Кіріспе

Жаһандық экономикалық жүйе, 1945-1970 жылдар

Қосылған либерализм – халықаралық саяси экономикадағы термин, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың аяғынан 1970 жылдарға дейін болған жаһандық экономикалық жүйе мен оған байланысты халықаралық саяси бағытты көрсетеді. Бұл жүйе еркін сауданы қолдаумен қатар, мемлекеттердің әл-ауқатын арттыру және жұмыссыздықты азайту үшін экономикаларын реттеу еркіндігін қамтамасыз ету үшін құрылды. Бұл терминді алғаш рет 1982 жылы американдық саясаттанушы Джон Рэгги қолданды. Бағытталған ғалымдар әдетте қосылған либерализмді екі қажетті, бірақ ішінара қайшы келетін мақсат арасындағы келісім ретінде сипаттайды. Бірінші мақсат – еркін сауданы қайта жандандыру. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін халықаралық сауда жаһандық ЖІӨ-нің үлкен бөлігін құрады, бірақ оны қолдаған классикалық либералдық тәртіп соғыстан және 1930 жылдардағы Ұлы депрессиядан зардап шекті. Екінші мақсат – ұлттық үкіметтерге жан-жақты әлеуметтік бағдарламалар ұсыну және толық жұмыспен қамтуды сақтау үшін экономикасына араласу еркіндігін беру. Бұл екінші мақсат 19 ғасырдың соңындағы еркін нарық жүйесіне толық оралумен үйлеспейтін болып саналды, себебі халықаралық капиталдың еркін нарығында инвесторлар интервенциялық және қайта бөлу саясатын жүзеге асыруға тырысқан елдерден ақшаны оңай шығарып алуға болатын. Нәтижесінде Бреттон-Вудс жүйесі Екінші дүниежүзілік соғыстың аяғында құрылды. Бұл жүйе либералды болды, өйткені ол жартылай бекітілген валюта бағамдары арқылы жеңілдетілген тауарлар мен қызметтердің халықаралық саудасының ашық жүйесін құруға бағытталған. Сонымен қатар, ол нарық күштерін ұлттық үкіметтермен реттеуге болатын, мемлекеттер капиталға бақылау жасау арқылы халықаралық капитал ағынын бақылай алатын, сондай-ақ мемлекеттік басқару стратегияларын, қысқа мерзімді ХВҚ қарыздарын және валюта бағамдарын түзетуге қатыса алатын құрылымға енгізуді мақсат етті. Жаңа жүйеге қолдау көрсету үшін Дүниежүзілік банк және Халықаралық валюта қоры сияқты жаңа жаһандық көпжақты институттар құрылды. Рэгги «қосылған либерализм» терминін қолданғанда, ол 19 ғасырда нарықтардың қоғамнан бөлініп кетуі туралы түсінікті ұсынған Карл Поланьидің бұрынғы еңбектеріне сүйенді. Поланьи нарықтарды қайтадан қоғамға енгізу соғыстан кейінгі әлемдік тәртіптің архитекторлері үшін басты міндет болады деп ұсынды, және бұл Бреттон-Вудс конференциясының нәтижесінде ішінара іске асырылды. 1950-1960 жылдары жаһандық экономика қосылған либерализм аясында өркендеп, бұрынғыдан да жылдам өсті, бірақ 1970 жылдары бұл жүйе күйреп қалды. Рэггидің қосылған либерализм туралы еңбегі гегемоникалық тұрақтылық теориясын (гегемон көпжақты ынтымақтастықты сақтау үшін қажет деген түсінік) материалдық күш арқылы ғана емес, «заңды әлеуметтік мақсатпен» халықаралық тәртіптің сақталуын дәлелдеу арқылы жоққа шығарды.

