Кіріспе

Геральдикалық құс

Бүркіт геральдикада белгі ретінде, тіреуші ретінде және қанатты тәж ретінде қолданылады. Геральдикалық бүркіттерді әлем тарихы бойында, мысалы, Әхемен империясында немесе қазіргі Индонезия Республикасында кездесуге болады. Еуропалық классикалық дәуірден кейінгі геральдикалық бүркіттің символикасы бір жағынан Рим империясымен (әсіресе екі басты бүркіт жағдайында), ал екінші жағынан Жаны Евангелистпен байланысты.

Сурет

Геральдикалық бүркіттің бейнесі стильде кең ауқымда өзгеріске ұшырайды. Бүркіт ағылшын геральдикасына қарағанда континенттік Еуропада, әсіресе неміс геральдикасында көп кездеседі, және көбінесе сабле (қара түсті) реңкте, ал тұмсығы мен тырнақтары ор (алтын немесе сары түсті) болып бейнеленеді. Ол көбінесе мүшелі (денеден өзге түсті аяқтары бар) / қарулы (денеден өзге түсті табиғи қаруларымен бейнеленген жануар) және тілі қызыл (денеден өзге түсті тілі бар) түсті, яғни қызыл тырнақтары мен тілі бар болып суреттеледі. Галло-британ геральдикасында (мысалы, Далхаузи графтарының қаруларында) оның сирек кездесетін жағдайларында сыртқы қауырсындары әдетте ұзағырақ болып, жоғары қарай бағытталады.

Бас

Бүркіт бір немесе екі баслы (бикапитат) болуы мүмкін, сирек жағдайларда үш баслы (трикапитат) бүркіт кездеседі. Бүркіт басын сол жаққа (алаңның сол жағына) бұрылған күйде бейнеленуі мүмкін. Толық бейнелеуде бүркіт көрушіге қарап тұрған күйі көрсетіледі. Триандық аспект (сирек, кейінгі 16 және 17 ғасырлардағы геральдика термині) бүркіттің басы үштен бір бұрышпен көрсетілгенде көлемділік сезімін тудыратынын сипаттайды – басы профиль мен тікелей қараудың арасында бұрышпен бейнеленеді.

Қанат

Құсқырдың қанаттары денеге жақын және бүйіндерде көрсетілгенде, ол тік тұрып, алаңның оң жағына қарап тұрады. (Құсқырдың қанаттары жабық үй құстарын немесе аң құстарын бейнелегенде бұл термин қолданылмайды, өйткені бүркіт – мақтаншақ жануар және бұл сөз оны аумен байлаған немесе тоқтап байлаған дегенді білдіреді.) Адоссорлық ("арқа-арқаға") – бүркіт тік тұрып (профильде, алаңның оң жағына қарап), ұшуға дайын күйде бейнеленеді, қанаттары ашық, бүркіттің артында орналасып, бір-біріне жақын болады. Espanie немесе épandre ("жазылған") – бүркіт көрерменге қарап тұрып, басын оңға бұрады, ал қанаттары ұштары жоғары қараған күйде көрсетіледі. Abaisé немесе abaissé ("төмендетілген") – бүркіт көрерменге қарап тұрып, қанаттары ұштары төмен қараған күйде бейнеленеді. Мысалы, АҚШ-тың 25 центтік монетасының артқы жағындағы бүркіт. Kleestängel, Kleestengel немесе Klee Stengeln ("көкнәр сабақтары") – 13 ғасырдағы гербтік бүркіттің неміс бейнелерінде пайда болған, ұзын сабақты үш жапырақты өсімдіктердің екі жұбы. Олар қанаттардың жоғарғы жиегін көрсетеді және әдетте, Бранденбургтың немесе Пруссияның бірнеше нұсқаларындағыдай, мүсік және тырнақтар сияқты алтын/сары түсті болады. Рейнмар фон Цветер өз бүркітінің Kleestängel-ін екінші және үшінші басқа айналдырды. Польша тілінде бұл термин przepaska, яғни "лента" немесе "банда" (латынша "perizonium" немесе "perisonium") деп аталады, ол поляк гербіндегі Kleestängel-ге (ақ бүркіттегі ақ, бұрын ақ бүркіттегі алтын) немесе төмендегі Brustspange-ге сілтеме жасай алады. Brustspange, сондай-ақ Brustmond немесе Brustsichel – кеуде мен қанаттардың бойында созылған, жарты ай тәрізді элемент (іс жүзінде, бір-біріне қосылған Kleestängel жұбы). Kleestängel сияқты, бұл элементті ағылшын тілінде анықтайтын термин жоқ, өйткені ол ағылшын геральдикасында кездеспейді: әдетте ол жай ғана "жарты ай" деп сипатталады, ал ұштары үш жапырақты болса, "үш жапырақты жарты ай" немесе "treflée" деп аталады. Кейде ортасында крест пати болады, әсіресе 13 ғасырдың басында герцог Генрих Бородатый немесе герцог Генрих II Ыстыққан енгізген Силезия гербінде (қара бүркіт үстіндегі күміс), ол көптеген туыс гербтерде кездеседі.

