Кіріспе

Ұлтқа тән діни құндылықтардың көрінісі
Азаматтық дін, сондай-ақ азаматтық наным деп те аталады, бұл ұлттың жасырын діни құндылықтары, ол қоғамдық рәсімдер, символдар (мысалы, ұлттық ту) және қасиетті күндер мен қасиетті орындарда (мысалы, ескерткіштер, шайқас далалары немесе ұлттық зираттар) өткізілетін рәсімдер арқылы білінеді. Ол шіркеулерден өзгеше, бірақ кейде шіркеу қызметкерлері мен рәсімдер азаматтық дінге енгізіледі. Азаматтық дінге ие елдердің қатарында Франция бар. Бұл тұжырым француз саяси ой-пікірінде туындап, 1960 жылы Роберт Белла қолданғаннан бері АҚШ-тың әлеуметтанушылары үшін маңызды тақырыпқа айналды.

Діннің әлеуметтануы

Азаматтық дін әлеуметтік және саяси мәртебесінде халықтық діннен жоғарырақ тұрады, себебі ол қағида бойынша бүкіл қоғамды немесе кем дегенде қоғамның бір бөлігін қамтиды және көбінесе сол қоғамның басшылары оны ұстанады. Бұл діннің мемлекеттік деңгейде орнатылуынан кем, өйткені мемлекеттік шіркеулердің ресми дін қызметкерлері болады және оларды орнатқан үкіметпен салыстырмалы түрде бекітілген және ресми қарым-қатынасы бар. Азаматтық дінді көбінесе саяси басшылар ұстанады, олар дін өкілі емес және олардың басшылығы ерекше рухани сипатқа ие емес.

Екі ұғымның арасындағы байланыс

Азаматтық діннің бұл екі (әлеуметтік және саяси) тұжырымы көбінесе үлкен дәрежеде беттеседі. Ұлыбританияда, шіркеу мен мемлекет конституциялық тұрғыдан байланысқан болғандықтан, монархтың тәж кию рәсімі Кентербери архиепискобы салтанатты түрде өткізетін күрделі діни ғұрып болып табылады. Францияда, секулярлық рәсімдер көптеген елдерге қарағанда діни тойлаулардан көбірек ажыратылған. АҚШ-та президенттің қызметке кірісу кезінде Конституция оған «Мен салтанатты түрде ант етемін» (әдетте «Алла маған көмектессін» деген сөздермен толықтырылады, бірақ бұл сөздер Конституцияда міндетті емес) немесе «Мен салтанатты түрде мәлімдеймін» (соңғы жағдайда Құдайға сілтеу күтілмейді) деп айтуға мүмкіндік береді.

Тарихқа дейінгі және классикалық антикалық кезең

Көне және тарихқа дейінгі дәуірлердің барлық билеушіліктері саясатқа дінді толық сіңіріп алды. Фараон немесе қытай императоры сияқты көшбасшылар көбінесе құдайлықтың көрінісі ретінде қарастырылды. Тайпалық дүниетанымы көбінесе пантеистік болды, тайпа – оның қоршаған ортасының бір бөлігі болды, ал көшбасшылар жануарлар иерархиясынан және маңызды табиғи құбылыстардан (мысалы, дауылдан) алынған рөлдер мен символдарға ие болды. Афина полисінің діні – олимпиялық құдайларға негізделген секулярлық политеизм болды және азаматтық фестивальдарда тойланды. Дін мемлекеттік мәселе болды және афиналық Экклесия діни мәселелерді талқылады. Афинада атеизм мен шетелдік құдайларды енгізуге тыйым салынды және өлім жазасымен жазаланды. Мысалы, афиналық Экклесия Сократты полис бекіткеннен өзге құдайларға табынғаны үшін айыптап, оны өлімге кесті. Римде де азаматтық дін болды, оның алғашқы императоры Август классикалық құдайларға табынудың адал дәстүрін жаңартуға ресми түрде тырысты. Грек және рим діндері негізінен жергілікті сипатқа ие болды; Рим империясы римдік құдайға табынушылықтың идеалын сіңіру арқылы және бағындырылған аумақтардың құдайларын грек және рим пантеонымен сәйкестендіру арқылы әртүрлі территорияларын біріктіруге тырысты. Осы науқанда Август император мен оның отбасы құдайларға табынғанын көрсететін «Ара Пакис» (Тыныштық алтары) сияқты ескерткіштерді тұрғызды. Сондай-ақ, ол Вергилийдің «Энеида» сияқты еңбектерін жариялауға ынталандырды, онда Римнің аңыз тегі «иләһи Эней» римдік діниліктің үлгісі ретінде бейнеленген. Ливий сияқты римдік тарихшылар ерте римдіктердің әскери батырлығы мен азаматтық қасиеттері туралы әңгімелерді моральдық жағынан жақсартатын оқиғалар ретінде баяндады. Римдік азаматтық дін кейіннен императорлық культ арқылы, императордың генийіне табыну арқылы императордың тұлғасына орталықтандырылды.

