Кіріспе

Бүгінде Чехияда сыраның ұзақ тарихы бар, 993 жылы Бржевнов монастырында сыра қайнату басталған. Брно қаласы 12-ші ғасырдан бері сыра қайнату құқығына ие болды, ал Пльзен және Ческе Будежовице (Pilsen and Budweis in German) қалалары 13-ші ғасырда сыра зауыттарына ие болды. Чехияда ең көп таралған сыралар – пильзнер түріндегі ашық түсті сыралар, олардың ерекшелігі – мөлдір алтын түсі, жоғары көпіршіктілігі және жеңіл дәмі. Чехия әлемде жан басына шаққандағы сыра тұтыну деңгейі бойынша бірінші орында тұр. Ең ірі чех сыра зауыттары: Pilsner Urquell (Plzeňský prazdroj, Gambrinus, Radegast, Master); Staropramen (Staropramen, Ostravar, Braník, Velvet); және Budweiser Budvar. Тағы да көп сатылатын брендтер: Krušovice, Starobrno, Březňák, Zlatopramen, Lobkowicz, Bernard және Svijany.

Тарих

Қазіргі Чехия Республикасындағы, тарихи Богемия, Моравия және Силезиядағы сыра тарихы, тіпті 6 ғасырда славян халқы қоныс аударғанға дейін жетеді, бірақ онда қолданылған ингредиенттер бүгінгідей болмаған. Хоп (құрма) 12 ғасырдан бері өсіріліп, сыра жасауға пайдаланылып, экспортталатын. Көптеген қалаларда кем дегенде бір сыра қайнату орны болған, ал Богемиядағы ең танымал сыра қалалары – Ческе-Будеёвице, Пльзень және Прага. Сыра өндіретін басқа қалалардың ішінде Раковник, Жатец және Тшебонь бар.

České Budějovice қаласындағы сыра

Чехияның Будейовице қаласында екі ірі сыра зауыты бар: Будейовичский мещанский пивовар а.қ. (Самсон Будевайзер Биер) және Будейовичский Будвар к.қ. (Будвейзер Будвар). Бұл қала ғасырлар бойы неміс тілінде Будвейс деп те белгілі болған. 13 ғасырдан бері осы жерде сыра қайнатылғаны туралы жазбалар сақталған. Қазіргі заманғы Будейовичский мещанский пивовар 1795 жылы Bürgerliches Brauhaus Budweis ретінде құрылған және сырасына қатысты "budweiser" терминін қолданған әлемдегі ең көне сыра зауыты болып есептеледі. 1895 жылы Будейовичский Будвар сыра зауыты неміс билігіндегі Будейовичский мещанский пивоварына чех ұлттық баламасы ретінде ашылды. 1876 жылы АҚШ-тың Anheuser Busch сыра өндірушісі Budweiser деп аталатын сыра шығара бастады. Бұл Budweiser тауарлық белгісіне қатысты дауға әкелді, екі компания да осы атауға тауарлық белгі құқығын талап етті. Еуропалық Одақта Будейовичский Будвар қорғалған географиялық атаулы өнім ретінде танылған. Осындай даулардың салдарынан Budvar АҚШ және Канадада Czechvar деген атпен сатылады, ал Anheuser Busch өзінің сырасын Еуропалық Одақтың көп бөлігінде Bud деп сатады.

Пльзендегі сыра

Pilsner Urquell әлемдегі алғашқы пильзнер типтес сыра болды. 1842 жылы Пльзеньдегі сыра зауыты бавариялық лагер әдісімен сыра жасауда тәжірибелі неміс сырашысы Йозеф Гроллды жұмысқа алды. Сол кезде Пльзеньдегі сыраның сапасы өте жақсы болмады, сондықтан олар бәсекелесуі керек еді. Гролл алтын пильзнер сырасын жасады, бұл ең алғашқы ашық түсті лагер сырасы еді. Ол дереу табысқа ие болып, бүкіл Австрия империясына экспортталды. Әр таңертең Пльзеньден Венаға сыра арналған арнайы пойыз жүретін. 1874 жылға қарай чех сырасы Париж мен АҚШ-қа экспортталды. Бүгінде Пльзенский Праздройда Пилснер Уркель, Гамбринус және Примус сыралары жасалады.

