Кіріспе
Қала тұрғындарына арналған пойыз қызметі
Қалалық теміржол көлігі – қалалық және қала маңындағы аймақтарда жолаушылар тасымалын жүзеге асыратын жергілікті теміржол жүйелерінің түрлі-түрлерін қамтитын кең ұғым. Қалалық теміржол жүйелерін келесі санаттарға жіктеуге болады, олар кейде бір-бірімен қабаттасады, себебі кейбір жүйелер немесе желілер бірнеше типтің ерекшеліктерін біріктіреді.
Трамвай
Трамвай, көлік трамвайы немесе троллейбус жүйесі – негізінен немесе толыққанды көшелер бойымен қатынайтын (көшеде жүретін) рельстік көлік жүйесі, сыйымдылығы салыстырмалы түрде төмен және жиі тоқтайды; алайда, қазіргі заманғы трамвайлар дәстүрлі трамвайлардан гөрі жолаушылар сыйымдылығы жоғары. Жолаушылар көбінесе көшеде немесе тротуар деңгейінде түседі, бірақ төмен еденді трамвайлар бір деңгейде түсуге мүмкіндік береді. Ұзақ қашықтыққа жүретін желілер қалааралық немесе радиалды теміржолдар деп аталады. Қазіргі заманғы трамвайлар жеке трамвайлардың орнына көп бірліктермен біріктірілген өздігінен жүретін пойыз ретінде де жұмыс істейді және көбінесе "жеңіл рельстік көлік" деген кең ұғымға кіреді; алайда, трамвайлар көбінесе платформаны басқа көлік құралдарымен бөліседі және сигналға басымдық берілмейді. "Трамвай" термині әлемнің көп бөлігінде қолданылады. Солтүстік Америкада мұндай жүйелер "көшелік трамвай" немесе "троллейбус" жүйелері деп аталады. Германияда мұндай жүйелер Straßenbahn деп аталады, бұл сөз тікелей "көшелік пойыз" немесе "көшелік теміржол" деп аударылады.
Жеңіл рельс
Жеңіл рельстік жүйе – трамвайға қарағанда жоғары сыйымдылығы мен жылдамдығы бар рельстік көлік жүйесі. Әдетте, автомобильдер қозғалысынан бөлек, арнайы жолақпен қозғалады, бірақ метро сияқты толыққанды бөлініп өте алмайды. Жеңіл рельстік көлік әдетте бірнеше вагондан тұратын пойызбен жұмыс істейді, жеке трамвай вагондарымен емес. Ол трамвайлардың/көшелік трамвайлардың дамуының нәтижесінде пайда болды. Жеңіл рельстік жүйелер жылдамдық және сыйымдылық тұрғысынан әртүрлі болады, жақсартылған трамвай жүйелерінен бастап, кейбір деңгейлерде келісімі бар, бірақ негізінен метроға ұқсас жүйелерге дейін жетеді. "Жеңіл рельс" термині, әсіресе Америкада ең көп қолданылады, ал Германиядағы жүйелер Stadtbahn деп аталады, бұл "қалалық теміржол" дегенді білдіреді.
Жедел транзит
Жедел транзит жүйесі – қалалық аймақтағы, жоғары жолаушылар тасымалдау қабілетімен және қызмет ету жиілігімен сипатталатын темір жол, және (әдетте) басқа көліктерден, тіпті басқа темір жол көлігінен де толық бөлінген болады. Жеңіл темір жол мен автобус жедел транзитінен ажырату үшін мұндай жүйелерді көбінесе "ауыр темір жол" деп атайды. Әлемнің көп бөлігінде осындай жүйелер "метро" деп танылады, бұл "метрополитен" сөзінің қысқартылған түрі, ал "метрополитен" өзі әлемдегі алғашқы осындай жүйе – "Метрополитен темір жолы" атауының қысқартылған нұсқасы. "Субвей" термині көптеген американдық жүйелерде, сондай-ақ Глазго және Торонто қалаларында қолданылады. Лондон қаласындағы жүйе "Underground" деп аталады және оны көбінесе "tube" деп атайды. Германиядағы жүйелер "U-Bahn" деп аталады, бұл Untergrundbahn ("жер асты темір жолы") дегенді білдіреді. Шығыс, Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік Азиядағы Тайбэй, Ченнаи және Сингапур сияқты көптеген жүйелер "MRT" деп аталады, бұл "mass rapid transit" ("массалық жылдам транзит") дегенді білдіреді. Көбінесе жер үстінде салынған жүйелерді "L" деп, мысалы Чикагодағыдай, немесе "Skytrain" деп, мысалы Бангкок пен Ванкувердегідей атайды. Басқа сирек кездесетін атауларға "T-bane" кіреді, ол "tunnelbana" (Скандинавияда – "туннель жолы") және "MTR" (mass transit railway – "жалпы транзиттік темір жол") дегенді білдіреді.
Монорельс
Монорельс – екі параллель рельстік жүйеге қарағанда бір рельстік темір жол. Бұл термин 1897 жылы неміс инженері Эуген Лангеннен пайда болған болуы мүмкін, ол вагондармен ілініп тұратын көтерілген темір жол жүйесін «Эуген Лангеннің бір рельстік аспалы трамвайы» (Einschieniges Hängebahnsystem Eugen Langen) деп атаған.
