Кіріспе

Әділдік – классикалық еуропалық философия мен Рим католиктік дініндегі төрт негізгі қасиеттің бірі. Ол – өзімшілдік пен басқаға құрбандық етудің арасындағы, яғни өз үлесінен артық не кем алудың ортасы. Христиан дінінде әділдік қайырымдылықпен тығыз байланысты, себебі ол адамдар арасындағы қарым-қатынастарды реттейді. Бұл – басты қасиет, яғни ол барлық осындай қарым-қатынастарды басқаратын өзекті қасиет. Кейде оны басты қасиеттердің ең маңыздысы деп есептейді.

Алғашқы дамуы

Аристотельдің айтуынша, "Әділет – басқа біреудің әділ және нақты талабын артық не кем қылмай, толық қанағаттандыратын белгілі бір теңдікке негізделген нәрсе". Цицерон былай деп жазды: "Әділетсіздіктің екі түрі бар: бірі – зұлымдық жасағандардың, екіншісі – оларға мүмкіндігі болғанда қорғамағандардың кінәсі". Сондықтан "егер қолынан келсе, зұлымдыққа қарсы тұрмаған немесе оны болдырмаған адам, ата-анасын, достарын немесе өзін туған жерін тастап кеткендей кінәлі". Макробий әділетті төрт түрлі деңгейде қарастырған, ол ең төменгі деңгейдегі күнделікті саяси қасиеттен басталып, жоғарыдағы Әділеттің түпкі үлгісіне дейін көтеріледі.

Христиандық

Киелі жазбаларда жиі айтылған "әділ адамның" ерекшелігі – оның мінез құлықтарындағы дұрыс ойлау және көршілеріне қатысты туралықта болуы. Әйгілі Пауыл былай кеңес береді: "Мырзалар, құлдарыңызға әділ және теңдей қатысыңыз, өйткені сіздердің де жоғарыда, көкте әміршіңіз бар екенін есіңізде ұстаңыз." Христиандық моральдық теологияда әділдік – адамның еркін жетілдіретін және әрбір адамға, баршаға тиісін беруге итермелейтін қасиет немесе мінез-құлық. Әділдік қасиетінің нысаны – адамның табиғи немесе шіркеу мен мемлекет берген құқықтары. Әділдік – барлық адамның өз құқықтарын толық пайдалануына кепілдік беруді талап етеді. Әрбір адамның құқықтары абсолютті және бұзылмас. Аристотельден кейін Томас Аквинский пропорционалдық өзара байланыс теориясын дамытты, онда әділ адам әрбір адамға оларға тиіс нәрсені лайықты пропорцияда береді: олардың моральдық және заңдық құқықтарына сәйкес, иеленуге немесе талап етуге құқылы болған нәрселерді. Құдайға деген әділдік "дін ақысы" деп аталады.

Психология

Моральдық әділдік Кольбергтің моральдық даму сатыларының алтыншы және ең жоғары сатысымен байланыстырылған. Фрейдшілер сананың терең қабаттарында Әкенің бейнесі қатаң, бірақ әділдікті бейнелейді деп санайды; Юнгшілер де сондай-ақ, Патша архетипі қоғамды дұрыс реттеуді көрсетеді.

Әдебиетте

Данте әділдікті алтыншы аспанның (Юпитер сферасының) қасиеті етіп, оны Джошуа мен Роланд сияқты соғыс шеберлері арқылы бейнеледі. Сэр Филип Сидни «әділдік – ізгіліктердің бастысы» деп жазды; Эдмунд Спенсер «Фейри Куин» поэмасының бесінші кітабын осы тақырыпқа арнады. Уоллес Стивенс «заңның таразысын теңеуге үйретілген» деп атаған нәрсені өткеннің ескірген суреттерінің бір бөлігі деп санады және оның орнына жаңа басшылық суреттерді іздеген модернистерді жақтырды – жаңа «жанның билеушілері».