Бөрік көрсетілді

"Жарқыраған бүркіт" деген бейресми термин геральдикада бүркіттің кең жазылған бейнесінен (яғни тік тұрып, екі қанаты, екі аяғы және құйрық қанаттары толығымен созылған) шыққан. Қанаттар көбінесе "жазылған" немесе "көтерілген" (яғни ұштары жоғары қараған) күйде бейнеленеді; ал қанаттары төмен қаратып көрсетілсе, кері бейнеленген болып саналады. Хью Кларктың "Геральдикаға кіріспе" еңбегінде айтылғандай, "жарылған бүркіт" термині "екі басты, кең жазылған бүркітті" білдіреді, бірақ бұл ерекшелік қазіргі қолданыста жоғалған сияқты. Германия, Румыния, Польша және АҚШ елтаңбаларындағылар сияқты, түрлі монархтар мен мемлекеттердің эмблемалары ретінде қолданылған бүркіттердің көпшілігі кең жазылған күйде бейнеленген. Кең жазылған бейне – ең көп таралған түрі, оның мысалдары ерте орта ғасырларға дейін жетеді.

Құс бүркіті

Бүркіт көтерілуге дайындалып тұр, бірақ оның тырнақтары әлі жерде. Бұл – бүркіттің statant түрі (профильде тұрып, еңкейген жағы оңға қараған). Қанаттары бүгіліп, жоғары көтерілген – дегеніміз, профильде тұрып, қанаттары артына қарай бүгіліп, ұштары жоғары созылған. Қанаттары бүгіліп, төмен қараған – дегеніміз, профильде тұрып, қанаттары артына қарай бүгіліп, ұштары төмен созылған. Қанаттары жайылған, жоғары көтерілген – дегеніміз, алға қарап тұрып, қанаттары кең жайылып, ұштары жоғары созылған. Қанаттары жайылған, төмен қараған – дегеніміз, алға қарап тұрып, қанаттары кең жайылып, ұштары төмен созылған. Кейде қанаттары жайылған бүркіт пен көрінетін бүркіт арасында шатасу туындайды. Олардың айырмашылығы – көтеріліп келе жатқан бүркіт оңға қарай беттейді және тырнақтары жерде болады, ал көрінетін бүркіт көрушіге қарай беттейді, тырнақтары жайылып тұрады және құйрығы толығымен көрінеді. Бүркіттің әдеттегі бейнесі көтеріліп келе жатқан түрі ме, әлде көрінетін түрі ме, деген пікірталас бар.

Құс бүркіті

Волант – қанаттары біріктіріліп, жоғары көтерілген және аяқтары денесіне тығылған, жанынан қарағандағы бүркіт бейнесін көрсетеді. Ол "диагональді" бағытта ұшып бара жатқандықтан, қалқан ұстаушының көзқарасы бойынша төменгі сол жағынан (геральдикалық сол жақ) жоғарғы оң жағына (геральдикалық оң жақ) қарай бұрылыста (bend) есептеледі. Дегенмен, егер қалқанда бұрылыс болмаса, "бұрылыста" (in bend) термині қолданылмайды.

Бөрік қайталанатын

Қайталанатын бейнеленген бүркіт көрерменге арқасымен қарап тұрады, мысалы, "Тік ортасынан төмен ұшып келе жатқан, қайталанатын, ұшқыш бүркіт" – бұл қалқанның тік ортасынан көрерменге арқасымен қарап төмен қарай ұшып бара жатқан бүркіт.

