Қос өтемақы

Кіріспе

Білли Уайлдердің 1944 жылғы американдық фильмі – Білли Уайлдер режиссерлік еткен, Реймонд Чандлермен бірлесіп жазған, ал Бадди ДеСилва мен Джозеф Систром продюсерлік еткен 1944 жылғы американдық қылмыстық триллер. Фильм Джеймс М. Кейннің сол аттас повесіне негізделген, ол 1936 жылдың ақпанынан бастап «Либерти» журналында сегіз бөлімнен тұратын серия ретінде жарияланған. Фильмде Фред МакМюррей сақтандыру агенті, Барбара Стэнвик – тартымды үй шаруасымен айналысатын әйел, ал Эдвард Г. Робинсон – өтемақы жөніндегі сарапшы рөлінде ойнаған. Атау «қосарланған өтемақы» шартына сілтеме жасайды, ол егер өлім статистикалық тұрғыдан сирек кездессе, өмір сақтандыру төлемдерін екі есеге арттырады. Фильм жеті «Оскар» сыйлығына ие болды. Көпшілік тарапынан классика ретінде танылған бұл фильм, фильм-нуар жанрының стандартын белгілеген және барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі саналады.

Сюжет

Қарудан жарақат алған сақтандыру сатушысы Уолтер Нефф Лос-Анджелестегі кеңсесіне кіреді. Ол Бартон Кейзге айып төлеушіге диктофон арқылы мойындауды жаздырады. Бір жыл бұрын Нефф күйеуінің автокөлік сақтандыруы туралы үйге келген кезде Филис Дитрихсонмен флирт жасайды. Филис күйеуінің өмірін сақтап қалу үшін оның хабарысыз полис алу туралы сұрайды. Нефф оның кісі өлтіруді ойлап жатқанын түсінеді және оған қатысы болғысы келмейді. Филис Неффтің пәтерінде болады. Ол Дитрихсонды өлтіруді жоспарлап, "екі есе өтемақы" шартын іске қосты, яғни төлемді арттырды. Нефф Дитрихсонның машинасының артқы орындығында жасырынып, Филис күйеуін теміржол станциясына апарады. Нефф Дитрихсон болып, пойызға түседі. Алдымен келісілген орында ол пойыздан секіреді. Филис Дитрихсонның денесін рельстерге қоюға көмектеседі. Неффтің сақтандыру компаниясының президенті өлім өзін-өзі өлтірген деп санайды. Кейс бұл идеяны мазақтайды, бірақ ол Дитрихсонның аяғын сындырып алғаннан кейін талап арыз бермегені таңқаларлық деп санайды. Ол Филиске күдікпен қарайды. Ол оның сақтандыру ақшасын бөлісетін серіктесі бар екенін айтады. Компания Детрикссонның полис туралы білмейтіндігі үшін жазатайым өлім шартын төлеуден бас тартады. Дитрихсонның қызы Лола Неффпен достық қарым-қатынас жасайды. Ол өзінің өгей анасы Филис өзінің әкесі мен оның бірінші әйеліне қастандық жасады деп ойлайды. Нефф Филис оны өлтіреді деп қорқады, өйткені Дитрихсон өзінің өсиетін Лолаға өзгертті. Кейс пойыздағы адам Дитрихсон емес екенін айтқан куәгерді тауып алады. Нефф Филиске сақтандыруды сот арқылы талап ету арқылы қылмыстың ашылуына әкеп соғатынын ескертеді. Ол Филиске жасырын тұрып, өзінің қожайынды талап-арызды төлеуге көндіреді. Нефф Лоланың қызу жүректі жігіті Ниноның өлімнен кейін Филиске әр түн сайын келіп тұрғанын біледі. Лоланың өлімін болдырмауға тырысқан Нефф Филиспен бетпе-бет келеді. Нефф Филиске Нино мен оның қарым-қатынасы туралы білетінін айтады. Ол Ниноны Лоланы және мүмкін оны өлтіру үшін қолданды деп ойлайды. Ол Филисті өлтіріп, Ниноны кінәлайды деп қорқытады. Филис оны өлтіреді. Ол оны тағы да атуға шақырады. Ол бұған келіспей, оның қаруын алады. Ол "бір минут бұрын екінші рет атып өлтіре алмағанымда" оны сүймегенін айтады. Олар құшақтасқан кезде Нефф оған екі рет оқ атқан. Нино үйге келеді. Нефф оған ішке кірмеуін ескертеді. Нефф кеңсесіне барып, мойындауын жаздыра бастайды. Кейс келіп, шындықты біледі. Нефф Мексикаға қашуды жоспарлап отыр, бірақ ғимараттан шыға алмай жатып құлап қалады.

