Діни наным-сенімдерді қабылдау және дін өзгерту мәселелері

Кіріспе

Діни сенімдерді қабылдау – діни сенімдерді ерікті түрде қабылдау.

Діни сенімге өту – бұл басқаларын есепке алмай, нақты бір діни ағыммен байланысты сенімдер жиынтығын қабылдау. Осылайша, "дінге өту" дегені – бір дінге сенуді тоқтатып, басқасына қосылуды білдіреді. Бұл бір діннің ішіндегі бір тармағынан екіншісіне, мысалы, протестанттық христиандықтан римдік католицизмге немесе сунниттік исламнан шииттік исламға өтуді қамтиды. Кейбір жағдайларда дінге өту – діни өзін-өзі танудың өзгеруін көрсетеді және арнайы рәсімдермен белгіленеді. Адамдар түрлі себептермен басқа дінге өтеді, соның ішінде сенімдердің өзгеруіне байланысты еркін таңдау арқылы белсенді өту, екінші реттік өту, өлім төсегінде өту, ыңғайлылық үшін өту, неке арқылы өту және мәжбүрлі өту. Прозелитизм – басқа дінді немесе сенім жүйесін иландыру арқылы басқа біреуді дінге өтуге шақыру. Жолдан тайған – дін өкілдері өз дінінен немесе ағымынан бас тарқан адамды атау үшін қолданатын термин.

Дін және прозелитизм

Әлемдік діндер екі топқа бөлінеді: жаңа жақтастарды белсенді түрде іздейтіндер (миссионерлік діндер) және іздемейтіндер (миссионерлік емес діндер). Бұл жіктеу 1873 жылы Макс Мюллер оқыған дәріске қатысты, және діннің жаңа мүшелерге ұмтылуына негізделген. Миссионерлік діндерге буддизм, христиандық және ислам кіреді, ал миссионерлік емес діндерге иудаизм, зороастризм және индуизм жатады. Сонымен қатар, алғашқы діндер, конфуциандық және даосизм сияқты діндер де миссионерлік емес діндер деп есептелуі мүмкін.

Бахаи діні

Бахаилер өз сенімдерін өзгелермен бөліскенде, "естуге мүмкіндік алу" – яғни, өздері үйретуді ұсынған адамның айтқандарын тыңдауға дайын екеніне көз жеткізулері керек. Бахаи пионерлері өздерінің қабылдаған қауымдастықтарындағы адамдардың мәдени негіздерін алмастыруға тырысудың орнына, қоғамға еніп, бахаи қағидаларын көршілерімен бірге өмір сүруде және жұмыс істеуде қолдануға шақырылады. Бахаилер барлық аян етілген діндердің құдайдан келгенін мойындайды және бұл діндер құдайлық жоспардың бөлігі ретінде бірінен соң бірі пайда болды деп санайды (прогрессивті аянға қараңыз), әр жаңа аян өзінің алдыңғыларын толықтырып, орындайды. Бахаилер өз сенімдерін ең соңғы (бірақ соңғы емес) деп санайды және оның адамзаттың бірлігі қағидасына негізделген ілімдері жаһандық қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыруға ең қолайлы деп санайды. Көптеген елдерде дінге кіру – сенімін білдіретін жай ғана куәлік қағазын толтырумен шешіледі. Бұл Бахаулла – Иманның Негізін қалаушының – осы заманның Алланың Елшісі екенін мойындау, оның ілімдерін тану және қабылдау, сондай-ақ ол орнатқан институттар мен заңдарға бағыну ниетін білдіреді. Бахаи дініне кіру – барлық аян етілген діндердің ортақ негізіне деген берік сенімді, адамзат бірлігіне деген міндеттемені және жалпы қоғамға, әсіресе бірлік пен келісімді нығайтатын салаларда белсенді қызмет көрсетуді қамтиды. Бахаи дінінде діни қызметкерлер болмағандықтан, жаңадан кіргендер де қоғамның барлық салаларында белсенді болуға шақырылады. Тіпті жаңадан дінге келген адам да жергілікті Рухани Ассамблеяға сайлануы мүмкін – бұл бахаи қауымының басшы институты.

