Кіріспе
Заң практикасы туралы баяндамаларды қамтитын кітаптар сериясының түрі немесе сот шешімдерінің таңдаулы сот практикасынан сот қорытындыларын қамтитын кітаптар сериясы. Егер нақты бір сот қорытындысына сілтеме жасалса, сол қорытынды жарияланған заң баяндамалары сериясы іс туралы сілтеме жасау форматын анықтайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, "репортер" термині мұндай пікірлерді жинақтап, өңдеп, жариялаған жеке тұлғаларды білдірген. Мысалы, АҚШ Жоғарғы Сотының шешімдерінің репортері – бұл Соттың істерін АҚШ есептерінің жинақталған томдарында жариялауға уәкілетті адам. Бүгінде американдық ағылшын тілінде "репортер" сөзі сонымен қатар кітаптардың өзін де білдіреді. Ұлт Достастығының ағылшын тілінде мұндай жинақтар "заң баяндамалары" деп аталады – бұл атау әдетте мерзімдік бөлімдер мен жеке томдардың мұқабаларында кездеседі. Ортақ құқық жүйесіндегі елдерде сот шешімдері "stare decisis" (прецедент) қағидасы бойынша заңды күшке ие. Бұл қағидаға сәйкес, сотқа жоғары (немесе кейде сол) юрисдикциядағы соттың осыған ұқсас жағдайларды қарағанда берген заңдық қағидасын қолдану міндетті. Сондықтан мұндай шешімдерді тұрақты түрде жариялау маңызды, осылайша заңгерлер, судьялар және қарапайым азаматтар соттар белгілеген заңның қандай екенін біле алады.
law reports in general
or are series of books that contain judicial opinions from a selection of case law decided by courts. When a particular judicial opinion is referenced, the law report series in which the opinion is printed will determine the case citation format. Historically, the term reporter was used to refer to the individual persons who actually compile, edit, and publish such opinions. For example, the Reporter of Decisions of the Supreme Court of the United States is the person authorized to publish the Court's cases in the bound volumes of the United States Reports. Today, in American English, reporter also denotes the books themselves. In Commonwealth English, these are described by the plural term law reports, the title that usually appears on the covers of the periodical parts and the individual volumes. In common law countries, court opinions are legally binding under the rule of stare decisis (precedent). That rule requires a court to apply a legal principle that was set forth earlier by a court of a superior (sometimes, the same) jurisdiction dealing with a similar set of facts. Thus, the regular publication of such opinions is important so that everyone—lawyers, judges, and laymen—can all find out what the law is, as declared by judges.
Ресми және ресми емес сот үкімінің баяндамасы
Ресми заң баяндамалары немесе баяндамашылар – заңмен немесе басқа да үкіметтік қаулымен жариялауға уәкілдік берілгендер. Үкіметтер заң баяндамаларын юрисдикцияның негізгі заңының сенімді, дәйекті және нақты мәлімдемесін қамтамасыз ету үшін ресми деп тағайындайды. Ресми сот шешімдерін жариялауды мемлекеттік орган немесе коммерциялық ұйым жүзеге асыруы мүмкін. Ал ресми емес заң баяндамалары ресми түрде бекітілмейді және коммерциялық кәсіпорын ретінде жарияланады. Австралия мен Жаңа Зеландияда (төменде қараңыз) ресми баяндамалар уәкілеттік баяндамалар деп аталады, ал ресми емес баяндамалар – уәкілетсіз баяндамалар деп аталады. Ресми емес баяндамаларды жариялаушылар ресми баяндамалардан бәсекелестік артықшылығын сақтап қалу үшін, әдетте, Батыс Америкалық жинағы жүйесінде қолданылатын редакциялық түзетулер сияқты пайдалы зерттеу құралдарын (мысалы, қорытындылар, көрсеткіштер) ұсынады. Кейбір коммерциялық баспагерлер сот шешімдерін іздеуге қолайлы онлайн дерекқорларда ұсынады, олар Westlaw, Lexis Nexis немесе Justis сияқты ірі, төлемді онлайн құқықтық зерттеу жүйелерінің бір бөлігі болып табылады. Соттың ресми емес жарияланған шешімдері көбінесе ресми шешімдерден бұрын жарияланады, сондықтан заңгерлер мен құқық журналы ресми баяндамада жарияланғанға дейін ресми емес баяндамаға сілтеме жасауы керек. Бірақ сот шешімі ресми түрде жарияланғаннан кейін, іс қағаздарына сілтеме жасау ережелері, әдетте, ресми баяндамаға сілтеме жасауды талап етеді.
