Кіріспе
Гүлдер сыра мен басқа да сусындарға дәм беру үшін қолданылады. Хмель – гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын Humulus lupulus өсімдігінің гүлдері (оларды тұқымдық конустар немесе стробильдер деп те атайды). Олар негізінен сыраның ащылығын, дәмін жақсарту және тұрақтандыру үшін қолданылады. Ащылықтан өзге, олар сыраға гүлдік, жемістік немесе цитрус дәмдері мен хош иістер сыйлайды. Хмель басқа сусындар мен емдік шөптерді жасауда да қолданылады. Хмель өсімдіктерінде еркек және әйел гүлдер бөлек өседі, бірақ коммерциялық өндіріс үшін тек әйел гүлдері ғана пайдаланылады. Хмель өсімдігі – күшті, жоғары өсетін, көп жылдық шөптесін өсімдік. Оны коммерциялық мақсатта өсіргенде, хопфилд, хоп бақшасы (Англияның оңтүстігінде) немесе хоп алаңы (Батыс елдерінде және АҚШ-та) деп аталатын жерлерде өсіруге үйретеді. Әлемдегі фермерлер әртүрлі хмель сорттарын өсіреді, олардың әрқайсысы сыраның нақты стилі үшін қолданылады. Хмельді сыра жасауда алғаш рет пайдаланғаны туралы жазба 9 ғасырға дейін барады, бірақ 300 жыл өткен соң Бингеннің Хильдегардасы осы мәселе бойынша ең алғашқы дереккөз ретінде жиі сілтеме жасалады. Осы кезеңге дейін сыра қайнатушылар "груит" деп аталатын әртүрлі ащы шөптер мен гүлдердің қоспасын қолданған, олардың ішінде қымыз, қымыз тамыры, сары гүл, жусан (жусанның ескі неміс тіліндегі атауы, Бергхопфен, "тау хмелі" деген мағынаны білдіреді), жер емені және қалампыр кірген. Ерте құжаттарда Карл Ұлының әкесі, Пепин Ұсқынның өсиетінен хмель бағының аты аталған. Хмель сыра қайнатуда қажетсіз микроорганизмдерге қарсы антибактериялық әсерімен және сонымен қатар, солодың тәттілігін ащылықпен және әртүрлі дәмдермен теңгеру сияқты пайдалы қасиеттері үшін де қолданылады.
Hops are the flowers (also called seed cones or strobiles) of the hop plant Humulus lupulus, a member of the Cannabaceae family of flowering plants. They are used primarily as a bittering, flavouring, and stability agent in beer, to which, in addition to bitterness, they impart floral, fruity, or citrus flavours and aromas. Hops are also used for various purposes in other beverages and herbal medicine. The hops plants have separate female and male plants, and only female plants are used for commercial production. The hop plant is a vigorous, climbing, herbaceous perennial, usually trained to grow up strings in a field called a hopfield, hop garden (in the South of England), or hop yard (in the West Country and United States) when grown commercially. Many different varieties of hops are grown by farmers around the world, with different types used for particular styles of beer. The first documented use of hops in beer is from the 9th century, though Hildegard of Bingen, 300 years later, is often cited as the earliest documented source. Before this period, brewers used a "gruit", composed of a wide variety of bitter herbs and flowers, including dandelion, burdock root, marigold, horehound (the old German name for horehound, Berghopfen, means "mountain hops"), ground ivy, and heather. Early documents include mention of a hop garden in the will of Charlemagne's father, Pepin the Short. Hops are also used in brewing for their antibacterial effect over less desirable microorganisms and for purported benefits including balancing the sweetness of the malt with bitterness and a variety of flavours and aromas.