Христиандық

Христиандықта дінге өту үш түрлі нәрсені білдіреді: бұрын христиан емес адамның христиан болуы; бір христиандық тағылымнан екіншісіне ауысуы; немесе рухани даму, кейде «екінші дінге өту» немесе «крещение алғандардың дінге өтуі» деп аталады. Христиан дініне өту – бұрын христиан емес адамның христиандықтың қандай да бір түрін қабылдауы. Кейбір христиандық секталар жаңа мүшелер үшін, басқа христиандық секталардағы немесе басқа секталардағы тарихына қарамастан, толыққанды дінге өтуді талап етеді. Нақты талаптар әртүрлі шіркеулер мен конфессиялар арасында өзгеше болады. Крещение дәстүрлі түрде христиандыққа қабылдаудың қасиетті ірісі ретінде қарастырылады. Христиандық крещение яһудилердің миквада шомылуымен кейбір ортақ белгілері бар. Жаңа өсиетте Иса өз шәкірттеріне «Барлық елдерге барып, оларды шәкірт қылыңдар» деп бұйрық берді. Жақсы жаңалықты іс пен сөзбен тарату – христиандардың міндеті.

Протестанттардың салыстыруы

Бұл кесте үш протестанттық нанымды қысқаша баяндайды. Тақырып Кальвинизм Лютерандық Арминийлік Кері қайту (Conversion) Монергистік, Киелі Рухтың ішкі шақыруы арқылы, қарсы тұруға болмайтын. Монергистік, құдайдың рақымы арқылы, қарсы тұруға болады. Синергиялық, еркін ерік-жігердің жалпы рақымымен, қарсы тұруға болады.

Буддизм

Буддизмге жаңадан келгендер дәстүрлі түрде "Үш панаға бесіну" рәсімін (Будда, Дхарма және Санға – Үш асыл тасқа деген сенімді білдіру) монах, монахша немесе оларға ұқсас өкілдің алдында өткізеді, көбінесе санга, яғни практикалаушылар қауымы да қатысады. Буддизм тарихында бүкіл елдер мен аймақтардың буддизмге көшкен жағдайлары жиі болды, себебі буддизм Азияға кеңінен тарады. Мысалы, 11-ғасырда Бирмада Анората патша бүкіл елін теравада буддизміне өткізді. 12-ғасырдың соңында VII Джаяварман кхмер халқының теравада буддизміне көшуіне жағдай жасады. Бүгінгі күнге дейін аудандар мен қауымдардың буддизмге жаппай өтуі жалғасуда, мысалы, Үндістандағы Далит буддистік қозғалысында ұйымдастырылған жаппай көшулер болды. Кейбір буддалық ағымдарда дінге өтуге шақыруға қатысты ерекшеліктер кездесуі мүмкін. Мысалы, Тибет буддизмінде қазіргі Далай-лама жаңадан дінге өткізу үшін белсенді әрекеттер жасаудан бас тартады.