Интернетте ашық жариялау
Интернеттің дамуы соттарға өз шешімдерін веб-сайттарда жариялау мүмкіндігін берді. Бұл қағаз басылыммен салыстырғанда салыстырмалы түрде төмен құнмен жариялау әдісі және сот шешімдерін жұртшылыққа оңай қолжетімді етеді (әсіресе сот шешімдері заңның маңызды көздері болып табылатын, ортақ құқық жүйесі бар елдер үшін маңызды). Сот шешімі қабылданғаннан кейін дереу веб-сайтқа жариялағандықтан, ресми емес, коммерциялық басылымда жылдам басылып шығу қажеттілігі азаяды. Дегенмен, интернетте жариялаудың оңайдығы, жарияланғаннан кейін интернетте жарияланған шешімдерді өзгертудің қаншалықты оңай екені туралы жаңа алаңдаушылықтарды тудырды, бұл интернеттегі пікірлердің заңдылығына күмән келтіреді. Әлемнің кез келген елінен сот шешімдерін WorldLII веб-сайты мен оның мүше ұйымдарының сайттары арқылы табуға болады. Бұл жобалар Заңға еркін қол жеткізу қозғалысымен белсенді түрде қолдалады. Көптеген заң кітапханашылары мен ғалымдар Дүниежүзілік желінің жылдам өсуінен туындаған заң ақпаратын жеткізу жүйесінің өзгеруі туралы пікір білдірді. Профессор Боб Берринг «ескі қағаз жинақтарының [заң есептерінің] басымдығы жойылып, қарама-қайшы талаптар мен өнімдердің құйыны пайда болуда» деп жазды. Теориялық тұрғыдан алғанда, веб-сайтта жарияланған сот шешімдері заңға қолжетімділікті кеңейтеді, бұл заңгерлер мен судьялар негізінен пайдаланатын мамандандырылған заң кітапханаларының жинақтарынан тысқары шығарады. Кез келген адам сот шешімдерін онлайн дерекқорларда (мысалы, жоғарыда аталған Гонконг сот жүйесінің ашық сайтында) немесе жалпы веб-іздеу жүйелері арқылы оңай таба алады. Дегенмен, веб-сайтта жарияланған істер үшін бірыңғай және практикалық сілтеме форматының қажеттілігі туралы сұрақтар қалған күйінде (баспа заң есептерінде қолданылатын стандартты том мен бет нөміріне қарағанда). Істерді анықтау үшін бейтарап сілтемелер де қолданылады.
Англия мен Уэльс
Англия мен Уэльсте жылнамаларда (Эдвард II-ден Генри VIII-ге дейін) тіркелген істер туралы есептерден бастап, қазіргі уақытқа дейін жоғары ағылшын соттарында қаралып шешілген істердің әртүрлі жиынтықтары бар. XIX ғасырға дейін ертегі есептердің сапасы, сондай-ақ судьяның іс фактілерін және оның шешімін түсіндіру дәрежесі де өте өзгермелі болды, ал прецеденттің салмағы судьяның және есеп берушінің беделіне байланысты болуы мүмкін. Мұндай есептер қазір көбінесе ғылыми қызығушылық тудырады, себебі олар заңдармен және кейінгі дамулармен ескірді, бірақ міндетті прецеденттерді табуға болады, олар көбінесе ең нақты түрде баяндалған. 1865 жылы Англия мен Уэльс үшін коммерциялық емес Құқықтық есеп беру кеңесі (ICLR) құрылды және ол біртіндеп Ұлыбританиядағы есептерді жариялаудағы жетекші ұйымға айналды. Ол 1866 жылға дейінгі істердің ең жақсы нұсқаларын ағылшын тіліндегі есептерде жинақтады. 1865 жылдан кейінгі істер ICLR-дің Заң есептерінде жарияланады. Күні бүгінге дейін Ұлыбритания үкіметі ресми есеп жарияламайды, бірақ оның соттары ICLR есептерін қолжетімді болған жағдайда сілтеме беру міндетті ережелерін қабылдады. Тарихи тәжірибе, егер басқа есеп болмаса, тараптарға "ілеспе адвокат аты көрсетілген" кез келген есепке сүйенуге рұқсат берілген.
