Кіріспе
Кампо немесе Канпо медицинасы (漢方医学), көбінесе жай ғана Канпо (漢方) деп аталады, 7-ғасырда басталып, Жапонияда дәстүрлі қытай медицинасын зерттеуді қамтиды. Ол жапон мәдениеті мен дәстүрлеріне бейімделіп, өзгертілді. Жапонның дәстүрлі медицинасы акупунктура, моксибуссия, дәстүрлі қытай шөптерімен емдеу және дәстүрлі тағамдық терапияны қоса алғанда, қытайлық әдістердің көп бөлігін пайдаланады.
Kampo or Kanpō medicine (漢方医学), often known simply as Kanpō (漢方), is the study of traditional Chinese medicine in Japan following its introduction, beginning in the 7th century. It was adapted and modified to suit Japanese culture and traditions. Traditional Japanese medicine uses most of the Chinese methods, including acupuncture, moxibustion, traditional Chinese herbology, and traditional food therapy.
Шығу тегі
Қытай мифологиясына сәйкес, дәстүрлі қытай медицинасының бастауы үш аңыз иесі – Фуси, Шэньнонг және Сары Императорға дейін жетеді. Шэньнонг жүздеген шөптерді татып, олардың емдік құндылығын, адам ағзасына тигізетін әсерін анызған және адамдардың азаптан құтылуына көмектескен деп есептеледі. Өсімдіктердің емдік қолданысына толық арналған ең көне жазба – «Шэньнонг Бэнь Цао Цзин» (Shennong Ben Cao Jing) – б.з.б. I ғасырдың соңында жазылған және 365 түрлі шөп немесе емдік өсімдіктерді жіктегендігі айтылады. Қытай медицинасының тәжірибелері 6 ғасырда Жапонияға енгізілді. 608 жылы император Суйко Э Ничи, Фуку Ин және басқа жас дәрігерлерді Қытайға жіберді. Олар онда 15 жыл бойы медицинаны оқыған деседі. 838 жылға дейін Жапония Тан Қытайына 19 миссия жіберді. Шенеуніктер қытай үкіметтік құрылымдарын зерттеген кезде, дәрігерлер мен көптеген жапон монахтары қытай медициналық білімдерін меңгерді.
Жапондықтардың ерте адаптациясы
702 жылы Тайхо кодексі Қытайдың Тан әулетінің үкіметтік жүйесіне бейімделу ретінде жарияланды. Кодекстің бір бөлімінде университет (дайгаку) құру, оның ішінде медициналық мектеп және кеңейтілген оқу бағдарламасы қарастырылды, бірақ үздірілмейтін азамат соғысының салдарынан бұл бағдарлама тиімді болмады. Императрица Комио (701–760) Нарадағы Кофуку храмында (Кофуку джи) Хиденин мен Сэйакуинді құрды – екі буддалық мекеме, олар мұқтаж жандарға тегін медициналық көмек және дәрі-дәрмек қызметтерін ұсынды. Келесі ғасырлар бойы жапон будда монахтары Қытай медициналық білімін Жапонияға жеткізуде және элита мен қара халыққа денсаулық сақтау қызметтерін ұсынуда маңызды рөл атқарды. 753 жылы медицинаны жақсы білетін қытайлық монах Цзяньчжэнь (жапонша Гандзин) 12 жыл ішінде Шығыс Қытай теңізінен бес рет өткенге дейін Жапонияға келді. Ол көзі көрмейтін болғандықтан, шөптерді анықтау үшін иіс сезу қабілетін пайдаланды. Ол медициналық мәтіндер мен медициналық материалдардың үлкен жиынтығын Нарадағы император сарайына әкелді, оларды 756 жылы император Шомудың қайтысынан кейін 49 күн өткен соң оған арнады. Бұл материалдар Тодай храмының (Тодай джи) Шосоин деп аталатын ағаш үй стиліндегі қазына үйінде сақталады. 787 жылы Тан императорлық сарайының қолдауымен жарық көрген «Жаңадан түзетілген Медициналық Материя» (Синьсиу Бэнкао, 659 ж.) Жапония Денсаулық сақтау министрлігінде медицинаны оқу үшін міндетті оқулыққа айналды, бірақ осы кітапта сипатталған 844 түрлі дәрілік заттың көп бөлігі сол кезде Жапонияда қолжетімді болмады. 918 жыл шамасында «Хандзо вамьо» (Honzō wamyō) атты жапондық медициналық сөздік құрастырылды, онда 60 қытай медициналық еңбегінен цитаталар келтірілген. Хэйан дәуірінде Танба Ясуйори (912–995) көптеген қытай мәтіндерінен материалдар жинаған «Исинпо» («Медицина жүрегінен рецепттер») атты алғашқы жапон медициналық кітабын жазды, олардың кейбіреулері кейін жойылды. 1200–1600 жылдар аралығында Жапонияда медицинаның практикалық маңызы артты. Көптеген дәрігерлер будда монахтары болды, олар Тан Қытайынан келген алғашқы елшілер әкелген формулаларды, теорияларды және тәжірибелерді қолдануды жалғастырды.