Индуизм

Индуизм – монотеизм, политеизм, панентеизм, пантеизм, пандеизм, монизм және атеизм сияқты нанымдары бар алуан түрлі ой жүйесі. Индуизмнің дәстүрлі шіркеулік ұйымы, орталықтандырылған діни билігі, жалпыға қабылданған басқару органы, міндетті қасиетті кітабы және міндетті түрде дұға ету талаптары жоқ. Оның кең таралған және ашық құрылымында, Веда дәуірінен бері Үндістанда аскет ғалымдарының көмегімен көптеген мектептер мен индуизм секталары дамып, бөлінді. Индуизм философиясының тарихындағы алты Астика және екі Настика мектебі миссионерлік немесе дінге шақыру әдістемесін дамытпады және бір-бірімен қатар өмір сүрді. Көптеген индуистік мектептер мен секталар белсенді түрде жаңа мүшелерді іздемейді. Адамдар өздерінің құдайларына, рухани сенімдеріне кіруді, одан кетуді немесе оны өзгертуді, кез келген рәсімдер мен тәжірибелерді қабылдауды немесе тастауды және рухани білім мен азаттыққа (мокша) әртүрлі жолдармен ұмтылуды таңдай алады. Дегенмен, индуизмнің әртүрлі мектептерінде барлық тірі жандардың Атман (жан) ие екендігі, карма теориясы, руханилық, ахимса (зұлымдық жасамау) ең үлкен дхарма немесе ізгілік ретінде және тағы да басқалар сияқты бірнеше негізгі ортақ нанымдар бар. Индуизмнің кейбір секталары, әсіресе Бхакти мектептері 20-ғасырдың басында немесе ортасында жаңа мүшелерді іздеуді немесе қабылдауды бастады. Мысалы, Халықаралық Кришна санасы қоғамы сияқты ұйымдар индуизмнің өз секталарына еруге ниет білдіргендерді қабылдайды және олардың өз діни түрлендіру рәсімдері бар. 1800 жылдан бері индуизмнен және индуизмге дін ауысу индуизм ішінде даулы мәселе болып табылады. Кейбіреулер миссионерлік дінге шақыру, екі жақтан да болсын, индуизмнің қағидаларына қайшы келеді деп санайды. Брахмо Самадж сияқты индуизмнің кейбір секталарының діни басшылары индуизмді миссионерлік емес дін ретінде қарастырды, бірақ жаңа мүшелерді құшақ жайып қарсы алды, ал индуизмнің алуан түрлі мектептерінің басқа басшылары Үндістанға миссионерлік ислам мен христиандықтың келгенімен «индуизмде дінге шақыру деген нәрсе жоқ» деген көзқарас қайта қарастырылуы керек деп мәлімдеді. Соңғы онжылдықтарда индуизмнің негізгі мектептері дін ауыстыруды қабылдау жолдарын жүйелеуге тырысты, бұл дінаралық аралас некелердің көбеюіне әкелді. Бұл орындардың кейбіреулері матхалар мен ашрамалар (ермитаж, монастырь) болып табылады, онда бір немесе бірнеше гуру (рухани жетекші) дінге ауысу рәсімін өткізеді және рухани талқылаулар ұйымдастырады. Таттвартасутра сияқты ежелгі джайнизм мәтіндерінде айтылған бес негізгі серт: Ахимса – іс-әрекеттерімен немесе ойларымен ешбір тірі жанға зиян келтірмеу. Сатья – жалған айтпау немесе басқаларды ренжітетін сөздер айтпау. Астея – рұқсатсыз ештеңе алмау. Брахмачарья – үйленгендер үшін ұяттылықты сақтау / монахтар мен монахтар үшін іс-әрекет, сөздер мен ойлардағы бойжеткендік. Апариграха (иелік етпеу) – иелікке берілмеу. Джайнизмде бес сертке орай ұстану – басты талап. ғибадатханаға бару сияқты басқа барлық аспектілер екінші деңгейде. Джайнизм дінінің монахтары мен монахтары осы бес сертке қатаң орай ұстануға міндетті.

Hinduism is a diverse system of thought with beliefs spanning monotheism, polytheism, panentheism, pantheism, pandeism, monism, and atheism among others. Hinduism has no traditional ecclesiastical order, no centralized religious authorities, no universally accepted governing body, no binding holy book nor any mandatory prayer attendance requirements. In its diffuse and open structure, numerous schools and sects of Hinduism have developed and spun off in India with help from its ascetic scholars, since the Vedic age. The six Astika and two Nastika schools of Hindu philosophy, in its history, did not develop a missionary or proselytization methodology, and they co existed with each other. Most Hindu sub schools and sects do not actively seek converts. Individuals have had a choice to enter, leave or change their god(s), spiritual convictions, accept or discard any rituals and practices, and pursue spiritual knowledge and liberation (moksha) in different ways. However, various schools of Hinduism do have some core common beliefs, such as the belief that all living beings have Atman (soul), a belief in karma theory, spirituality, ahimsa (non violence) as the greatest dharma or virtue, and others. Some sects of Hindus, particularly of the Bhakti schools began seeking or accepting converts in early to mid 20th century. For example, groups like the International Society for Krishna Consciousness accept those who have a desire to follow their sects of Hinduism and have their own religious conversion procedure. Since 1800 CE, religious conversion from and to Hinduism has been a controversial subject within Hinduism. Some have suggested that the concept of missionary conversion, either way, is contrary to the precepts of Hinduism. Religious leaders of some of Hinduism sects such as Brahmo Samaj have seen Hinduism as a non missionary religion yet welcomed new members, while other leaders of Hinduism's diverse schools have stated that with the arrival of missionary Islam and Christianity in India, the view that "there is no such thing as proselytism in Hinduism" must be re examined. In recent decades, mainstream Hinduism schools have attempted to systematize ways to accept religious converts, with an increase in inter religious mixed marriages. Some of these places are mathas and asramas (hermitage, monastery), where one or more gurus (spiritual guide) conduct the conversion and offer spiritual discussions. The five main vows as mentioned in the ancient Jain texts like Tattvarthasutra are:
Ahimsa Not to injure any living being by actions and thoughts. Satya Not to lie or speak words that hurt others. Asteya Not to take anything if not given. Brahmacharya Chastity for householders / Celibacy in action, words and thoughts for monks and nuns. Aparigraha (Non possession) non attachment to possessions. Following the five vows is the main requirement in Jainism. All other aspects such as visiting temples are secondary. Jain monks and nuns are required to observe these five vows strictly.