Прагадағы сыра

Чехия астанасының сыра жасау тарихының көп бөлігі сол жердегі түрлі монастырлармен байланысты, сыра жасау алғаш рет бенедиктиндік Бřевнов монастырында 993 жылы жазылған. 1088 жылы Вратислав II патшасы Вышеград соборының канондарына сыра пісіру үшін хмельдің оннан бір бөлігін сыйға бергені де жазылған. Бүгінде Прагадағы сыра жасау өте алуан түрлі, және Staropramen жалғыз өнеркәсіптік сыра зауыты болып табылады. Ең көне сырахана – 1499 жылы негізі салынған және содан бері сыра пісіріп келе жатқан U Fleků. Прагадағы көптеген басқа сыра зауыттары мен сыраханалар 1989 жылдан кейін, әсіресе 2000 жылдан кейін ашылған.

Жатецтегі сыра

Жатецте сыра қайнату дәстүрі 700 жылдан астам уақытқа созылады. Жатец сыра зауыты 2014 жылдан бері Carlsberg Group компаниясына тиесілі. Бұрын ол толығымен Кипрдің Никосия қаласында орналасқан Kordoni Holding Limited компаниясына қарасты болды. Сааз хмелі – Чехиядағы 2009 жылғы барлық хмель өндірісінің 2/3-інен астам бөлігін құраған "асыл" хмель түрі. Оның атауы неміс тіліндегі Жатец сөзінің жазылуымен байланысты.

Брно мен Оңтүстік Моравиядағы сыра

Оңтүстік Моравия шарап жасаумен әйгілі, ал Брнодағы «Старобрно» және «Черна-Хора» сияқты ірі сыра қайнатушы зауыттарының саны аз. Бірақ 2000 жылдардан бері «Akciový Pivovar Dalešice», «Pegas» және «Richard» өндіріс көлемі шағын болса да, танымалдылығы артып келеді.

Фестивальдар

Чехияда көптеген сыра фестивальдері болады. Олардың бірі – Пилснер Фест, ол Пльзень қаласындағы Pilsner Urquell сыра зауыты жыл сайын өткізетін екі күндік шара. Прагадағы Чехия сыра фестивалі – Чехиядағы ең үлкен фестиваль.

Шолу

Чехияда қырықтан астам өнеркәсіптік сыра зауыты және жетпіс шағын мен орта отбасылық сыра зауыты бар, сыра елдің ең маңызды және танымал экспорт тауарындарының бірі болып табылады. 2016 жылы Еуропалық Одақ ішінде шамамен 3,68 миллион гектолитр сыра экспортталды. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Чехия 346 миллион долларлық сыра экспорттап, әлемдік сыра экспортының 2,06 пайызын құрап, әлемдегі ірі сыра экспорттаушы елдердің қатарында бесінші орынды иеленді. Еуропалық Одақ шеңберінде ел жылына 1,8 миллиард литр өндіріс көлемімен сегізінші орында тұр. Чехиядағы сыраның елу пайызынан астамы Словакияға, Германияға, Польшаға және Ресейге экспортталады. Сонымен қатар, 2014 жылдан 2015 жылға дейін Қытайға Чехияның сыра экспорты екі есеге өсті, 3,65 миллион гектолитрдің 0,65-і Азия еліне жөнелтілді. 2022 жылы Словакия Чехиядан 59 миллион доллар (17,9%) құнға, ал Германия 56 миллион доллар (17,1%) құнға сыра импорттады.