Ағылшын теңіз құқығы
Теңіздік істер көбінесе келісімшарттық немесе зиян келтіруге байланысты мәселелерді қамтиды және стандартты жинақтарда жарияланады. Алайда, теңіздік істердің негізгі дереккөзі – Ллойдтың құқық есептері, ол теңіз арқылы тауар тасымалы, халықаралық сауда құқығы және адмиралдік құқығы сияқты теңіздік мәселелерді қамтиды.
Шотландия
Сессиялық істерде Сессиялық соттың қараған істері және Лордтар палатасында Шотландия істеріне қатысты апелляциялық шағымдар бойынша тыңдалған істер жарияланады. Әділеттік Жоғары Сотының істері туралы есебінен хабардар болады. Бұл екі серия ең авторитетті болып саналады және басқа есеп серияларына, мысалы, шериф соты мен жер дауы шешу трибуналының істерін, сондай-ақ жоғары соттардың істерін жариялайтын Scots Law Times-қа қарағанда сотта басымдықпен сілтеме жасалады. Шотландияның заңдық есеп беру қызметі Шотландия азаматтық істері жөніндегі есептер және Гриннің апталық шолуы сияқты басқа есептермен толықтырылады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тың әр штатында апелляциялық сот құзыретіне ие соттардың қабылдаған барлық шешімдері туралы жарияланған есептер бар, олар ұйым құрылған күнінен бастап жазылған. Сонымен қатар, АҚШ Конституциясына сәйкес құрылғаннан бері АҚШ Жоғарғы Соты мен апелляциялық сот құзыретіне ие төменгі федералдық соттардың шешімдері бойынша толық есептер де бар. Алғашқы репортерлер жеке кәсіпкерлер тарапынан ғана шығарылғандықтан ресми емес еді, бірақ 19 ғасырдың ортасында АҚШ Жоғарғы Соты және көптеген штаттық жоғарғы соттар өздерінің ресми репортерлерін жариялауды бастады. 1880 жылдары West Publishing Company компаниясы Ұлттық репортерлік жүйесін (NRS) құрды, ол белгілі бір штаттар тобынан таңдалған штаттық сот шешімдерін жинаған аймақтық репортерлер жиынтығы. Қазіргі таңда Ұлттық репортерлік жүйе АҚШ-тағы басым бейресми репортерлік жүйе болып табылады, ал 21 штат өздерінің ресми репортерлерін тоқтатып, тиісті West аймақтық репортерін ресми репортер ретінде мойындады. West және оның бәсекелесі LexisNexis АҚШ Жоғарғы Сотының шешімдерін бейресми түрде жариялайды. Сонымен қатар, адвокаттарға өздерінің репортерлерінде істерді табуға көмектесу үшін West American Digest System жүйесін жариялайды. West дайджестері мен репортерлері әрқашан "Кілттік нөмірлеу жүйесін" қамтиды, ол кез келген құқықтық тақырып үшін бірегей нөмірді ұсынады. АҚШ федералды үкіметі округтік және аудандық деңгейдегі федералды соттар үшін ресми репортер жарияламайды. Алайда, Ұлыбритания үкіметі ICLR репортерлерін стандартты түрде пайдаланғандай, АҚШ соттары 1880 жылдан кейінгі істер үшін бейресми West федералдық репортерлерін пайдаланады, олар Федералды репортер (апелляциялық соттар үшін) және Федералды қосымша (аудандық соттар үшін). 