШ Мемлекеттік департаменті 2000 жылғы халықаралық діни бостандық туралы жылдық есебінде Қытай, Мьянма, Иран, Ирак және Суданды діни сенімдері мен тәжірибелері үшін адамдарды қудалауда айыптады. 1999 жылдың шілдесінен 2000 жылдың маусымына дейінгі кезеңді қамтитын есеп Мемлекеттік департаменттің діни бостандық бұзылған елдерге қатысты саясатын көрсетеді. Freedom House атты адвокациялық тобы 2000 жылы "Діни бостандық әлемде" деген тақырыпта есеп жариялады, онда елдер діни бостандық деңгейіне қарай бағаланды. Діни бостандық ең аз құрметтелген елдерге 7 ұпай берілді, олар Түрікменстан, Иран, Сауд Арабиясы, Судан, Мьянма және Солтүстік Корея болды. Қытайға жалпы алғанда 6 ұпай берілді, бірақ Тибет 7-санатқа бөлек тізілді. Діни бостандық ең жоғары деңгейде құрметтелген елдерге 1 ұпай берілді, олар Эстония, Финляндия, Ирландия, Нидерланды, Норвегия және АҚШ болды. Діни төзімділікті ашық түрде жақтаған елдердің ішінде төзімділіктің шегі туралы пікірталас жалғастып келеді. Кейбір жеке тұлғалар мен діни топтар, мысалы, Растафари қозғалысының мүшелері тарапынан қолданылатын марихуана, жергілікті американдықтар емес адамдардың құс қауырсынын діни мақсатта пайдалануы (құс қауырсыны туралы заңға, 50 CFR 22-ге қайшы) немесе 19 ғасырдағы ЛДС шіркеуі арасындағы көп әйелділік сияқты құрылған заңға қайшы келетін әрекеттерді қамтитын сенімдерді немесе тәжірибелерді сақтап қалады.
Австралияда
Дін бостандығы, ішінара, қоғамдағы діни топтар арасындағы қарым-қатынастың жақсы болуының нәтижесінде дамыды. Елдегі жергілікті және жергілікті емес діндер арасында төзімділік пен түсіністікті арттыруға бірнеше үкіметтік емес ұйымдар көмектесті. Олардың қатарында Колумбиялық христиан-мұсылман қатынастары орталығы, Австралиядағы Ұлттық шіркеулер кеңесі және оған қарасты аборигендер мен аралдықтар комиссиясы, сондай-ақ Австралиялық христиандар мен яһудилер кеңесі болды. Виктория штатында (Австралия) 2001 жылғы «Нәсілдік және діни төзімділік» заңы діни нанымдарына байланысты «басқа адамды немесе адамдар тобын жек көруге, қатты қорлауға, немесе қатты мазақ етуге шақыратын әрекеттерді» заңсыз деп жариялайды. 2003 жылы исламға қарсы көңіл күйдің күшеюіне жауап ретінде HREOC араб және мұсылман азаматтарына қатысты предубицияны жою мақсатында ұлттық кеңесулерді қамтитын жобаны бастады. Кеңесулер барысында комиссия мұсылман азаматтарының этникалық тегі мен нәсілі, сондай-ақ діні бар-жоғын қарастырды, бұл оларды Федералдық нәсілдік дискриминация заңы бойынша толық қорғауға құқылы ететін еді. 2004 жылғы маусымда жарияланған комиссияның есебі араб және мұсылман азаматтарының нәсілдік статусы туралы ешқандай қорытынды жасаған жоқ. 2005 жылдың қаңтарында Австралиялық неонацистік ұлтшыл қозғалысының жетекшісі 2004 жылы Перт қаласында бірнеше азиялық меншік кәсіпорындар мен синагогқа шабуыл жасалған немесе расистік граффитилер жазылған оқиғалармен байланысты болды. 2005 жылдың 11 желтоқсанында Сиднейдің Кронулла ауданында ливандық австралиялық жастардың екі құтқарушыға шабуыл жасауынан төңкеріс басталды. Шабуылға наразылық білдірген наразылар арабтарға және мұсылмандарға қарсы ұрандарды жариялады. Көрермендердің арасында орталық шығыстан шыққан немесе мұсылман деп саналғандар зорлық-зомбылыққа ұшырады. Келесі күні Сидней маңындағы вандализм және басқа да шабуылдар туралы хабарлар тарады.