Өсіру және жинау
Америка Құрама Штаттары мен Канаданың көп бөлігінде хмель өсірілсе де, оны коммерциялық өндіріс үшін өсіруге ерекше жағдайлар қажет. Хмель – өрмелегіш өсімдік болғандықтан, оны жіп немесе сымнан жасалған тіреу құрылыстарына бағыттайды, бұл өсімдіктерге бірдей күн сәулесімен айтарлықтай өсуге мүмкіндік береді. Осылайша, құрылымдық жасушаларды құруға жұмсалатын энергия дақылдың өсуіне пайдаланылады. Хмельдің көбею жолы – аталық және аналық гүлдер бөлек өсімдіктерде дамиды, бірақ кейде екі түрлі гүлді біріктіретін құнарлы өсімдік те кездеседі. Сыра қайнату үшін ұрықтанған тұқымдар қолайсыз болғандықтан, тек аналық өсімдіктер өсіріледі, бұл тозаңданудың алдын алады. Аналық өсімдіктер вегетативті жолмен көбейтіледі, ал тұқымнан өсірілген аталық өсімдіктер алынып тасталады. Хмель өсімдіктері шамамен бір-бірінен қашықтықта қатарлап отырғызылады. Әр көктемде тамырлар жерден тіреу құрылысына дейін өсіп, жаңа сабақтар шығарады. Бұрын бұл бұталарды қолмен жинаған. Бірақ 1909 жылы Эмиль Клеменс Хорст патент алған механикалық хмель бөлгішінің ойдағыдай жұмыс істеуі арқасында хмель жинау тиімдірек болды. Хмель жаздың соңында жинақтала бастайды. Оларды кесіп, бөліп, содан кейін ылғалдылығын азайту үшін кептіру үйінде кептіреді. Кептіру үшін хмель кептіру үйінің жоғарғы қабатына жайылады және төменгі қабатындағы жылыту құрылғыларымен қыздырылады. Кептірілген хмельді пресстеу арқылы балаусаға түйірлендіреді. Хмель бұталарында дәм мен хош иісті сыраға беретін, сары, балауыз тәрізді зат – лупулин сияқты әртүрлі майлар бар. Лупулин құрамында антибиотикалық қасиеттері бар лупулон мен гумулон бар, олар бактериялардың өсуін тежейді және сыра ашытқысының өсуіне жағдай жасайды. Сыра қайнату процесінде лупулин алынғаннан кейін қағаз тәрізді бұталар тасталады.
Көшіп-қонушы еңбек пен әлеуметтік әсер
Орақ кезінде жұмыс күшінің көп қажеттілігі қымыз өсірудің үлкен әлеуметтік әсерге ие болуына себеп болды. Әлем бойынша жыл сайынғы қымыз жинау жұмысына көптеген көшпелі жұмысшылар тартылды. Тұтас отбасылар қатысып, қымыз жинаушылардың үйлерінде тұрып, тіпті ең кішкентай балалар да егісте жұмыс істеді. У. Сомерсет Моэмнің "Адамның құлдығында" романының соңғы тараулары мен Джордж Оруэллдің "Пастордың қызы" атты туындысының үлкен бөлігі осы жылдық қымыз жинауға қатысқан лондондық отбасылардың жарқын суретін береді. Англияда Кентте қымыз жинағандардың көп бөлігі Лондонның шығыс жағынан келген. Бұл қалалық өмірден ауылға демалыс беруге мүмкіндік берді. Адамдар Бирмингем мен Мидлендс аймағының басқа қалаларынан да Ворчестерширдегі Малверн ауданында қымыз жинауға келді. Кейбір фотосуреттер сақталған. Орақ кезінде қымыз жинаушылардың нашар тұрмыс жағдайлары Кент және басқа қымыз өсіретін округтерде наразылық тудырды. Ақырында, Кент штатының Дитон қаласының пасторы Джон Янг Страттон реформаны қолдауды бастады, нәтижесінде 1866 жылы "Қымыз жинаушыларды жұмыспен қамту және тұрғын үйін жақсарту қоғамы" құрылды. Қымыз жинаушыларға өте қарапайым, нашар санитарлық жағдайы бар тұрғын үйлер берілді. Бұл жұқпалы аурулардың таралуына және судың ластануына әкелді. 1897 жылғы Мейдстоун обасының себебі Мейдстоун қаласын сумен қамтамасыз ететін Фарли Спрингсінің жанындағы қымыз жинаушылардың лагерьде тұруы болды. Әсіресе Кентте ұсақ монеталардың жетіспеуіне байланысты көптеген шаруалар жұмыс істегендерге өз валюталарын шығарды. Кейбір жағдайларда, шығарылған монеталар әдемі қымыз суреттерімен безендірілген. АҚШ-та тыйым салу қымыз өндірісіне елеулі кері әсер етті, бірақ батыс штаттарындағы осы маңызды өнеркәсіптің қалдықтары әлі де Сонома округінде, Калифорнияда және басқа жерлерде сақталған ескі қымыз кептіру пештері түрінде көрініс береді. Сонома округінің Санта-Роза қаласынан Флориан Доуэнхауэр 1940 жылы қымыз жинау машиналарын жасаушы болды, себебі қымыз өнеркәсібі округ үшін маңызды болды. Бұл механикаландыру ірі масштабты механикаландырылған өндірістің дамуына мүмкіндік беріп, жергілікті өнеркәсіпті жоюға көмектесті, ол басқа аймақтардағы ірі шаруашылықтарға көшті. Dauenhauer Manufacturing Company қазір де қымыз жинау машиналарын өндіруде.