Руссо мен Дюркгейм

Азаматтық дін деген сөз тіркесін алғаш рет Жан Жак Руссо өзінің 1762 жылғы "Әлеуметтік келісімшарт" трактатында кеңінен талқылады. Руссо азаматтық дінді жалпыға ортақ деп санайтын діни сенімдер жиынтығы ретінде анықтады, сондай-ақ үкіметтердің құдайға сенуді; ізгілік марапатталатын және зұлымдық жазаланатын өмірден кейінгі өмірге сенуді; және діни төзімділікті қолдауға және сақтауға құқығы бар екенін айтты. Ол азаматтық діннің догмалары қарапайым, аз және түсіндірмелер мен пікірлерсіз нақты сөздермен баяндалуы керек деді. Бұдан өзге, Руссо жеке адамдардың діни көзқарастары үкіметтердің ықпалынан тыс болуы керектігін мәлімдеді. Руссо үшін азаматтық дін азаматтық ізгіліктің жасанды көзі ретінде жоғарыдан төменге қарай құрылып, енгізілуі тиіс еді. Кейбір ғалымдар Руссоның азаматтық дінін сынға алып, оны азаматтар арасында бейнелі "өзін-өзі құлшындыруға" ұқсатып айыптады. Уоллес француз социологы Эмиль Дюркгеймді (1858–1917) зерттейді, ол азаматтық дінді, әсіресе салыстырмалы түрде талдады және мемлекеттік мектептердің азаматтық дінді іске асырудағы маңыздылығын атап көрсетті. Ол бұл терминді ешқашан қолданбағанымен, осы тұжырымдамаға ерекше мән берді.

Австралия

1965 жылы Анзак шығанағына қонудың елу жылдығына орай австралиялық тарихшы Джеффри Серл былай деп жазды: «Австралиялықтардың екі буынына 1915 жылдың 25 сәуірінде, немесе кемінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде біздің ұлт болып қалыптасқанымыз туралы мінберлерден және уағыздардан қарыққан түрде үйретті». Бұл күн қазір Анзак күні ретінде тойланады. Майкл Гладвин австралиялықтар үшін Анзак күнінің «өзіндік мистикалық, жоғары тұрған және құдайлық сезімге ие балама дін немесе «азаматтық дін» ретінде қызмет ететінін» айтты, ал Каролин Холбрук 1990 жылдан кейін Анзак күнін тойлау «ұлттың пайда болу тарихының» икемді түрі ретінде «жаңаша бейнеленгенін» атап өтті. Гладвиннің сөзіне сүйенсек, «Анзак күнінің негізгі мәні әскери шеберлікте емес, керісінше, қарапайым батылдық, төзімділік, қиындықтарға қарамастан құрбандыққа дайындық және достық сияқты құндылықтарда». Анзак күні Австралияның тарихи тәжірибесінің құнды еңбегін бейнелейтін, барлығына таныс символдар мен рәсімдерді ұсынады, осылайша ол дінге жуық немесе кемінде «азаматтық дін» болып табылады.