Ерте қайта қарау
15-16 ғасырларда жапондық дәрігерлер қытай медицинасына қатысты көзқарастарын тәуелсіздетуді бастады. Қытайда 12 жыл оқығаннан кейін Таширо Санки (1465–1537) «Медицинадағы кейінгі дамулардың ізбасарлары» (Госей ха) деп аталатын қозғалыстың жетекшісі болды. Бұл мектеп Ли Донгюань мен Чжу Тансидің ілімдерін таратып, Сун дәуірінің ескі ілімдерін біртіндеп ығыстырды. Ташироның шәкірттерінің бірі Манасе Досан оның ілімдерін жапондық жағдайларға бейімдеді. Өзінің байқаулары мен тәжірибесіне сүйене отырып, ол сегіз томдық ішкі медицина кітабын (Кейтеки шү) жазды және Киотода ықпалды жеке медициналық мектеп (Кейтеки ин) құрды. Оның ұлы Генсаку жағдайлар бойынша зерттеулер кітабын (Игаку тенсё ки) жазып, көптеген жаңа шөп формулаларын жасады. 17 ғасырдың екінші жартысынан бастап «Классикалық әдістердің ізбасарлары» (Кохо ха) деген жаңа қозғалыс пайда болды, ол қытай классикасы «Салқын зақымдану бұзылыстары туралы трактат» (Шанхан Лун, жапонша Шокан рон) ілімдері мен формулаларына баса назар аударды. Бұл мектептің этиологиялық тұжырымдары Госей ха сияқты болжамды болғанымен, терапиялық тәсілдер эмпирикалық байқаулар мен практикалық тәжірибеге негізделген. «Классикалық әдістерге» оралуды Нагоя Ген'и (1628–1696) бастады, ал Гото Гонзан (1659–1733), Ямаваки Тоё (1705–1762) және Йосимасу Тодо (1702–1773) сияқты ықпалды жақтаушылар қолдады. Йосимасу ең ықпалды тұлға саналады. Ол философиялық негіздеріне қарамастан, кез келген тиімді әдісті қабылдады. Йошимасудың іш диагностикасы ерте заманғы дәстүрлі жапон медицинасын дәстүрлі қытай медицинасынан (ТҚМ) ажырататындығын көрсетеді. Эдо дәуірінің соңғы кезеңінде көптеген жапон дәрігерлері екі мектептің де элементтерін қолдана бастады. Огино Генгай (1737–1806), Ишизака Сотецу (1770–1841) немесе Хонма Сокен (1804–1872) сияқтылары тіпті батыс тұжырымдамалары мен терапиясын енгізуге тырысты, олар елге Голландия сауда бекеті Дежима (Нагасаки) арқылы келді. Батыс медицинасы хирургия саласында белгілі бір жетістіктерге жеткенімен, 19 ғасырға дейін «Шығыс» және «Батыс» мектептері арасында көп бәсекелестік болған жоқ, себебі тіпті «Голланд зерттеулерінің» (Рангаку) жақтастары да өздерінің практикасында эклектикалық болды. Ежелгі медицина Эдо дәуірінде танымалдылығын жоғалтпады, бірақ Мейдзи қайта жаңғыруынан кейін көп ұзамай тез құлдырау кезеңіне түсті. 1871 жылы жаңа үкімет медицина білімін неміс медицина жүйесіне негіздеп жаңғыртуды шешті. 1875 жылдан бастап жаңа медициналық емтихантар табиғи ғылымдар мен батыс медицина салаларына бағытталды. 1883 жылдың қазан айында заң бойынша барлық дәстүрлі дәрігерлердің лицензиясы алынып тасталды. Заңдық мәртебесін жоғалтқанына қарамастан, аздаған дәстүрлі дәрігерлер жеке практикасын жалғастырды. Олардың кейбіреулері, мысалы, Ямада Гёко (1808–1881), Асада Сохаку (1813–1894) және Мори Рисси (1807–1885), «Дәстүрлі білімді сақтау қауымдастығын» (Ончи ша) құрды және шағын ауруханалар ашты. Алайда, 1887 жылы ішкі саясаттағы келіспеушіліктер мен жетекші тұлғалардың қайтысынан кейін ұйым таратылды. 1894 жылы құрылған «Императорлық медицина қауымдастығы» (Тейкоку Икай) да ұзақ өмір сүрмеді. 1895 жылы 8-ші Ұлттық Ассамблея Кампоны жалғастыру туралы ұсынысты ветолады. Басты белсенділердің бірі Азай Коккан (1848–1903) қайтыс болғанда, Кампо қозғалысы толығымен жойылды.