Жолға дейінгі теміржол
Көшпелі темір жол, аймақтық темір жол немесе қала маңы темір жол жүйесі негізгі теміржол желілерінде жұмыс істейді, олар қалааралық және жүк пойыздарымен ортақ болуы мүмкін. Мұндай жүйелер, әдетте, жылдам транзит немесе жеңіл теміржол жүйелерінен төмен жиілікте жұмыс істейді, бірақ жоғары жылдамдықпен қозғалады, станциялар арасы кеңірек болады және жалпы ұзындығы көбірек. Олар бір пойызға шаққанда жоғары жолаушылар сыйымдылығына ие. Көптеген еуропалық және Шығыс Азиядағы қала маңы теміржол жүйелері жылдам транзит сияқты жиілікпен және құрамамен жұмыс істесе де, олар қалааралық/жүк пойыздарымен теміржол жолдарын бөлісуі немесе деңгейлес өткелдердің болуына байланысты оған жатпайды. Мысалы, S пойыздары – жылдам транзит және қала маңы теміржол жүйелерінің ерекшеліктерін біріктіретін гибридтік жүйелер. Әдетте, S пойыздары негізгі жолаушылар және жүк пойыздарымен бірге жүреді, бірақ станциялар арасындағы қашықтық және қызмет арылы жүру жиілігі метро жүйелеріне ұқсас.
Автоматтандырылған жол жүру
Автоматтандырылған жол жүру жүйелері көбінесе орташа жолаушылар сыйымдылығымен жұмыс істейді. Ірі жүйелер әртүрлі концепциялық жобаларды қамтиды, метро сияқты озық жылдам транзит (ART) жүйелерінен бастап, жеке жылдам транзит (PRT) деп аталатын кішкентай (әдетте екіден алты жолаушыға дейін) көліктерге дейін. Бұл көліктер ауыстырылатын желі бойынша тікелей, бір нүктеден екінші нүктеге саяхат жасау мүмкіндігін ұсынады.
Фуникулерлік
Фуникулер – төмен түсетін вагондардың салмағын пайдаланып, жоғары көтерілетін вагондарды көлбеуге тартатын кабельмен жұмыс істейтін көлбеу темір жол. "Фуникулер" термині латын тіліндегі funiculus сөзінен шыққан, ол funis сөзінің кіші түрі, яғни "арқан" деген мағынаны білдіреді.
Кабельді көлік
Кабельдік жол – бұл тұрақты жылдамдықпен қозғалатын, үздіксіз кабельмен тартылатын вагондық жүйе. Жеке вагонтар қажет болған кезде кабельді босату және ұстау арқылы тоқтап, қозғалады. Кабельдік жол, фуникулерлерден (вагондары кабельге тұрақты бекітілген) және кабельдік теміржолдардан (фуникулерлерге ұқсас, бірақ вагондары қолмен бекітіліп, ажыратылады) ерекшеленеді.
Жіктеу мәселелері
Транзит агенттіктерінің желілерге берген атаулары міндетті түрде олардың техникалық жіктелуін көрsetпейді. Мысалы, Бостон қаласындағы Green Line желісі метро деп аталса да, көбінесе жер үсті бөліктерінен тұрады. Керісінше, Лондон қаласындағы Docklands Light Railway, Лос-Анджелестегі C желісі және Қытайдағы кейбір метро желілері "жеңіл рельстік көлік" деп аталады, бірақ олар толыққанды бөлек өткізілген және жоғары жиілікте қызмет көрсететіндіктен жылдам транзит ретінде қарастырылады. Көптеген қалалар өздерінің бүкіл жүйелерін сипаттау үшін метро және жер үсті теміржолы сияқты атауларды қолданады, тіпті егер олар екі түрлі жұмыс тәсілін біріктірсе де. Мысалы, Лондон метрополитенінің шамамен жартысынан азы жер астында орналасқан. Нью-Йорк метрополитені де жер үсті және жер асты станцияларын біріктіреді, ал Чикаго "L" және Ванкувер SkyTrain орталық аудандардан өту үшін туннельдерді пайдаланады.
Жетекшілі автобус
Автобустың жеңіл рельстік және трамваймен көптеген ортақ белгілері бар, бірақ ол рельстерде жүрмейді. Троллейбустар – жоғары сымдардан қуат алатын автобустар. Реттейтін жолмен де, қара жолмен де жүре алатын көліктер тәжірибелік жолмен сынақтан өткен, бірақ кеңінен қолданылмайды. "Автобустық жылдам транзит" термині жылдам автобус қызметтерін ұсынудың түрлі әдістерін білдіреді, ал осы жүйелер жеңіл рельстік көліктерге ұқсас сипаттамаларға ие. Басқарылатын автобустар – сыртқы құралдармен басқарылатын, әдетте басқа көлік құралдарына жол бермейтін арнайы жол немесе бағытпен жүретін автобустар. Нанси сияқты басқарылатын автобус технологиясын сынап жатқан кейбір қалалар оларды "дөңгелекті трамвайлар" (резеңке дөңгелекті трамвайлар) деп атап, трамвайға ұқсас сыртқы түрін берген.
Экономика
2006 жылы саяси ғалым Тед Балакер мен қала құрылысы жөніндегі маманы Сесилия Джуонг Ким қоғамдық теміржол көлігінің қоғам үшін нақты пайдалары бар екенін, бірақ саясаткерлердің күткен нәтижелері көбінесе орындалмайтынын мәлімдеді. Олар сондай-ақ, кейбір американдық экономистердің пікірінше, теміржол көлігі АҚШ-тағы қоршаған ортаны жақсартуға, халықтың әлеуметтік жағдайы нашар топтарына көмектесуге немесе автомобиль жолдарындағы кептелісті азайтуға күткендей әсер етпегенін айтады. Алайда, экономистер теміржол көлігінің экономикалық дамуға тигізетін әсеріне қатысты көбірек үміт білдіреді.