Кіріспе нарықтар: 1834 жылға дейінгі барлық кезеңдер

Карл Поланьи 19-ғасырдың либерализмі пайда болғанға дейін нарықтар, олар бар болған жағдайда, әрқашан және барлық жерде қоғамға енгізілгенін, түрлі әлеуметтік, діни және саяси бақылауларға бағынғанын айтады. Бұл бақылаулардың нысандары кең түрлі болды, мысалы, Үндістанда ғасырлар бойы кәсіптер нарық күштерінен гөрі касталармен анықталды. Орта ғасырларда Еуропадағы физикалық нарықтар көбінесе қатаң реттелді, көптеген қалалар жылына бір-екі рет ірі нарықтарды (кейін жәрмеңкелер деп аталған) ашуға ғана рұқсат берді. Поланьи Адам Смиттің "табиғи адамның айырбас жасауға, сауда-саттық жүргізуге және алмасуға бейімділігі бар" деген тұжырымын нақты жоққа шығарып, антропология мен экономикалық тарих 19-ғасырға дейін нарықтар экономикада маргиналды рөл атқарғанын көрсетеді, ал ресурстарды бөлудің ең маңызды әдістері – өзара сыйлық беру, орталықтандырылған қайта бөлу және автоархия (өздігімен қамтамасыз ететін шаруашылықтар) болды. Поланьи Еуропа қоғамының 14-ғасырдан бастап, әсіресе Даңқты революциядан және Өнеркәсіптік революцияның басталуынан кейін қазіргі капитализмге қарай дамуын мойындайды, бірақ ол 1834 жылға дейін толыққанды еркін нарықтар құру мүмкін болмағанын айтады. Поланьи нарықтарды қоғамнан бөліп шығаруды адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған "ерекше жағдай" деп сипаттайды. 19-ғасырға дейін халықаралық сауда әлемдік ЖІӨ-ге шаққанда өте төмен деңгейде болды.

Классикалық либерализм: кіріктірілмеген нарықтар, 1834-1930 жылдар

Поланьидің пікірінше, 1834 жылы Ұлыбританияда (сол кездегі әлемдегі ең ірі экономика) еркін нарықтардың қалыптасуына мүмкіндік берген маңызды оқиға – 1832 жылы орта таптың саяси билікті басып алуынан кейін сыртқы жәрдемді жою болды. Жұмыссыз кедейлер жұмыс үйлеріне түсу арқылы ғана қаржылық көмек ала алмады, ал жұмыс үйлері бұрынғыдан гөрі әлдеқайда қатал болғандықтан, жұмыссыздар жұмыс табу үшін барлық мүмкіндікті пайдаланатын, бұл еңбек нарығын құрды. Поланьи 19 ғасырда еркін нарық бұрын-соңды болмаған материалдық прогреске қол жеткізгенін мойындайды. Ол сонымен қатар, халықтың кең ауқымына зор қиындықтар туғызды деп мәлімдейді, себебі өркендеудің жылдам өсуі кедейлер санының тез өсуімен қатар жүрді, бұл парадоксалды жағдай еді. Бұл құбылыс Еуропа мен Ұлыбританияда Ауылшаруашылық революциясы басталғаннан бері белгілі бір деңгейде жүріп келеді, ал 18 ғасырдың ортасындағы Өнеркәсіп революциясы оны күшейтті, бірақ 1834 жылдан кейін одан да айқын болды. Ұлыбританияда да, Еуропада да жұмысшылар қозғалысы және басқа да қарсылық түрлері бірден пайда болды, бірақ 1880 жылдарға дейін олар негізгі саясатқа ұзақ мерзімді әсер етпеді. Ұлыбританияда ондаған мың адам аштықтан өлді немесе