Басқа діндер мен секталар

ХХ ғасырдың екінші жартысында жаңа діни қозғалыстардың (ЖДҚ) қарқынды өсуіне байланысты, кейбір психологтар мен ғалымдар бұл топтардың жаңа мүшелерді тарту үшін "мойынды ұстау" немесе "ойды бақылау" тәсілдерін қолданады деген пікірге келді. Бұл теория бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен таралды, бірақ басқа ғалымдар, соның ішінде дін социологтары оған қарсы шықты. 1960 жылдары социолог Джон Лофланд Калифорнияда Біріктіру шіркеуінің миссионері Янг Оун Ким және американдық шіркеу мүшелерінің шағын тобымен бірге тұрып, олардың сенімдерін тарату және жаңа мүшелерді қабылдауға бағытталған әрекеттерін зерттеді. Лофланд олардың көптеген күш-жігері нәтижесіз болғанын, ал шіркеуге қосылған көптеген адамдардың себебі жеке қарым-қатынастар, көбінесе отбасылық байланыстар болғанын байқады. Лофланд 1964 жылы "Дүние сақшылары: культ процестерін зерттеу" атты докторлық диссертациясында және 1966 жылы "Соңғы күн культы: түрлену, насихаттау және сенімді сақтау туралы зерттеу" кітабында (Прентис Холл баспасы) өз тұжырымдамаларын жариялады. Бұл діни түрлену процесін зерттеудегі ең маңызды және жиі сілтеме жасалатын еңбектердің бірі және жаңа діни қозғалысты зерттеудегі алғашқы қазіргі заманғы социологиялық зерттеулердің бірі болып саналады. Саентология шіркеуі "тегін стресс-тесттер" ұсынып, жаңа мүшелерді тартуға тырысады. Сонымен қатар, ол кейбір мүшелерінің, әсіресе американдық актер Том Круздың танымал статусын пайдаланып, адамдарды өз шіркеуіне тартуға ұмтылады. Саентология шіркеуі барлық жаңа мүшелер Саентология қызметтерін алу алдында Саентология шіркеуімен қарым-қатынасын регламенттеуші заңдық келісімге қол қоюын талап етеді. АҚШ және Нидерландыда жүргізілген зерттеулер дәстүрлі шіркеулердің жетіспейтін аймақтарда жаңа діни қозғалыстарға мүше болып табынатын адамдардың пайзысының жоғары екенін көрсетті. Бұл Жаңа дәуір орталықтарының болуына да қатысты. Насихаттаудың қарсы бағытында ешқандай жаңа мүшелерді қабылдамайтын немесе мұны сирек жасайтын діндер бар. Көбінесе бұл этникалық негізде құрылған, шағын және жабық қауымдастықтар, мысалы, язидтер, друздар және мандеандар. Үндістандағы зороастризмді ұстанатын парсылар дәстүрлі түрде жаңа мүшелерді қабылдамайды, бірақ 20 ғасырда мүшелер санының күрт төмендеуіне байланысты бұл мәселе даулы болды. Қытайдың дәстүрлі дінінде мүшелікке және, демек, түрленуге қатысты нақты критерийлер жоқ. Дегенмен, даосизмде қытайлық буддизмнің паналау рәсімдерінен алынған және өңделген діни түрлену рәсімі бар. Шейкерлер мен кейбір үнділік евнухтар бауырсақтар ұрпақ көбейтуге рұхсат бермейді, сондықтан әрбір мүше түрленген адам болып табылады.