Франция

XIX ғасырдың соңына қарай Еуропадағы зайырлы мемлекеттер өзінің жақындағы тарихына негізделген азаматтық діндерді құрып жатты. Франция мысалында, Baylac пікірінше, француз үкіметі

Кеңес Одағы

Кеңес Одағы марксизм-ленинизмді азаматтық дінге айналдырды, онда қасиетті мәтіндер мен Маркс, Ленин және Сталиннің көптеген мүсіндері болды. Сталин Ленинге және өзіне қатысты культты жеке бақылады, бұл орыс шаруаларының патшаларға көрсеткен тарихи жартылай діни құлшынысынан пайдаланды. 1991 жылы коммунизм құлағаннан кейін Лениннің иконалары сақтауға алынды. Сталиннің мүсіндері 1950 жылдары алынып тасталды және оның есімі энциклопедиялар мен тарих кітаптарынан жойылды. Бірақ, 21-шы ғасырда Владимир Путин билігінде Сталиннің есімі елді күшті еткен мықты басшыны іздеу ниетімен ішінара жаңғыртылды. Мысалы, мектеп оқулықтары "Сталин жылдарындағы жаппай террор Германия мен Жапонияның әскери қауіп-қатерінің өсуіне және Батыс демократиясының бейәрекеттілігіне немесе екіжүзділігіне қарсы елдің қарқынды жаңғыруы үшін қажетті болды" деп көрсету үшін қайта жазылды.

Америка Құрама Штаттары

Азаматтық дін Америка қоғамдық өмірінің маңызды бөлігі, әсіресе ұлттық деңгейде ұлтшылдықты қадірлеуде. Әлеуметтанушылар оның "мереке күндері" деп Алғыс айту күнін, Ардагерлер күнін және Еске алу күнін атайды. Оның рәсімдеріне туға құрмет көрсету және "Құдай Американы қорғасын" әнін орындау кіреді. Әскершілер мен ардагерлер ұлтты сақтау үшін өз өмірін құрбан етуге дайын тұруда орталық рөл атқарады. Белла ардагерлерге көрсетілетін құрметке назар аударды. Тарихшы Конрад Черри Еске алу күнін "қазіргі заманғы қайтыс болғандарға табыну" деп атап, ол "азаматтық діни қағидаларды бекітеді" дейді.

Америка революциясы

Америка революциясы – патриотизмді қалыптастырған азаматтық діннің басты көзі болды. Әлеуметтанушы Роберт Белланың сөзінше:

Албанезе Америка революциясының патриотизмді және ұлттың тууының естелігі мен мағынасын қалыптастырған, діни ағымға жатпайтын американдық азаматтық діннің негізгі көзі болғанын айтады. Шайқастар маңызды емес (Азамат соғысындағыдай), бірақ белгілі бір оқиғалар мен тұлғалар нақты бір ізгіліктердің (немесе жамандықтардың) символы ретінде тойланды. Тарихшылардың атап көрсетуінше, Революция Мұса сияқты басшыны (Джордж Вашингтон), пайғамбарларды (Томас Джефферсон, Томас Пэйн) және шейіттерді (Бостон қырғыны, Натан Хейл), сондай-ақ жауды (Бенедикт Арнольд), қасиетті орындарды (Вэлли Фордж, Банкер Хилл), рәсімдерді (Бостон шай кеші), нышандарды (жаңа ту), қасиетті мерекелерді (4 шілде) және қасиетті жазбаларды (Тәуелсіздік декларациясы, Конституция және Құқықтар туралы билль) – оның әрбір сөйлемі қазіргі заң істерінде мұқият зерттеледі және қолданылады – дүниеге келтірді. АҚШ Конституциясында Құдай туралы тікелей айтылмаса да, Тәуелсіздік декларациясының кіріспесінде "Табиғаттың Құдайы" деп ерекше аталады.

