Кіріспе

1946 жылғы фильм

"Қойғыштар" – 1946 жылғы американдық фильм-нуар, басты рөлдерде Бёрт Ланкастер (оның кинодебюті), Ава Гарднер, Эдмонд О’Брайен және Сэм Левин сомдады. Ол Эрнест Хемингуэйдің 1927 жылғы осы аттас қысқа әңгімесіне негізделген. Фильмде сақтандыру детективінің өзіне қарсылық көрсетпеген бұрынғы боксшыны екі кәсіби кісі өлтіруін тергеуі көрсетіледі. Роберт Сиодмак режиссерлік еткен фильмнің сценарийін Джон Хьюстон мен Ричард Брукс бірлесіп жазған, бірақ авторлық құқығы Энтони Вейлерге тиесілі. Көптеген фильм-нуарлардағыдай, бұл фильмнің көбі флешбектер арқылы баяндалады. 1946 жылдың тамызында шыққан "Қойғыштар" киносы сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және төрт "Оскар" номинациясына ие болды, оның ішінде "Үздік режиссер" және "Үздік монтаж". Әдетте Голливудтың өзінің тақырыптық мақсатын бұрмалауына наразы болған Хемингуэй осы фильмге ризашылық білдірген. 2008 жылы "Қойғыштар" фильмі Конгресс кітапханасы тарапынан "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие" деп танылып, АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізілді.

Сюжет

Екі кәсіби өлтіруші, Макс пен Ал, Брентвуд, Нью-Джерсиге "Швед" деп танылатын бұрынғы боксшы Пит Лундты өлтіру үшін келеді. Оларды тамақтандыру орнында кездестіргеннен кейін, Лундтың әріптесі Ник Адамс оны ескертеді. Қызығы, Лунд қашуға тырыспайды, сондықтан ол өз бөлмесінде атып өлтіріледі. "Шведтің" нақты аты Оле Андерсон екені көп ұзамай белгілі болады. Өмірлік сақтандыру зерттеушісі Джим Рирдонға "шведтің" 2500 долларлық полисінің бенефициарын табу және төлеу тапсырылады. Қайтыс болған адамның достары мен таныстарының ізінде жүріп, сұрақтар қойған Рирдон оның тарихын мұқият жинап алады. Филадельфия полициясының лейтенанты Сэм Любинский, "шведтің" көп жылдық досы, едәуір көмектеседі. Флэшбэктерде "шведтің" бокс мансабы қол жарақатынан қысқарғаны көрсетіледі. Любинскийдің полицияға қосылу ұсынысын қабылдамай, "швед" "Үлкен Джим" Колфакспен байланысады және әйелін Лиллиді Китти Коллинзбен ауыстырады. Лиллиге үйленген Любинский Киттидің ұрланған зергерлік бұйымдарды киіп жүргенін байқағанда, "швед" қылмысын мойындап, оған шабуыл жасайды, нәтижесінде үш жылға бас бостандығынан айырылады. Жазасын өтегеннен кейін "швед", "Дум Дум" Кларк және "Блинки" Франклин Нью-Джерсидің