In the second half of the 20th century, the rapid growth of new religious movements (NRMs) led some psychologists and other scholars to propose that these groups were using "brainwashing" or "mind control" techniques to gain converts. This theory was publicized by the popular news media but disputed by other scholars, including some sociologists of religion. In the 1960s sociologist John Lofland lived with Unification Church missionary Young Oon Kim and a small group of American church members in California and studied their activities in trying to promote their beliefs and win converts to their church. Lofland noted that most of their efforts were ineffective and that most of the people who joined did so because of personal relationships – often family relationships – with existing members. Lofland summarised his findings in 1964 in a doctoral thesis entitled "The World Savers: A Field Study of Cult Processes", and in 1966 in book form (published by Prentice Hall) as Doomsday Cult: A Study of Conversion, Proselytization, and Maintenance of Faith. It is considered to be one of the most important and widely cited studies of the process of religious conversion, and one of the first modern sociological studies of a new religious movement. The Church of Scientology attempts to gain converts by offering "free stress tests". It has also used the celebrity status of some of its members (most notably that of the American actor Tom Cruise) to attract converts. The Church of Scientology requires that all converts sign a legal waiver which covers their relationship with the Church of Scientology before engaging in Scientology services. Research in the United States and in the Netherlands has shown a positive correlation between areas lacking mainstream churches and the percentage of people who are members of a new religious movement. This applies also for the presence of New Age centres. On the other end of the proselytising scale are religions that do not accept any converts, or do so very rarely. Often these are relatively small, close knit minority religions that are ethnically based such as the Yazidis, Druze, and Mandaeans. The Parsis, a Zoroastrianism group based in India, classically does not accept converts, but this issue became controversial in the 20th century due to a rapid decline in membership. Chinese traditional religion lacks clear criteria for membership, and hence for conversion. However, Taoism does have its own religious conversion ceremony which seems to be adopted and modified from Chinese Buddhist refuge taking ceremonies. The Shakers and some Indian eunuch brotherhoods do not allow procreation, so that every member is a convert.

Қайта құруды ынталандыру

Әр түрлі факторлар мен жағдайлар өзара әрекеттесіп, жеке адамдар мен топтарды дінін өзгертуге және жаңа діни ілімдер мен әдеттерді қабылдауға ықпал етуі мүмкін. Дінді таратуға деген ынта да рөл атқара алады. Мысалы, Жаңа өсиет елшілер мен олардың ізбасарларының уағыздауы, кереметтер жасауы және одан кейін ізбасарлар жинауы туралы айтады. Жаңадан дінге келген ирланд және англосаксон дін қызметкерлері өздерінің жаңа сенімдерін пұтқа табынушы британдықтар мен германдықтарға таратуға тырысты. 19 ғасырғы миссионерлік қозғалыстар Солтүстік Атлантикадағы жаңару оянуының аясында, эмоционалдық жағдайлармен және жаппай жиналыстардағы психологиялық әсерлермен бірге тарады. Мәсіхшілік идеялар топтарды Мәсіхтің немесе құтқарушының келуіне дайындауы мүмкін. Осылайша, бірінші ғасырғы Левант саяси жағдайды өзгерту үмітіне толы болғандықтан, жаңадан пайда болған христиандық пен зелоттар сияқты басқа да еврейлік мессиандық секталар үшін қолайлы жағдай болды. Кейбір діни дәстүрлер түрлендіру процесінде эмоцияға емес, философиялық ойдың маңыздылығына баса назар аударады, оны жаңа дінді қабылдаудың жолы ретінде қарастырады. Афинадағы Пауыл апостол және буддизм (дін ретінде қарастырылса) және джайнизм сияқты кейбір үнді діндері осыған сәйкес келеді. Тарихи құдайға қорқатындар грек және ибрахими діндері арасындағы философиялық байланыс құруы мүмкін. Діннің негізгі қағидалары әлеуметтік биліктің назарын аударып, қолдауын алса, ол көпшілікті өз ілімдерін қабылдауға шақыратын беделді қозғалысқа айналуы мүмкін. Христиандық Арменияда, Рим империясында және Эфиопияда мемлекеттік дін ретінде қабылдағаннан кейін кеңінен тарады. Шығыс православиесі Киев Русінде ресми мойындалғаннан кейін өрістеді. Кейбір адамдар түрлі әлеуметтік жағдайлардың ықпалымен дінге келеді. Ерте христиандық қауым мүшелерін материалдық көмекпен және әйелдер мен құлдар сияқты әлсіз топтардың мәртебесін арттыру арқылы тартты. Ислам Солтүстік Африкада әділ басқару арқылы, ал Балқанда жаңа мүмінге салық жеңілдіктері мен әлеуметтік бедел беру арқылы тарады. 19 ғасырдан бері колониялық миссиялар материалдық игіліктер, өркениет және еуропалық дінге қатысты идеялармен адамдарды қызықтырды. Күш, кем дегенде сырттай, адамдарды басқа идеяларды қабылдауға мәжбүрлей алады. (Мысалы) Иран мен Сауд Арабиясының діни полициясы өздерінің қарауындағы адамдардың дұрыс діни көзқарасын сақтау үшін жауапты. Франциядағы және Ибериядағы инквизиция еретиктерді түрлі дәрежеде сәттілікпен дінге қайтаруға тырысты. Франк әскерлері орта ғасырларда Рим католицизмін шығысқа қарай таратуға көмектесті. Діни соғыстар мен қуғын-сүргін Балтық тайпаларының, гуситтердің және гугеноттардың тарихын қалыптастырды. Екінші жағынан, қуғын-сүргін діни сенім мен тәжірибені жасырып, қысымға ұшыраған жандардың нығайып, бекемделуіне әкелуі мүмкін, мысалы вальденстер немесе Бахаи дінінің жағдайында.