Батыс ықпалының дәуірі
Кез келген одан әрі дәстүрлі тәжірибелерді сақтап қалуға жасалған тыраштандықта батыс тұжырымдамалары мен емдеулерін ескеру қажет болды. Сондықтан, дәстүрлі емді қайта жаңғыртуға кіріскендер батыс медицинасында оқыған медицина факультетінің түлектері болды. 1910 жылы Уада Кейджүро (1872–1916) «Медицина әлемінің темір балғасы» (Икай но теттсуи) атты еңбегін жариялады. Канзава медицина мектебін бітірген Юмото Кюшин (1876–1942) осы кітаптан қатты әсер алып, доктор Уаданың шәкірті болды. Оның 1927 жылы жарық көрген «Жапондық қытай медицинасы» (Kōkan igaku) Кампо медицинасы туралы алғашқы кітап болды, онда классикалық қытай мәтіндерін түсіндіру үшін батыс медицинасының нәтижелері пайдаланылды. 1927 жылы Накаяма Таданао (1895–1957) «Кампо медицинасы бойынша жаңа зерттеулер» (Kampō igaku no shin kenkyū) атты еңбегін ұсынды. Тағы бір «өзгерген» адам – 20-ғасырдың ең танымал Кампо тәжірибешілерінің бірі болған Оцука Кейсецу (1900–1980). Бұл кезең-кезеңмен қайта жаңғыру дәрілік шөптердің дозалық формасын жаңғыртуға көмектесті. 1920 жылдары Осакадағы Нагакура фармацевтикалық компаниясы құрғақ тұндырмаларды ұнтақталған түрінде жасауды бастады. Шамамен сол уақытта, 1893 жылы Цумура Юша (1871–1941) құрған Цумура Юнтендо компаниясы стандартталған Кампо медицинасын дамытуға көмектесу үшін ғылыми-зерттеу институтын құрды. Бірте-бірте бұл «жапондық қытайлық дәрілер» (wakan yaku) Кампо медицинасын қолданудың стандартты әдісіне айналды. 1937 жылы Яказу Домей (1905–2002) сияқты жаңа зерттеушілер Кампоны «Такушоку университетінің Кампо семинарында» насихаттауды бастады. Соғыстан кейін де жалғасқан семинарларға 700-ден астам адам қатысты. 1938 жылы Яказудың ұсынысы бойынша «Азия медицинасы қауымдастығы» құрылды. 1941 жылы Такеяма Шиничиро «Кампо медицинасын қалпына келтіру туралы теориялар» (Kampō ijutsu fukkō no riron, 1941) атты еңбегін жариялады. Сол жылы Яказу, Оцука, Кимура Нагахиса және Шимидзу Фуджитаро (1886–1976) «Кампо медицинасының нақты практикасы» (Kampō shinryō no jissai) атты кітапты аяқтады. Батыс медицинасының ауру атауларын қосу арқылы ол Кампо формулаларын қолдануды кеңейтті. Бұл ықпалды нұсқаулықтың жаңа басылымы 1954 жылы жарық көрді. Бұл кітап сондай-ақ қытай тіліне аударылды. 1969 жылы «Кампо практикасының медициналық сөздігі» (Kampō Shinryō Iten) деген атпен толық қайта қаралып, жаңа басылымы жарық көрді. 1950 жылы Оцука Кейсецу, Яказу Домей, Хосоно Широ (1899–1989), Окуда Кензо (1884–1961) және соғыстан бұрынғы және соғыстан кейінгі Кампо қайта жаңғыру қозғалысының басқа да көшбасшылары 89 мүшесі бар «Жапонияның шығыс медицинасы қоғамын» (Nippon Tōyō Igakkai) құрды (2014 жылы 9000-нан астам мүше). 1960 жылы Жапон фармакопеясында (Nippon Yakkyoku hō) тізілген шикізаттарға Ұлттық денсаулық сақтау сақтандыруы (NHI, Kokumin kenkō hoken) бойынша ресми дәрілік баға белгіленді.