жұмыс үйлеріне және проституцияға мәжбүр болды, бірақ әлеуметтік толқулар салыстырмалы түрде төмен болды, себебі жұмысшы табының өзі де өркендеудің артуынан тез пайда тапты. Бұл, әсіресе, Ұлыбританияның еркін нарықты ертерек қабылдауымен және Өнеркәсіп революциясындағы көшбасшылығымен байланысты болды. Еуропа континентінде 1848 жылғы наразылықтар болды, содан кейін Карл Маркс пен Фридрих Энгельс «Коммунистік манифестті» жариялады, бірақ бұл бірден үлкен әсер етпеді. 1834 жылдан 1870 жылдарға дейін еркін нарық идеологиясы Ұлыбританияда күшейіп, шетелдегі ықпалын кеңейтті. 1848 жылы Лорд Маколей «Англия тарихы» еңбегін жариялады. Маколей негізінен 17 ғасырға көңіл бөлгенімен, ол еркін нарық либерализмінің тұрақты жеңіске жететінін болжады. 1880 жылдары еңбек нарығын қорғауға бағытталған түрлі шаралар қабылданды, сол кездегі әлемдегі ең белгілі экономикалық либерализмнің жақтаушысы Герберт Спенсер социализмнің күшейіп келе жатқан күші туралы дабыл қағып, ескерту жасады. Поланьи мұны нарықтастырудың диалектикалық процесіне екі жақты қозғалыс ретінде түсіндірді, сонымен қатар осы нарықтастыруға қарсы әлеуметтік қорғауға бағытталған күштерді де атап өтті. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында саяси, еңбек қатынастары және сауда саласындағы еркін нарықты қолдаушылар прогрессивті реформаторлардың бейресми желілерінен интеллектуалдық және моральдық шабуылдарға ұшырады. Бұған фабиандар сияқты топтар, Кеир Харди және Папа Леон XIII, оның әлеуметтік энцикликасы «Rerum novarum», сондай-ақ Отто фон Бисмарк пен Дэвид Ллойд Джордж сияқты ұлттық көшбасшылар, екеуі де әл-ауқат мемлекетінің алғашқы нысандарын енгізді. АҚШ-та бұл кезең «Прогрессивті дәуір» деп аталды. Прогрессивті қозғалысқа тікелей байланысты емес, бірақ әлі де еркін нарыққа қарсы болған басқа да оқиғалардың ішінде АҚШ сияқты елдердің сауда тарифтерін айтарлықтай арттыруы да бар еді. Алайда, негізгі академиялық қауымдастықтар мен халықаралық қаржының практикасында еркін нарық ойлауы 1930 жылға дейін басым болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін алтын стандарт тоқтатылғанымен, халықаралық қаржыгерлер оны 1920 жылдары қайта орнатуға сәттілік танытты. 1931 жылғы дағдарысқа дейін Ұлыбритания алтын стандарттан бас тартты, ал 1933 жылы АҚШ оны ұстанды. 1930 жылдардың ортасына қарай әлемдік либералды экономикалық жүйе құлдырады, ескі, жоғары интеграцияланған сауда жүйесі бірнеше жабық экономикалық блоктармен алмастырылды. Сол сияқты, негізгі экономикада еркін нарық ойлауы 1930 жылдары «Жаңа келісімнің» табысымен және Кейнстік революциямен әлсіретілді. Өтпелі кезеңнен және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кіріктірілген либерализм басым экономикалық жүйе ретінде пайда болды.