1880 жылға дейінгі федералдық округтік және аудандық соттардың істері үшін АҚШ соттары Federal Cases-ті пайдаланады. Бүгінде Westlaw және LexisNexis көптеген федералдық және штаттық әкімшілік органдардың шешімдерін қамтитын түрлі ресми және бейресми репортерлерді жариялайды, олардың барлығында квази сот өкілеттіктері бар. Америка штаттарында адвокаттар қауымдастығының Casemaker деп аталатын консорциумға қосылуы – соңғы тренд. Casemaker штаттық адвокаттар алқасының мүшелеріне компьютерлік заңдық зерттеу жүйесіне қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Австралия
Австралияның Жоғарғы сотының шешімдерінің ресми тізімдері – «Commonwealth Law Reports» болып табылады. «Federal Court Reports» – Австралия Федералды сотының (толық құрамы қоса алғанда) шешімдерінің ресми тізімдері. Әр штат пен аумақтың жоғары соттарының шешімдері туралы бірнеше ресми тізімдері бар, мысалы, «Victorian Reports». «Australian Law Reports» – рұқсатсыз тізімдердің ең ірі сериясы, бірақ одан басқа да жалпы тізімдер мен заңның нақты салаларына қатысты тізімдер бар, мысалы, «Australian Torts Reports» – кез келген штаттық немесе федералды соттың зиян келтіру құқығына қатысты шешімдерін жариялайды. «NSW Law Reports» – Жаңа Оңтүстік Уэльс Заңдық тізімдер кеңесі тарапынан жарияланады және Жаңа Оңтүстік Уэльс Жоғарғы сотын қамтиды. «Victorian Reports» – Викториядағы Заңдық тізімдер кеңесі атынан Литтл Уильям Бурк жариялайды және Виктория Жоғарғы сотын қамтиды.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландия заң есептері (NZLR) – Жаңа Зеландия заң есептерін дайындау кеңесінің ресми баяндамалары және 1883 жылдан бері үздіксіз жарияланып келеді. Бұл баяндамалар Жаңа Зеландияның Жоғарғы соты, Апелляциялық соты және Жоғарғы сотының маңызды істерін жариялайды. Алғашқыда томдар бойынша реттелген есептер қазір жыл бойынша реттеледі. Қазір жылына үш том жарияланады, ал бұрын томдар саны біртен екіге, содан кейін үшке дейін артты. Баяндамалар нақты бір құқық саласына қатысты емес, оның орнын осы салаға арналған арнайы баяндамалар толтырады. Заңның мамандандырылған салаларын қамтитын 20-ға жуық жеке басылымдар сериясы бар. Кейбір салалар бірнеше баяндама сериясымен қамтылған, мысалы, еңбек, салық және отбасылық құқық.
Ирландия
Ирландия заңдарының көп бөлігі Ирландия заң есептерін дайындау кеңесі (Incorporated Council of Law Reporting for Ireland) басып шығарған "Ирландия есептерінде" (IR) жарияланады. Басқа есептер "Ирландия заң есептерінің айлығында" (ILRM) және әртүрлі сот шешімдерінің онлайн жинақтарында кездеседі.