Хакенсак қаласында Колфакс ұйымдастырған жұмыс ақысын тонауға тартылады. Жағдайды қиындататыны – Киттидің қазір Колфакспен бірге болуы. Тонаудан топ 254 912 доллар табады. Олардың пансионаты өртеніп кеткенде, "шведтен" басқа барлық топ мүшелері жаңа кездесу орны туралы хабардар болады. Китти "шведке" серіктестері оны алдап, барлық ақшаны қарумен алып, қашуға итермелеп жатыр деседі. Кейін Китти оны Атлантик-Ситиде кездестіріп, содан кейін ақшамен өзі жоғалады. Қазіргі уақытта Рирдон "шведтің" өлтірілген қонақ үйін бақылайды. Ол Дам-Дамның ғимаратқа кіргенін, олжаға жетелейтін кез келген ізді іздеп жүргенін көреді. Рирдон оған қарсы шығады, бірақ ол тұтқындалмас бұрын қашады. Кейін Рирдон қауіпсіз үйге жасалған өрт туралы айтылғаннан кейін ғана болғанын растайды. Осы ақпаратпен Рирдон Колфакс пен Киттидің "шведті" алдап, оның өліміне кінәлі екеніне көз жеткізеді. Рирдон Питтсбургтегі табысты құрылыс мердігері Колфаксқа барады. Сұраққа жауап бергенде Колфакс Киттидің қайда екенін білмейтінін айтады. Рирдон Киттиді айыптау үшін жеткілікті дәлелдері бар екенін өтірік айтады. Біраз уақыттан кейін Рирдонға Китти телефон соғып, "Жасыл мысық" деп аталатын түнгі клубта кездесуді ұсынады. Олар тамақ тапсырады, Китти "шведті" басқалары оны Колфакстан алып кету үшін алдағанына сендіргенін айтады. Ол Атлантик-Ситиде "шведпен" кездескеннен кейін ақшаны алғанын мойындайды және Рирдонның өзіне қарсы дәлелдері бар екенін естіп, өзін құтқару үшін Колфаксты кінәлі етуге келіседі. Китти "мұрынды ұнтақтауға" әйелдер бөлмесіне барғанда, Макс пен Ал түнгі клубқа келіп, Рирдонды өлтіруге тырысады. Мұндай қақтығысты күтіп, Рирдон мен Любинский екі кәсіби өлтірушінің екеуін де өлтіруге жетеді. Рирдон Киттиді алуға барғанда, ол әйелдер бөлмесінің терезесінен қашып кеткенін біледі. Рирдон мен Любинский түнгі клубтан шығып, Колфакстың үйіне барады. Олар келген кезде Дум Дум мен Колфакс бір-бірін атыс кезінде бірнеше минут бұрын қаза тапқандарын көреді. Любинский Колфакстан "шведті" неге өлтіргенін сұрайды. Колфакс соңғы демімен келісімшартқа мойындайды, ол басқа топ мүшелері "шведті" тауып, Колфакс пен Киттидің оларды алдап, ақшамен қашып кеткенін түсінеді деп қорқынышпен мойындайды. Китти күйеуінің жанында тізе бүгіп, өлім аузында оны кінәсіз деп айтуын сұрайды, бірақ ол бұрын қайтыс болады.