Жасалған либерализм: 1945-1970 жылдар

Негізгі ғалымдар, мысалы Джон Рэгги, кіріктірілген либерализмді бұрынғы дәуірдегі еркін нарық жүйесінің мүмкіндігінше көп артықшылықтарын сақтау, сонымен қатар мемлекеттерге интервенционистік және әлеуметтік бағдарлы ішкі саясатты жүзеге асырудың автономиясын қамтамасыз ету арасындағы келісім ретінде қарастырады. Кейіннен «мүмкін емес үштік» ретінде қалыптастырылатын трилемманы болжай отырып, Джон Мейнард Кейнс және Гарри Декстер Уайт капиталдың еркін қозғалысы ұлттық мемлекеттің ішкі жағдайларға негізделген экономикалық саясатты жүргізу бостандығымен де, сондай-ақ тауарлар мен қызметтердің халықаралық саудасын ұлғайту үшін маңызды деп кеңінен келісілген жартылай бекітілген айырбас бағамы жүйесімен де қайшы келеді деп мәлімдеді. Осылайша, мемлекеттердің капиталға бақылау жасау құқығы болады деп кеңінен келісілді, бұл оларға бір мезгілде бекітілген айырбас бағамын және қалаған жағдайда экспансиялық ішкі саясатты сақтауға көмектеседі. 1950-1960 жылдары кіріктірілген либерализм мен кейнсиандық экономика соншалықты танымал болды, сондықтан консервативті саясаткерлер сайлауға қатысу үшін оларды негізінен қабылдауы керек болды. Бұл әсіресе Ұлыбританияда болды және соғыстан кейінгі консенсус деп аталды, ал басқа жерлерде, соның ішінде АҚШ-та да ұқсас, бірақ біршама кейнсиандық консенсус болды. Марксистік ғалымдар негізгі ағымның көзқарасымен келіседі, бірақ кіріктірілген либерализмді әртүрлі, бірақ ішінара үйлеспейтін мақсаттар арасында емес, сыныптық мүдделер арасындағы келісім ретінде қарастырады. Дэвид Харви екінші дүниежүзілік соғыс аяқталысымен басты мақсат – 1930 жылдардағы Ұлы депрессияның қайталануына әкелмейтін экономикалық жоспарды жасау болды деп санайды. Харвидің сөзіне қарағанда, осы жаңа жүйеде еркін сауда «АҚШ долларының белгілі бір бағамен алтынға айырбасталуымен бекітілген бекітілген айырбас бағамы жүйесінде реттелді. Бекітілген айырбас бағамы капиталдың еркін ағынымен үйлеспейді». 1960 жылы Дэниел Белл «Идеологияның соңы» атты еңбегін жариялады, онда ол шексіз еркін нарық ойлауын тұрақты түрде шетке шығару арқылы тұрақты өзгеріс болады деп күткенін атап өтті. 1970 жылдарда капиталдың жинақталуының артуы, жұмыссыздық, инфляция (немесе стагфляция деп аталды) және түрлі фискалдық дағдарыстар байқалды. Харви 1980 жылға қарай соңғы топтың көшбасшы ретінде пайда болғанын, неолиберализм ретінде белгілі болатын жаһандық экономикалық жүйені қолдап, құруды атап өтті. Ұлыбритания мен АҚШ-та ішкі еркін нарық реформалары 1980-1985 жылдар аралығында ең белсенді түрде жүргізілді. Дегенмен, жаһандық тұрғыдан алғанда, неолибералды ықпалдың ең жоғары жылдары 1990 жылдар болды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін әлем елдері еркін нарық реформаларын жүзеге асыруға бел буды. 1992 жылы саясаттанушы Фрэнсис Фукуяма еркін нарықтық капитализм мен либералды демократия адамзаттың әлеуметтік эволюциясының тұрақты соңғы нүктесі болуы мүмкін екенін айтты. 2008-2009 жылдардағы кейнсиандық қайта өрлеудің бір бөлігі ретінде кіріктірілген либерализмге қайта оралу перспективасы пайда болды – әлемдік саясаткерлердің ынтымақтастығы күшейді, бірнеше мемлекет басшылары «Жаңа Бреттон Вудс» деп атады. Дегенмен 2010 жылы кейнсиандық саясатқа оралу туралы қысқа өмір сүрген келісім бұзылды. Экономикалық тарихшы Роберт Скидельский жаңа жаһандық экономикалық тәртіптің ерекшеліктерін анықтау әлі ерте екенін және бір жүйе пайда болмауы мүмкін екенін айтты. Мысалы, БРИКС және басқа да дамып келе жатқан экономикалардың өсуімен бірге, әлемнің қалған бөлігінде ережелерді бір ғана державаның тиімді түрде белгілеу мүмкіндігі азайды. 2011 жылдың соңында экономикалық либерализмнен алыстауға сәйкес келетін кейбір үрдістер болды, соның ішінде капиталға бақылау жасауды, макропруденциалды реттеуді және мемлекеттік капитализмді пайдалануға оралу үшін қабылданудың өсуі. Екінші жағынан, Қытай 2012 жылға дейін капитал есебін бірте-бірте босатып келеді, ал АҚШ-та «Шай партиясы» қозғалысы күшті саяси күш ретінде пайда болды, оның мүшелері 1840 жылдардағы классикалық либерализмнің шыңынан бері сақталған еркін нарықтың таза көрінісіне берілгендей көрінеді. 2011 жылы профессор Кевин Галлахер бұрынғы дәуірлерде болғандай, бір идеологиямен басқарудың орнына, жаңадан пайда болатын әлемдік тәртіпке «либерализмнің әртүрлі түрлері» әсер етеді деп ұсынды. Алайда, Джордж Монбиот 2013 жылы неолиберализм әлі де ықпалды идеология болып қала беретінін айтты. Эдвард Мансфилд пен Нита Рудраның пікірінше, цифрлық революция жаһандық жеткізу тізбектерін кеңейтуге, автоматтандыруға, дамыған елдердегі капиталды дамушы елдердегі еңбекпен байланыстыруға және көпұлттық корпорацияларды күшейтуге мүмкіндік бергендіктен кіріктірілген либерализмге нұқсан келтірді.