Химиялық құрамы
Су, целлюлоза және әртүрлі ақуыздардан өзге, хмельдің химиялық құрамы сыраға ерекше дәмі мен хош иісін беру үшін маңызды заттардан тұрады.
Альфа қышқылдары
Мүмкін, құрамындағы ең маңызды химиялық қосылыстар – альфа қышқылдары немесе гумулондар. Сыра қайнату кезінде гумулондар термиялық түрлену арқылы изо-альфа қышқылдарына немесе изогумулондарға айналады, олар сыраның ащы таңын қамтамасыз етеді.
Бета қышқылдары
Шомырт бета қышқылдары немесе люпулондарды қамтиды. Бұл қышқылдар сыраға хош иіс беру үшін қажетті.
Эфирлік майлар
Хмель эфир майларының негізгі құрамындағы компоненттер – мирцен, гумулен және кариофиленнен тұратын терпенді көмірсутектер.
Пісіру
Ыстық сыра пісіру кезінде қолданар алдында көбінесе хмельді кептіру зауытында кептіреді. Кейде (шамамен 1990 жылдан бері) кептірілмеген немесе "жаңа" хмель қолданылады. Ашытуды бастау үшін, суытудан және ашытқы қосудан бұрын, сусы (малдан алынған қантқа бай сұйықтық) хмельмен қайнатылады. Дайын сыраға хмельдің әсері түріне және қолданылуына қарай өзгереді, бірақ оның екі негізгі түрі бар: ащы және хош иісті. Хмель қышқылдары сыраның көпіршіктілігін арттырып, тұрақтандырады. Көптеген ақ лагерлерде хмельдің әсері шамалы, ал "Пилзнер" деп сатылатын немесе Чехияда пісірілген лагерлерде асыл хмельдің айқын хош иісі болуы мүмкін. Кейбір эльдер (әсіресе "Үнді пале эль" немесе IPA деп аталатын, көп хмель қосылған стиль) жоғары дәрежеде ащылыққа ие болуы мүмкін. Сыра қайнатушылар бағдарламалық құралдарды пайдаланып, қайнату кезіндегі ащылық деңгейін бақылай алады және хмель қосылымының өзгеруіне немесе өнімнің маусымдық өзгерісіне байланысты, альфа қышқылының үлесіндегі айырмашылықты өтеу үшін рецепттерді түзетуге болады. BeerXML арқылы басқа сыра қайнатушылармен деректер бөлісіледі, бұл рецептті қайта жасауға мүмкіндік береді, хмельдің қолжетімділігіне қарамастан. Соңғы кезде тиімділік пен төмен құнға байланысты, пісіру процесінде тұтас хмельдің орнына кептірілген түйірлер, экстракттер мен гранулалар қолданылады.
Өсімдіктерді асылдандыру бағдарламалары
Бүгінде сыра қайнатуда қолданылатын көптеген хмель сорттары бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, хмель сорттары географиялық орналасуы бойынша анықталған, яғни Германиядағы Галлертау, Шпальт және Теттнан қалаларынан, немесе Нью-Мексико аймағындағы Неомексиканус сияқты кеңінен таралған жерлерден. Кейбіреулері оларды алғаш өсірген шаруаның есімімен аталып келген, мысалы Англиядан Голдингс немесе Фугглс, немесе Орегон кластері сияқты өсу ерекшеліктерімен. 1900 жылдар шамасында бірнеше мекеме нақты хмель сорттарын шығару бойынша тәжірибелер жүргізе бастады. Кенттегі Уай колледжіндегі селекциялық бағдарлама 1904 жылы басталды және профессор Э.С. Салмонның жұмысы арқасында танымал болды. Салмон 1934 жылы Brewer's Gold және Brewer's Favorite сорттарын коммерциялық өндіріс үшін шығарды, ал 1959 жылы қайтыс болғанға дейін жиырмадан астам жаңа сорттарды өсірді. Brewer's Gold осы күнге дейін әлемдегі жаңа хмель сорттарының көп бөлігінің тегі болып табылады. Уай колледжі селекциялық бағдарламасын жалғастырды және 1970 жылдары доктор Рэй А. Неве Wye Target, Wye Challenger, Wye Northdown, Wye Saxon және Wye Yeoman сорттарын шығарғанда қайтадан назар аударды. Соңғы кезде Уай колледжі және оның ізбасары Wye Hops Ltd. машинамен теруге оңай және өсіруге тиімдірек болатын алғашқы жасанды хмель сорттарын өсіруге