Даму

Фильмнің алғашқы 20 минуты екі жалдамал кісі өлтірушінің келуін және "Швед" Андерсонның қанымен өлтірілуін көрсетеді. Бұл Хемингуэйдің 1927 жылы Scribner's Magazine журналында жарияланған әңгімесіне өте жақын бейімдеу. Фильмнің қалған бөлігі, Реардонның кісі өлтіруді тергеуін көрсететін бөлім, толығымен түпнұсқа. Продюсер Марк Хеллингер Хемингуэйдің әңгімесі үшін экрандық құқықтарды 36 750 долларға сатып алды, бұл оның алғашқы тәуелсіз туындысы болды. Сценарийді Джон Хьюстон (Warner Bros. компаниясымен жасасқан келісімшартының себебінен аты көрсетілмеген) және Ричард Брукс жазды. Сиодмак кейінірек Хеллингердің журналистік өтілінің нәтижесінде ол "әрбір сахнаның күшті соққымен аяқталуын және әрбір кейіпкердің маңызды ескерту арқылы толық ашылуын" талап еткенін айтты, режиссер бұған қарсы тұрды.

Кастинг

Хеллинджер сол кездегі танымал актерлердің рөлдерге тым қалыпты түскенін, көрермендердің қауіп-қатерді бірден танитынын және осылайша оқиғаның қызықтылығын жоятынын ойлап, екі-үш белгілі емес актерді таңдауға тырысқан. Кейін ол Ланкастерді швед рөліне алғашқы кандидат деп санамағанын, бірақ Warner Bros. Уэйн Морристі фильмге беруден бас тартқанын айтты. Бұл рөлге Ван Хефлин, Джон Холл, Сонни Тафтс және сақтандыру тергеушісінің рөлін сомдаған Эдмонд О'Брайен де қарастырылған. Хеллинджердің сөзіне сенсек, ол көптеген «шведтерді» сынақтан өткізген, тіпті егер біреу Гарбоны ұсынғанда, оны да сынаққа алған болар еді. DVD нұсқасы туралы сын айтқан Скотт Тобиас сценарийді сынға алып, ноар стилін былай сипаттады: «Хемингуэйдің әңгімесінен нотадан нотаға алынған Сиодмактың классикалық кіріспе сахнасы, Энтони Вейлердің орташа сценарийінен мүлдем көрінбейтін жоғары кернеу, өткір диалог және қарапайым юмормен дыбыстайды. Бұлшықеттерден басқа ештеңе жоқ, Берт Ланкастер бақытсыз құрбанды, бұрынғы боксшы, ол бейсалы түрде қылмыстық әлемге тартылып, Ава Гарднердің одан да қауіпті көзқарасына тап болды – есте қаларлықтай сезімтал және екі жүзді femme fatale. [Siodmak] атмосфералық түйсіктер арқылы фаталистік көңіл-күйді сақтайды, соғыстан кейінгі әлемін көлеңкеге түсіретін өткір жарық эффекттерін пайдаланады». Фильм үлкен коммерциялық және сындық сәттілікке ие болды және Ланкастер мен оның әріптесі Ава Гарднерді жұлдыздыққа көтерді. Rotten Tomatoes 32 рецензия негізінде 100% мақұлдау көрсеткенін, ал салмақты орташа бағасы 8.12/10 құрайтынын хабарлайды.

Бейімделулер

"Қойғыштар" 1949 жылғы 5 маусымда Берт Ланкастер, Шелли Винтерс және Уильям Конрадтың қатысуымен «Экран режиссерінің ойын үйі» радио спектаклінде жарты сағаттық драмалық қойылым ретінде бейімделді. 1956 жылы режиссер Андрей Тарковский, сол кезде киностудент, Criterion Collection DVD-де жарияланған оқиға негізінде 19 минуттық қысқаметражды фильм жасады. Фильм 1964 жылы қайта өңделіп, сол атаумен, бірақ екі кісі өлтірушінің басты кейіпкерлер болған жаңа сюжетпен шықты. Телевизиялық фильм ретінде көрсетуге жоспарланған бұл фильмді Дон Сигел режиссерлік етті, Ли Марвин, Энджи Дикинсон, Джон Кассаветес және Рональд Рейган түсті. Рейган қорқынышты жаман кейіпкер рөлінде Дикинсонды бетінен ұрып, жақсы танылды. Сигелдің фильмі кішкентай экран үшін тым зорлық-зомбылыққа толы деп танылды және алдымен Еуропада, содан кейін бірнеше жылдан соң Америкада көрсетілді. «Қойғыштар» фильмінен алынған эпизодтар Стив Мартиннің ойнаған «Dead Men Don't Wear Plaid» (1982) пародияснда қолданылды. Жеті сценарийші Эндрю Кевин Уокер «Қойғыштар» фильмінің жаңа бейімделуі үшін сценарий жазды.

Мұра

"Қойшылар" фильмі шыққаннан бері жылдар өтіп, классикалық туынды ретінде танылды. 2008 жылы АҚШ Ұлттық кино реестрінде сақтау үшін Конгресс кітапханасы оны "мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп таныды. 2003 жылы сыншы Джонатан Летем фильмді "[нуар] фильмінің «Гражданин Кейн» фильмі" деп сипаттады. Хемингуэйдің өмірбаяуын жазған Карлос Бейкердің сөзіне қарағанда, «Қойшылар» – «Эрнест туындыларының бірінші рет шынайы түрде бағалаған фильмі». Хемингуэй фильм туралы: «Бұл жақсы фильм және менің әңгімеме негізделген жалғыз жақсы фильм», – деген еді. 2018 жылдың шілдесінде ол 75-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде «Венеция классикасы» бөлімінде көрсетілуге іріктелді.