Кампоның бекітілген дәрілік заттары
Бүгінде Жапонияда Кампо жапондық ұлттық денсаулық сақтау жүйесіне енгізілген. 1967 жылы Денсаулық сақтау, еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі Ұлттық медициналық сақтандыру (NHI) бағдарламасы бойынша төрт Кампо дәрісін өтеуге мақұлдады. 1976 жылы Денсаулық сақтау, еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі 82 Кампо дәрісін бекітті. Бұл көрсеткіш 148 Кампо формулалық экстракт, 241 шикі дәрі және 5 шикі дәрілік препаратқа дейін артты. Дәстүрлі қытай медицинасындағыдай формулаларды өзгертудің орнына, жапондық Кампо дәстүрі қытай медицинасының классикалық әдебиеттеріне сәйкес, стандартталған пропорциядағы шөптердің тұрақты комбинацияларын қолданады. Кампо дәрілерін түрлі өндірушілер шығарады. Дегенмен, әрбір дәрі министрліктің стандарттау әдістемесіне сәйкес дәл бірдей ингредиенттерден тұрады. Сондықтан дәрі-дәрмектер фармацевтикалық компаниялармен бәсекелесетін қатаң өндіріс жағдайында дайындалады. 2000 жылдың қазан айында өткізілген жалғасты зерттеуде тіркелген дәрігерлердің 72%-ы Кампо дәрілерін жазадыны хабарлады. Жаңа Кампо дәрілері олардың әсер ету механизмін бағалау үшін қазіргі заманғы техникалармен зерттелуде.
Өсімдіктер
Жапондық фармакопеяның (JP, Nihon yakkyokuhō) 14-шы басылымы Кампо дәрілерінде қолданылатын 165 түрлі өсімдік ингредиентін тізімдейді. Кампо өнімдерінің көптеген түрлері ауыр металдарға, тазалығына және микробиологиялық көрсеткіштеріне қатаң тексеріледі, бұл кез келген ластанудың алдын алуға бағытталған. Кампо дәрілерінің әрбір формуласы сапаны бақылау мақсатында негізгі химиялық құрамдас бөліктерінің деңгейіне қарай тексеріледі. Бұл процесс шикі өсімдіктерді араластырудан бастап, министрліктің фармацевтикалық стандарттарына сәйкес дайын өнімге дейін жүзеге асырылады. Реиши және шиитаке сияқты емдік саңырауқұлақтар ұзақ тарихы бар өсімдік өнімдері болып табылады. Жапонияда Agaricus blazei саңырауқұлағы кеңінен танымал, оны шамамен 500 000 адам қолданады. Жапонияда Agaricus blazei қатерлі ісікпен ауыратын науқастардың арасында ең көп қолданылатын өсімдік. Шиитаке саңырауқұлағынан алынған активті гексозаға байланысты қосылыс екінші орында тұрады.
Жапониядан тыс жерлерде
АҚШ-та Кампо көбінесе акупунктурашылар, қытай медицинасының мамандары, натуропат дәрігерлер және басқа да балама медицина қызметкерлері қолданады. Кампо шөптерінен жасалған формулалар клиникалық сынақтар барысында зерттеледі, мысалы, Нью-Йорк қаласындағы Мемориалдық Слоан Кеттеринг қатерлі ісік орталығында гепатит С-ты емдеу үшін Хонсо Шо саико (H09) бойынша жүргізілген клиникалық зерттеу, сондай-ақ UCSD Бауыр орталығында гепатит С салдарынан туындаған бауыр циррозының зерттелуі. Екі клиникалық сынақтың да қаржыландырушысы – Honso Pharmaceutical Co., Ltd., Нагоя, Жапонияның Honso USA, Inc. филиалы.