баса назар аударды. Wye колледжі сонымен қатар Оңтүстік Африка шаруалары үшін күніне 12 сағат жарықпен өсетін хмель сорттарын өсіруге жауапты болды. Wye колледжі 2009 жылы жабылды, бірақ олардың хмель селекциялық бағдарламаларының, әсіресе жасанды сорттардың мұрасы жалғасуда, өйткені АҚШ-тың жеке және мемлекеттік селекциялық бағдарламалары олардың материалдарын пайдалануда. Нақты хмель сорттары сыра өндіретін аймақтармен және стильдермен байланысты, мысалы, ақ түсті лагерлер көбінесе еуропалық (әсіресе неміс, поляк немесе чех) құнды хмель сорттарымен, мысалы Сааз, Галлертау және Стриссель Спальтпен қайнатылады. Британдық эльдер Fuggles, Goldings және W. G. V. сияқты хмель сорттарын пайдаланады. Солтүстік Америка сыралары көбінесе Cascade, Columbus, Centennial, Willamette, Amarillo және тағы соқтырғысынан астам сорттарды қолданады, себебі АҚШ соңғы кезде жаңа сорттарды, соның ішінде жасанды сорттарды өсіруде маңызды рөл атқарып келеді. Жаңа Зеландиядан шыққан Pacific Gem, Motueka және Nelson Sauvin сияқты хмельдер 2014 жылы өндірісі артып келе жатқан "Pacific Pale Ale" стиліндегі сыраға қолданылады.
Асыл хмель
"Асыл хмель" термині – бұл маркетингтік термин, дәстүрлі түрде ащылығы төмен және ароматы жоғары деп танылған хмельдің белгілі бір сорттарын білдіреді. Олар – Hallertau, Tettnanger, Spalt және Saaz еуропалық сорттары немесе түрлері. Кейбір жақтастары ағылшын сорттары Фугл, Ист Кент Голдингс және Голдингс ұқсас құрамына байланысты "асыл хмель" деп аталуға лайық деп санайды, бірақ бұл термин ағылшын сорттарына қолданылмайды. Олардың салыстырмалы түрде төмен ащылығы, бірақ күшті ароматы Пилснер, Дункель және Октоберфест/Мәрзен сияқты еуропалық стильдегі сыралардың ерекше белгісі болып табылады. Сыра жасауда олар ароматық хмель (ащы хмельге қарағанда) саналады.
Басқа қолданыстар
Сырадан басқа, хмель шөп шайларында және газдалған сусындарда қолданылады. Бұл сусындарға Julmust (желтоқсан айында Швецияда танымал содаға ұқсас газдалған сусын), Malta (латын Америкасының сусындары) және квас жатады. Хмельді тамақ ретінде де пайдалануға болады; жас өркендері жеуге жарамды және спаржа сияқты пісіріледі. Хмельді валериана сияқты, халықтық медицинада, мазасыздық, ұйқысыздық және алаңдауды емдеу үшін қолдануға болады. Хмельмен толтырылған жастық ұйқысыздыққа қарсы халықтық ем болып табылады, және жануарларға жасалған зерттеулер оның тыныштандыратын әсерін көрсеткен. Хмельдің тыныштандыратын әсері, ішімдіксіз сыраны кешке ішкен кезде байқалатын, альфа қышқылдарының ыдырау өнімі – 2 метил-3 бутен-2-олдың әсерінен болуы мүмкін. 2 метил-3 бутен-2-ол құрылымы бойынша бұрын ауыртпалық ретінде қолданылған терт-амил спиртіне ұқсас. Хмель жарыққа немесе ауаға ұшырағанда тұрақсыз болып, бірнеше ай сақтағаннан кейін өзінің қасиеттерін жояды. Хмель гормоналды терапия үшін қызығушылық тудырады және етеккір циклымен байланысты проблемаларды жеңілдету үшін зерттеулер жүргізілуде.
Уыттылық
Дерматит кейде хмель жинау нәтижесінде пайда болады. Көптеген жағдайлар медициналық емдеуді қажет етпесе де, шамамен 3% жұмысшылар бет, қол және аяқтардағы тері зақымдануынан зардап шегеді. Хмель иттер үшін улы.
Көркем әдебиет
Джон Родтың 1937 жылғы "Хопфилдтердегі өлім" британдық детектив романында хоп пен хоп жинау оқиғасы орта мен атмосфераны құрайды. Роман кейіннен Америка Құрама Штаттарында "Егін жинау кезіндегі кісі өлтіру" деген атпен шығарылды.