Бөркітші ұрыскер

Геральдикалық арыстан сияқты, геральдикалық бүркіт далаға үстемдік етеді және әдетте бәсекелесті қабылдамайды. Екі бүркіт бір далада бейнеленгенде, олар көбінесе бір-бірімен шайқасып жатқандай, яғни қанаттарын жайып, бір тырнағын созып, бетпе-бет тұрған күйде көрсетіледі. Агрессивті жыртқыш болғандықтан, үй жануарларын немесе аңдарды бетпе-бет бейнелеуге қолданылатын "құрметті" термині бүркіттерге қатысты қолданылмайды.

Құс құстары

Екі бүркіт екі жағына қарай қарап, арқаларымен тігізілгенде, қолданылатын термин – addorsed / endorsed немесе adossés ("арқа-арқа").

Құс

Бұл термин бір алаңда үш немесе одан көп құбыршық көрсетілген кезде қолданылады. Олар жас құбыршықтарды көрсетеді.

Алерион

Бастапқыда ертедегі геральдикадағы "ерне" немесе "алерион" термині қалыпты бүркітке қатысты. Кейінірек геральдистер "алерион" терминін жас бүркіттерді бейнелеу үшін қолданды. Ересек бүркіттерден ажырату үшін, "алерион" басы жоқ және тырнақтары жоқ (демонтирленген) кері бұрылған бүркіт түрінде көрсетілді. Бассыз бүркіттен ерекшеленуі үшін, "алерион" дөңгелек пішіндес басқа және даланың оң жағына (декситер) қарап тұрған көзге ие. Кейіннен бұл қазіргі заманғы геральдикада абстрактілі қанатты овал ретінде қарапайымдастырылды. Мысалы, Лотарингия герцогтігінің гербі (Or, on a Bend Gules, 3 Alerions Abaisé Argent). Ол крестші Джеффри де Буйонның үш ақ бүркітті садақпен аулап өлтіргендігінен шабыттанған деген болжам бар. Бірақ, бұл "Лотарин" және "ерне" сөздерінің ұқсастығына негізделген сөзжұмбақ болуы мүмкін.

Императорлық бүркіт

Аквила – рим легионының бұлқыныш байрағы, оны Аквилифер деп аталатын арнайы шенді легионер алып жүрді. Бұл байрақ Гай Марийдің екінші консулдығынан бастап (б.з.д. 104 ж.) легионның жалғыз байрағы ретінде қолданылды. Ол күміс немесе қоладан жасалған, қанаттары жайып тұрған. Бұлқыныш орта ғасырдың басында Рим империясының жалпы символы ретінде бірден қолданысқа енген жоқ. Ерте Византия императорлары да, Каролингтер де өздерінің монеталарында және мөрлерінде бұлқынышты пайдаланбады. Бұлқыныш тек жоғары орта ғасырларда Рим империясының символы ретінде қайта жаңғырған сияқты, 10-ғасырдың соңында Оттондықтардың скипетрлерінде бейнеленді, ал екі басты бұлқыныш 11- және 12-ғасырларда Комнен әулетімен байланысты пайда болды.