Экономикалық әсері

2014 жылы Чехияда сыра секторындағы жұмыспен қамтылғандардың жалпы саны 76 000 адамды құрады. Бұл көрсеткіш 2013 жылмен салыстырғанда 4,6 пайызға төмендеді, бұл микроқұймалар мен арнайы сыралардың көбеюімен немесе сыра қоспалары мен сидрлердің көп тұтынуымен байланысты болуы мүмкін. 2013 және 2014 жылдары ел ішінде сыраға жұмсалған жалпы тұтыну шығындары тиісінше 2 563 000 миллион евро және 2 431 000 евроны құрады. Сонымен қатар, 2013 жылдан 2014 жылға дейін сыра өндірісінің жалпы көлемі 18,7 миллиард евродан 19,1 миллиард евроға дейін өсті. Бұл барлық сыра өндіруші компаниялар, сыра зауыттары және микроқұймаларды қамтиды. Жалпы алғанда, 2016 жылы чех сыра зауыттары рекордтық 20,48 миллион гектолитр сыра өндірді. Бұл 2015 жылмен салыстырғанда 1,5 пайызға артты. 2016 жылы туристер 750 000 гектолитр сыра ішті, бұл 2015 жылмен салыстырғанда 19 пайызға көп. 2012 жылы сыра өндірісі номиналды жалпы ішкі өнімнің 0,8 пайызын құрады, ал чех үкіметі сырадан төленген салықтардан түсім алады. 2012 жылы акциздерден, ҚҚС-ден және табыс салығынан түскен кірістер шамамен 28,506 миллион чех кронасын құрады.

Plzeňský Prazdroj тобы

1842 жылы құрылған, Чехиядағы ең танымал сыра өндіруші компания құрылғаннан бері үлкен дамуды басынан өткерді. Қазіргі уақытта Пльзенский Праздрой сыра зауыттары тобы келесі сыраларды өндіреді: Pilsner Urquell, Gambrinus, Velkopopovický Kozel және Radegast. Бұл топта әрқайсысы өзінің ерекше сырасын шығаратын үш жеке сыра зауыты бар. 2010 жылы Plzeňský Prazdroj тобының экспорты бес пайызға өсті, әсіресе Германия нарығында – 240 000 гектолитр, Словакия нарығында – 114 500 гектолитр, Ұлыбритания нарығында – 24 000 гектолитр. Сонымен қатар, 2010 жылы олар Біріккен Араб Әмірліктеріне, Сирияға, Оңтүстік Кореяға, Вьетнамға және Аргентинаға сыра сатуды бастады. Компанияның өсіп келе жатқан сату көлемін Вьетнам және Тайвань сияқты Азия елдеріне Чехияға келетін халықаралық туристердің көптігімен байланыстырады. 2012 жылғы мәліметтерге сәйкес, тайваньдықтар чехтер мен немістерден кейін сыра зауытына ең көп келетін үшінші ұлттық топ болды. 2016 жылы Plzeňský Prazdroj 11 миллион гектолитр сыра сатты, бұл 1 миллион гектолитрге артық, ал экспорт 10 пайызға өсті. Сондай-ақ, сыра экспорты мен тұтынудың өсуіне компанияның бас компаниясы SABMiller-дің жапондық Asahi Breweries компаниясына сатылуы да себеп болды деп есептеледі. Компания Жапонияда сыра тұтынудың төмендеуіне байланысты, қосымша сыра зауыттарын сатып алуға тырысты. 2017 жылы Plzeňský Prazdroj сату көлемінің үштен бірінен астамы экспорттан түсті, бұл өткен жылмен салыстырғанда 8 пайызға көп. Экспорт 1,5 миллион гектолитрге өсті. Сәуір айында, Asahi Breweries компаниясына сатылғаннан кейін, Plzeňský Prazdroj Қытайға экспорттауды бастады. Pilsner Urquell брендінің менеджері Карел Краус компанияның табысын сыраның ысталған түрінің (on tap) өсуімен байланыстырады, ол отыздан астам елге экспортталады және Pilsner Urquell сыра өнеркәсібінің 20 пайызын құрайды. Staropramen Molson Coors компаниясына тиесілі. 2008 жылы Staropramen 687 000 гектолитр сыра экспорттады. 2017 жылы бұл көрсеткіш 3,1 миллион гектолитрге жетті, бұл өткен жылмен салыстырғанда 6 мың гектолитрге артық.

Будежович Будвар

Budějovický Budvar, американдық Budweiser компаниясымен шатастырылмауы керек, Чехиядағы ең ірі сыра қайнату компанияларының бірі болып табылады; Budweiser, Budvar, Budweiser Budvar сыраларын шығарады. Чехиядан тыс негізгі нарықтары Германия және Словакия.