Бангладеш
Бангладеште заң туралы есептер 1875 жылғы Заң туралы есептер заңының қағидаларына сәйкес жарияланады. Қазір Бангладеште көптеген заң есептері бар. Ең танымалдарының бірі – 1949 жылы жариялана бастаған «Дакка заң есептері». Ай сайын шығатын «Апекс заң есептері» (ALR) судьялар, жетекші ғалымдар мен тәжірибелі мамандардың мақалалары арқылы заңдағы маңызды өзгерістерді уақтылы жариялайды. «Заң хабаршысы» – 2016 жылдан бері жарияланып келе жатқан халықаралық стандарттағы заң есебі. Бұл Бангладеш, Үндістан және Пәкістан Жоғарғы соттарының заңдық шешімдерін жариялайтын Бангладештің алғашқы заң журналы. Mainstream Law Reports (MLR) – ең көп сілтеме берілген заң журналы және елдегі ең көп сілтеме берілген заңдық шолулардың бірі. Ай сайын жарық көретін MLR судьялар, жетекші ғалымдар мен тәжірибелі мамандардың мақалалары арқылы заңдағы маңызды өзгерістерді уақтылы талқылайды. «Бангладеш заңдық шешімдері» Бангладеш адвокаттар кеңесінің бекітуімен жарияланады. Басқа заң есептеріне: «Бангладеш заң хроникалары», «Заңгерлер мен құқықтанушылар», BCR, ADC, «Бангладеш заңдық таймс» және «Бангладеш заң таймс» кіреді. Бангладештегі онлайн заң есебі – «Chancery Law Chronicles», ол қазір Бангладеш Жоғарғы Сотының шешімдерін жариялайды. 1972 жылы Бангладеш Жоғарғы Соты құрылғаннан кейін, оның онлайн заң есебі «Жоғарғы Сот онлайн бюллетені» болып табылады және бастапқыда соттың үкімдері, бұйрықтары мен шешімдерін қамтитын заң есебін жариялады. Елде кеңінен қолданылатын тағы бір заң есебі – «Бангладеш заңдық шешімдері», оны елдің тіркелген адвокаттарының ресми реттеушісі – Бангладеш адвокаттар кеңесі жариялайды. Сонымен қатар, «Бангладеш заң хроникалары», «Бангладеш заңдық таймс», «Заңгерлер мен құқықтанушылар», «Кеңес заң есептері», «Заң шеңбері заң есептері», «Бангладеш заңдық таймс», BCR, ADC сияқты бірнеше заң есептері қолданыста бар. Төменгі соттардың шешімдері ешбір заң есебінде жарияланбайды.
Үндістан
Жоғарғы Соттың баяндамалары (ЖСБ) – Жоғарғы Сот шешімдерінің ресми жинағы. Бұған қоса, кейбір жекелеген баспагерлерге Сот шешімдерін жариялауға уәкілеттік берілген.
Пәкістан
1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін Пәкістан ортақ құқық жүйесін мұра етті, сондықтан оның құқықтық жүйесі заң есептеріне көп көңіл бөледі. Ең толық заң кітабы – «Пәкістан заң шешімдері» (PLD), ол Пәкістанның Жоғарғы сотының, түрлі провинциялық жоғары соттардың, қызмет, кәсіби және сайлау трибуналдарының, сондай-ақ Азад Кашмир сияқты аумақтардың жоғары соттарының үкімдерін қамтиды. PLD «Жылдық заң баяндамалары» (YLR) және «Айлық заң жинағы» (MLD) сияқты басқа кітаптармен толықтырылады. Жоғарғы соттың өз заң кітабы бар, ол – «Жоғарғы соттың айлық шолуы» (SCMR), онда соттың қараған соңғы істер тізімі келтірілген. Бұдан өзге, «Азаматтық құқық істері» (CLC) сияқты нақты құқық салаларын қарастыратын кітаптар да бар, ол азаматтық істерге қатысты; «Пәкістан қылмыстық заң журналы» (PCrLJ), қылмыстық істер туралы хабарлайды; ал «Пәкістан салық шешімдері» (PTD) табыс салығы жөніндегі трибуналдардың істері мен оларға қатысты шағымдарды қамтиды.
Гонконг
Гонконг бойынша істер негізінен ресми Гонконг Соңғы Апелляциялық Сотының есептерінде (HKCFAR) және Гонконг құқығының есептері мен жинақтарында (HKLRD), сондай-ақ рұқсатсыз, бірақ ең көне Гонконг істерінің жинағында (HKC) жарияланады. Арнайы сериялар да бар, олардың ішінде Гонконг отбасылық құқығының есептері (HKFLR), Гонконг мемлекеттік құқығының есептері (HKPLR) және Мүліктік құқық және делдалдық есептері (CPR) бар. Қытай тіліндегі сот шешімдері Гонконг қытай құқығының есептері мен аудармаларында (HKCLRT) жарияланады. Гонконг құқығының есептері мен жинақтары 1997 жылға дейін Гонконг құқығының есептері (HKLR) ретінде жарияланды.