Киелі Рим империясы

Бүркіт кем дегенде Отто III (X ғасырдың соңы) тұсынан бастап «бүркіт таяқ» түрінде Киелі Рим императорларының нышаны ретінде қолданылған. Фредерик Барбаросса (1155–90 жылдары билеген) өзінің туында бүркіт, ал Отто IV (1209–15 жылдары билеген) – айдаһардың үстінде қалықтап ұшатын бүркіт бейнелеген. Рейхсадлер (императорлық бүркіт) қолданылуының алғашқы дәлелдері 13 ғасырдың ортасына жатады. Мэттью Париждің «Хроника Мажора» (шамамен 1250 жыл) Ото IV-нің сары фондағы екі баслы қара бүркітпен гербін көрсетеді. Segar's Roll (шамамен 1280 жыл) сол гербті, яғни «Германия патшасы» (rey de almayne) үшін қара түсті, қызыл мұңқалдақ және қанаттары бар бүркітті бейнелейді. Германиядан тыс дереккөздердегі осы ерекше бейнелерден басқа, екі бас бүркіт 1430 жылдарға дейін неміс патшалары мен императорларының нышаны ретінде расталмаған. 14 ғасырда неміс патшалары бір бас бүркіт бейнеленген патшалық туын (Königsfahne) қолданған. Осы бейнелердің ең ерте мысалдары 14 ғасырдың бірінші жартысына (Балдуини кодексі) жатады. Бұл ту 15 ғасырдың ортасына қарай екі баслы Рейхсадлер (императорлық бүркіт) бар Рейхсстурмфане (императорлық соғыс туы) болып дамиды. Сигизмунд (1433–37 жылдары билеген) әлі де бір бас немесе екі бас бүркітті қолданған. Екі бас бүркітті тұрақты түрде қолдану Габсбург императорларымен (Фредерик III, 1440 жыл) басталады. 1558 жылдан кейін (Фердинанд I) Рим патшасы атағы императордың мұрагері үшін қолданылады; екі бас бүркіт енді императорды, ал бір бас бүркіт – императордың мұрагерін көрсетеді (осылайша, 1654 жылы әкесінен бұрын қайтыс болған және ешқашан император болмаған Рим патшасы Фердинанд IV-ке бір ғана бас бүркіт беріледі).

Сент-Джонның бүркіті

Жохан Иевангелист, төртінші Ізгі хабардың авторы, құстардың патшасы – бүркіт арқылы бейнеленеді, көбінесе нұрмен белгіленген. Бүркіт – аспанның символы, христиан ғалымдары оның күнге тікелей қарай алатынына сенеди. Иоаннның бүркітінің ең танымал геральдикалық қолданылуы – Кастилия королевасы Изабелланың мұрагер ретінде пайдаланған және кейіннен Католик монархтарының геральдикасына енгізілген гербіндегі жалғыз тіреуші болды. Бұл таңдау королеваның таққа отырмас бұрын евангелистке деген терең сенімін көрсетеді. Иоаннның бүркіті Католик монархтарының қызы Катерина Арагон, Англия королевасы ретінде, сондай-ақ Мэри I және король Филипп, Англияның бірлескен монархтары ретінде қолданған қалқандарды қолдады. Испанияда Филипп 1668 жылға дейін өзінің безендірілген гербінде Сент-Джонның бүркітін (бір немесе екі) таңды. Евангелист бүркіті Испания гербінің 1939, 1945 және 1977 жылғы ресми үлгілерін ұстаған жалғыз тіреуші ретінде қайта орнатылды, бірақ 1981 жылы қазіргі үлгі қабылданғанда алынып тасталды. Бүркітті испан диктаторы Франсиско Франко өзінің режимінің символы ретінде пайдаланды. Ол сонымен қатар қазіргі заманғы азаматтық геральдикада жиі қолданылады.

Америка Құрама Штаттары

1782 жылдың 20 маусымынан бастап АҚШ Ұлы мөрінде ұлттық құсын – ақбас бүркітті пайдаланып келеді; бұл таңдаудың мақсаты бірден Рим Республикасын еске түсіру және сонымен бірге ерекше американдық болуы еді (ақбас бүркіт Солтүстік Америкаға тән). Америкалық ақбас бүркіттің бейнесі – құстың нақты бейнеленуі мен «қанаттарын жайған бүркіт» дәстүрлі геральдикалық позасының бірегей үйлесімі. Ақбас бүркіт республиканың барлық тарихында танымал символ болып табылады, 1885 жылдан бері қазіргі түрінде Президенттің, Әскери-теңіз күштерінің, Теңіз жаяу әскерлерінің, Әуе күштерінің, Әділет министрлігінің, Қорғаныс министрлігінің, Пошта қызметінің және басқа да ұйымдардың туларында және мөрлерінде, түрлі монеталарда (мысалы, ширек долларда) және өткен мен қазіргі американдық компаниялардың логотиптерінде қолданылып келеді. Бенджамин Франклин қызына жазған хатында ұлттық символ ретінде бүркіттің қолданылуына өкініш білдіріп, оны басқа құстардан жем алатын және оңай қорқатын «жаман мінезді құс» деп атады, сондай-ақ Цинциннатидің ұсынылған мөріндегі бүркіт түрікке ұқсағанына әзілдеді. Бұл Франклиннің түрікке жақтас болғаны немесе бүркітке қарсы болғаны туралы жаңылыс пікірге әкелді.