Тарихнама

1960 және 1970 жылдары Роберт Н. Белла және Мартин Э. Марти сияқты ғалымдар азаматтық дінді мәдени құбылыс ретінде зерттеді, АҚШ-тағы азаматтық діннің нақты қағидаларын анықтауға немесе оны мәдени антропологияның бір саласы ретінде қарастыруға тырысты. Осы американдық контексте Марти американдықтардың "дінге жалпылай" жақсы қарайтынын, бірақ оның мазмұнына ерекше мән бермейтінін жазды және американдық азаматтық діннің ішіндегі "құдай қызметшісі" мен "пайғамбар" рөлдерін ажыратуға тырысты, оны қоғамдық теология деп атауды ұсынды. 1967 жылғы "Америкадағы азаматтық дін" мақаласында Белла азаматтық діннің діни мағынада "Америка ұлты туралы қасиетті сенімдердің институционалды жиынтығы" екенін жазды. Белла азаматтық діннің пайғамбарлық рөлін "ұлттық өзін-өзі құлшындыруды" сынға алу және "ұлтты одан жоғары тұратын этикалық принциптерге бағындыру, солар арқылы оны бағалау" деп сипаттады. Белла Америка революциясын, Азамат соғысын және Азаматтық құқықтар қозғалысын АҚШ-тағы азаматтық діннің мазмұны мен бейнесіне әсер еткен үш шешуші тарихи оқиға деп атады. Азаматтық дін тұжырымын АҚШ-қа қолданудың көп бөлігі социолог Роберт Белланың еңбегі болды. Ол Американың ерекше тарихи тәжірибесі мен діндарлығынан туындаған кең ауқымды амалдар мен сенімдер жүйесін анықтады. АҚШ-тағы азаматтық дін бастапқыда протестанттық болған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін католиктер мен яһудилер де қосылды. Кез келген діни ағыммен байланысы жоқ азаматтық дін 1960 жылдары азаматтық құқықтар заңнамасын қабылдауға негіз болды. Америкалықтар отарлық дәуірден бері Құдайдың еркін орындауға ұжымдық және жеке міндеттерін айтып келеді. Джордж Вашингтон белгілі бір дәрежеде бас діни қызметкер болды, ал Құрылтайшы әкелердің құжаттары дерлік қасиетті мәтіндер ретінде қарастырылды. Белланың айтуынша, Азамат соғысымен бірге өлім, құрбандық және қайта жаралудың жаңа тақырыбы пайда болды, ол Еске алу күнінің рәсімдерінде көрініс тапты. Франциядан айырмашылығы, американдық азаматтық дін ешқашан дінге қарсы немесе радикалды түрде секулярлық болған емес.

Қазіргі кездегі мәселелер

АҚШ-тың бұл бекем азаматтық діні АҚШ пен Еуропа арасындағы саяси шиеленістердің кейдегі себебі болып табылады, онда азаматтық діннің нақты діни нысаны соңғы онжылдықтарда көбінесе жойылды. Америка Құрама Штаттарында азаматтық дінге жиі "жүдей-христиан этикасы" деген атпен сілтеме жасалады – бұл тіркес бастапқыда АҚШ-та тараған түрлі діндерді барынша қамту үшін ойластырылған, олардың барлығы да ортақ құндылықтарды бөліседі деп есептелген. Алвин Шмидт 1700-жылдардан бері АҚШ-тағы азаматтық діннің көрінісі теистік ұстанымнан политеистік ұстанымға қарай өзгергенін айтады. Кейбір ғалымдар американ туын ұлттық культтің басты тотемі деп қарастыруға болатынын алға тартады, ал басқалары заманауи жаза азаматтық діннің бір түрі екенін мәлімдейді. Халықтың наразылық акциялары мен линчеуіне қарсы сөйлеген Авраам Линкольн 1838 жылғы Лицей сөйлесінде АҚШ Конституциясы мен заңдары әрбір американдық үшін "саяси дінге" айналуы керек екенін жариялады.