Different factors and circumstances may operate and interact to persuade individuals of groups to convert and adopt a new set of religious doctrines and habits. Religious enthusiasm for proselytism can play a role. For example, the New Testament chronicles the personal activities of the Apostles and their followers in inspired preaching, miracle working and the subsequent gathering of followers. Freshly converted Irish and Anglo Saxon priests spread their new found faith among pagan British and Germanic peoples. Missions of the 19th century spread against a background of North Atlantic revivalism with its emotionalism and mass meeting crowd psychological behaviours. Messianism may prepare groups for the coming of a Messiah or of a saviour. Thus the 1st century Levant, steeped in expectations of overturning the political situation, provided fertile ground for nascent Christianity and other Jewish messianic sects, such as the Zealots. Some religious traditions, rather than stressing emotion in the conversion process, emphasise the importance of philosophical thought as a pathway to adopting a new religion. Saint Paul in Athens fits here, as do some of the Indic religions (such as Buddhism – insofar as it ranks as a religion – and Jainism). The historical God fearers may represent a philosophical bridge between Hellenism and Abrahamic faith. A religious creed which can capture the ear and support of secular power can become a prestige movement, encouraging the mass of a people to follow its tenets. Christianity grew after becoming the state religion in Armenia, in the Roman Empire, and in Ethiopia. Eastern Orthodoxy expanded when it gained official sanction in Kievan Rus'. Some people convert under the influence of other social conditions. Early Christianity attracted followers by offering community material support and enhanced status for disadvantaged groups such as women and slaves. Islam allegedly spread in North Africa through just administration, and in the Balkans by integrating new believers with improved tax conditions and social prestige. Colonial missions since the 19th century have attracted people to an implied nexus of material well being, civilisation, and European style religion. Force can – at least apparently – coerce people into adopting different ideas. Religious police in (for example) Iran and Saudi Arabia answer for the correct religious expression of those in their purview. The Inquisition in France and in Iberia worked to convert heretics – with varying success. Frankish armies spread Roman Catholicism eastwards in the Middle Ages. Religious wars and suppression shaped the histories of the Baltic tribes, the Hussites and the Huguenots. On the other hand, persecution can drive religious faith and practice underground and strengthen the resolve of oppressed adherents – as in the cases of the Waldenses or the Baháʼí Faith.

