Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Түрік және моңғол халықтарының жаратушы құдайы
Turkic and Mongolian creator deity
the village
Бай Үлген немесе Үлген (Ескі түрік: 𐰴𐰞𐰃𐰏𐰣; Кириллица: Үлгэн) – түрік халықтарының жаратушы құдайы, көбінесе Тенгриден ерекшеленеді, бірақ кейде Гелиос және Аполлон сияқты онымен бірдей қарастырылады. Оның аты ескі түрік тіліндегі "бай" ("кеңшіл") және "үлген" ("ұлы, керемет") сөздерінен шыққан. Үлгеннің басы да, соңы да жоқ деп есептеледі.
Bai Ülgen or Ülgen (Old Turkic: 𐰈𐰞𐰏𐰅𐰣; Cyrillic: Үлгэн) is a Turkic creator deity, usually distinct from Tengri but sometimes identified with him in the same manner as Helios and Apollo. His name is from Old Turkic bay, "rich", and ülgen, "magnificent". Ülgen is believed to be without either beginning or end.
Ерекшеліктері
Тенгризмде қайың ағашы, жер мен аспан арасындағы ғаламдық ось ретінде есептелді, оған жылқы да қасиетті саналды (жылқы құрбандығы оның құлшылығының бір бөлігі болды). Үлген – жақсылықтың, молшылықтың, дұрыс азық-түлік пен судың белгісі. Ол сондай-ақ жерді, аспанды және барлық тіршілік иелерін жаратқан. Бұдан өзге, ол атмосфералық құбылыстарды және жұлдыздардың қозғалысын басқарады. Үлген адамдарға өмір сүруге жерді, адамдар мен жануарлардың басын, сондай-ақ көкжиекті жаратқан. Ол шамандардың қамқоршысы және олардың білімінің бастауы ретінде қарастырылды. Үлгеннің Қайрадан (Тенгере Қайра Ханнан) жаралғанына сенеді. Ол – Тенгриден кейінгі ең жоғары құдай. Көбінесе Үлген Тенгримен салыстырылады, кейде олар тең деп, тіпті бірдей деп есептеледі. Кейбір сөздерде Үлгеннің аты/қызметі Тенгринікімен (ішінара) алмастырылуы мүмкін. Үлген – зұлымдық пен қараңғылық құдайы Ерліктің жауы. Ол адамзатты одан қорғауды өз міндетіне алады. Бай Үлген жұлдыздардың, күн мен айдың үстінде, аспанның он алтыншы қабатындағы алтын үйінде тұрады. Қарапайым адамдар оған ешқашан жете алмайды, тек астралдық күшке ие шамандар мен қамдар ғана жете алады. Оған құрбандық шалу үшін мал, әсіресе жылқы қолданылады. Шаман үшінші, алтыншы, тоғызыншы немесе он екінші жылдары Үлгенге жетудің бірінші қадамы ретінде ақ жылқыны құрбандыққа шалуы мүмкін. Содан кейін ол оның жанымен бірге аспанның барлық қабаттарынан өтіп, Үлгенге жетеді. Бірінші кезде, қам (шаман) Үлгеннің қызметшісі Яйықпен кездеседі. Бұл жан ұсыныстың қабылданғанын немесе қабылданбағанын қамға хабарлайды. Егер құрбандық дұрыс болса, шаман барлық нәрсені білетін Үлгеннен алдағы қауіптер туралы, мысалы, жаман егін туралы білуге мүмкіндік алады.
In Tengrism, the birch tree, regarded as a cosmic axis between earth and sky, was regarded as sacred to him, as was the horse (horse sacrifice was a part of his worship). Ülgen symbolizes goodness, welfare, abundance, plentiness of food, water, etc. Furthermore, he created earth, heaven and all living beings. In addition, he controls the atmospheric events and movements of stars. He creates land for people to live on, the heads of both humans and animals and the rainbow. He was regarded as the patron god of shamans and the source of their knowledge. It is believed that Ülgen has been created from Kayra (Tengere Kayra Khan). He is the highest deity after Tengri in the pantheon. Often, Ülgen is compared with Tengri and at times they are thought to be on par, or even the same. In some sayings, the name/function of Ülgen may be (partially) interchangeable with that of Tengri. Ülgen is described as the enemy of Erlik who is the god of evil and darkness. Ülgen assumes the protectorship of humankind against him. Bai Ülgen lives on the sixteenth floor of the sky above the stars, sun and moon in a golden house. Mere humans may never reach him, only shamans and kams who possess astral powers can. Animals are used for sacrifice in worship of him, especially horses. Once in every third, sixth, ninth, or twelfth year, a shaman may sacrifice a white horse as the first step of reaching Ülgen. Then he must ride its soul, penetrate through all the layers of heaven until he reaches Ülgen. Firstly, the kam (shaman) meets Yayık who is the servant of Ülgen. This entity informs the kam whether or not the offering has been accepted. If the sacrificial rite has been successful, the shaman is able to learn from the omniscient Ülgen of impending dangers, such as bad harvests.