Француз империясы

Француз императорлық бүркіті немесе Aigle de drapeau (әдеби мағынасында "тудың бүркіті") – Наполеон соғыстары кезінде Наполеон I-нің Ұлы армиясының ұрысқа алып жүрген штабындағы бүркіт мүсіні. Олар полк туларымен бірге берілгенімен, Наполеонның полктері көбінесе өздерінің алдында Императорлық бүркітті алып жүретін. Бұл – көк түсті полк туының үстіне орнатылған, салмағы бар қоладан жасалған бүркіт мүсіні. Ол жеке құйылған алты бөліктен тұрады және құрастырылғанда биіктігі мен ені өлшенетін. Тұғырында полк нөмірі немесе, егер Гвардия болса, Императорлық гвардиясы жазылар еді. Бүркіт француз императорлық полктері үшін британдық полктердегі тулар сияқты маңызды болды – бүркітті жоғалту, оны өлімге дейін қорғауға ант берген полк үшін үлкен ұятқа алып келер еді. Наполеон құлағаннан кейін, Францияның қайта жаңғырған монархиясы Людовик XVIII барлық бүркіттерді жоюға бұйрық берді, бірақ өте аз ғана саны сақталып қалды. Бұрынғы император 1815 жылы (Жүз күн деп аталады) қайтадан билікке келгенде бірден көптеген бүркіттер жасауға бұйрық берді, бірақ олардың сапасы түпнұсқасына жете алмады. Олардың шеберлігі нашар болды, ал жаңа үлгілердің ең басты айырмашылығы – жабық тұмсықтары және көбірек бүгілген позалары болды. Наполеон сонымен қатар француз императорлық бүркітін Бірінші империяның геральдикасында, ал оның немересі Наполеон III Екінші империя кезінде де пайдаланды. Бүгінде бүркіт Бонапарт әулетінің таңбасында сақталған, ал Швецияның қазіргі патшалық үйі өзінің династиялық гербында француз императорлық бүркітін сақтайды, өйткені оның негізін қалаушы Жан Бернадот Франция маршалы және Понтекорво князі болған.

Саладиннің бүркіті

Араб ұлтшылдығында 1952 жылғы Египет революциясымен бірге бүркіт революциялық Египеттің символына айналды, содан кейін басқа бірнеше араб мемлекеттері де оны қабылдады (Біріккен Араб Эмираттары, Ирак, Ливия, жартылай мойындалған Палестина мемлекеті және Йемен). Бүркіт көбінесе Салахиддиннің нышаны ретінде танылады, себебі оның сары туы бүркітпен әшекейленген, сондай-ақ Салахиддин билік еткен кезде салынған Каир цитаделінің батыс қабырғасында египеттік қаршығаның бейнесі бейнеленген. Дегенмен, бүркіттің қазіргі дизайны одан кейінгі, яғни 1952 жылғы Египет революциясынан кейін жасалған. Араб ұлтшылдығымен байланысты геральдикалық символ ретінде Салахиддиннің бүркіті кейіннен Ирак пен Палестинаның елтаңбалары ретінде қабылданды. Бұрын ол Ливияның елтаңбасы болған, бірақ кейіннен Құрайш тайпасының шоқысымен ауыстырылды. Құрайш тайпасының шоқысы Ливия азамат соғысынан кейін қолданудан тоқтатылды. Салахиддиннің бүркіті Оңтүстік Йеменнің елтаңбасының бір бөлігі болды, сол ел Солтүстік Йеменмен біріспей тұрғанда.

Зимбабве құсы

Тасқа қашалған Зимбабве құсы – Зимбабве мемлекетінің ұлттық белгісі, ол Зимбабве мен Родезияның мемлекеттік туларында және елтаңбаларында (1924 жылдан бері), сондай-ақ банкноттар мен монеталарда (алғаш Родезия фунтында, кейін Родезия долларында) бейнеленген. Бұл, мүмкін, бательер бүркіті немесе африкалық балықшыл бүркітін көрсетеді. Құстың суреті ежелгі Ұлы Зимбабве қаласының қираған орындарынан табылған бірнеше сабынды тастан жасалған мүсіндерге негізделген.