Халықаралық құқық

Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларациясында дінге көшу адам құқығы ретінде анықталады: «Әркімнің ой, ар-ұждан және дін бостандығына құқығы бар; бұл құқық өз дінін немесе сенімін өзгерту бостандығын қамтиды» (18-бап). БҰҰ-ның адам құқығына қатысты жариялауына қарамастан, кейбір топтар діни наным-пікірлерін өзгертуге тыйым салады немесе шектеу қояды (төмендегі бетті қараңыз). Осы декларацияның негізінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы (БҰҰАҚ) азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіні, заңды түрде міндетті келісімді жасады. Онда «әркімнің ой, ар-ұждан және дін бостандығына құқығы бар. Бұл құқық өз таңдауы бойынша дінге немесе сенімге ие болу немесе оны қабылдауға деген еркіндікті қамтиды» (18.1-бап). «Ешкімге өз таңдауы бойынша дін немесе сенім ұстану немесе оны қабылдауға деген еркіндігіне нұқсан келтіретін мәжбүрлеу қолданылмауы тиіс» (18.2 бап). 1993 жылы БҰҰАҚ осы бапқа қатысты жалпы түсініктеме шығарды: «Комитет бір дінге немесе сенімге «болу немесе оны қабылдауға» деген еркіндік міндетті түрде дін немесе сенімді таңдау еркіндігін, оның ішінде біреудің қазіргі дінін немесе сенімін басқасымен ауыстыру немесе атеистік көзқарастарды қабылдауға деген құқығын қамтиды. 18.2-бап дін немесе сенім ұстану немесе оны қабылдауға деген еркіндікке нұқсан келтіретін мәжбүрлеуге, оның ішінде сенушілерді немесе сенбеушілерді өз діни сенімдері мен жиналыстарына мойынсұнуға, дінінен бас тартуға немесе дінге өтуге мәжбүрлеу үшін физикалық күш қолдану немесе қылмыстық санкциялар қолдануға тыйым салады» (CCPR/C/21/Rev.1/Add.4, жалпы түсініктеме No. 22; баса назар аударыңыз).

Кейбір елдер ерікті, ынталы түрде басқа дінге айналуды ұйымдастырылған прозелитизмнен ажыратып, соңғысын шектеуді көздейді. Олардың арасындағы шекараны анықтау оңай емес: бір адам заңды евангелизациялауды немесе куәлік етуді қарастыра алады, ал басқасы бұрыс және дұрыс емес деп қарауы мүмкін. Осындай субъективті көзқарастардан туындайтын проблемаларды Кливленд штатының заң және денсаулық журналында жарияланған К. Дэвистің мақаласынан алынған үзінді көрсетеді: «Америкалық еврей қауымдарының одағының пікірінше, «Иса үшін яһудилер» және еврей мәсіхшілері ең қауіпті секталардың екеуін құрайды, ал оның мүшелері бағдарламадан арылуға лайық. Евангелистердің секталарға қарсылық білдірушілері «агрессивтілік пен прозелитизм шынайы христиандықтың негізі» және «Иисус үшін яһудилер» және «Христос үшін кампус крестонос» секталары деп аталмауы керек деп наразылық білдіреді. Сонымен қатар, еврей христиан «сектасының» жиналысына физикалық шабуыл жасаған белгілі бір хасид топтары өздері «секта» деп аталып, Құрметті Мунның ізбасарларымен теңестірілді, бұл туралы Америка раввиндерінің Орталық конференциясының президенті ғана айтты». Бұрынғы Кеңес Одағы ыдырағаннан бері орыс православие шіркеуі қайта жаңғыруды бастан кешіруде. Алайда Рим-католик шіркеуінің, Құтқарылу Армиясының, Ехоба куәгерлерінің және басқа да діни ағымдардың өздерінің діни аумағы деп атаған жерінде заңсыз прозелитизмге қатысы жоқ деп санайды. Грекияда ұзақ уақыттан бері, негізінен Ехоба куәгерлерімен, сонымен қатар кейбір Пятидесятниктермен, прозелитизм туралы заңдары бойынша қақтығыстар болды. Бұл жағдай 1930 жылдары диктатор Иоаннис Метаксастың заңына байланысты болды. Ехоба куәгері Минос Коккинакис үйме-үй жүріп уағыздаған үшін тұтқындалғаннан кейін Грекия мемлекетінен 14 400 долларға тең зиянды өтемақы алды. Лариссис Грекияға қарсы деген тағы бір іс бойынша Еуропалық адам құқықтары сотында Елуінші күн мейрамы шіркеуінің мүшесі жеңіске жетті.