Wounded from a gunshot, insurance salesman Walter Neff stumbles into his Los Angeles office. He records a dictaphone confession for claims adjuster Barton Keyes. A year earlier, Neff flirts with Phyllis Dietrichson during a house call about her husband's automobile insurance. Phyllis asks about getting a policy on her husband's life without his knowledge. Neff deduces she is contemplating murder and wants no part of it. Phyllis visits Neff's apartment. He concocts a plan to murder Mr. Dietrichson and trigger the "double indemnity" clause, increasing the payout. Neff hides in the back seat of Dietrichson's car while Phyllis drives her husband to a train station. Neff breaks his neck and boards the train posing as Dietrichson. At a prearranged spot, he jumps off the train. Phyllis helps pose Dietrichson's body on the tracks. The president of Neff's insurance company believes the death was suicide. Keyes scoffs at the idea, but he does find it strange Dietrichson did not file a claim after breaking his leg. He grows to suspect Phyllis. He deduces she had an accomplice who will split the insurance money. The company refuses to pay out the accidental death clause because Dietrichson was unaware of the policy. Dietrichson's daughter Lola befriends Neff. She thinks her stepmother Phyllis killed her father and his first wife. Neff fears Phyllis will murder her since Dietrichson changed his will in Lola's favor. Keyes finds a witness who says the man on the train was not Dietrichson. Neff warns Phyllis that pursuing the insurance claim in court risks exposing the murder. He urges Phyllis to lie low while he convinces his boss to pay out the claim. Neff learns that Lola's hotheaded boyfriend Nino has been visiting Phyllis every night since the murder. Trying to prevent Lola's death, Neff confronts Phyllis. Neff tells Phyllis he knows about her and Nino. He figures her plan was to manipulate Nino into murdering Lola and maybe him. He threatens to kill Phyllis and blame Nino. Phyllis shoots him. He dares her to shoot again. She does not, and he takes her gun. She says she never loved him "until a minute ago, when I couldn't fire that second shot." As they embrace, Neff shoots her twice. Nino comes to the house. Neff warns him not to go inside. Neff drives to his office and starts recording his confession. Keyes arrives and hears the truth. Neff plans to flee to Mexico but collapses before he can leave the building.

Өмірбаян

Джеймс М. Кейн өзінің повесін 1927 жылы Нью-Йорк қаласынан шыққан үйленген әйел Рут Снайдер мен оның махаббаты Генри Джадд Грей жасаған кісі өлтіру оқиғасына негіздеді. Олар оның күйеуі Альбертті өлтірді. Ол Альбертке хабарсыз, сақтандыру агентімен бірге 45 000 долларлық, екі есе өтемақы қарастырылған полис жасады. Кейн «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады» романымен танымал болды. «Қос өтемақы» 1936 жылы «Либерти» журналында жарияланғаннан кейін Голливудта жылдам тарады. MGM, Warner Bros., Paramount, 20th Century Fox және Columbia студиялары фильм құқығын 25 000 долларға сатып алуға бәсекелесті. Бұл бәсеке Хейс кеңсесінен Джозеф Брин студияларға жолдаған хатынан кейін тоқтады:

Біздің ойымызша, бұл әңгіменің жалпы төмен деңгейі мен жаман әсері, оны театрдағы әртүрлі көрермендер алдында көрсетуге мүлдем жарамсыз етеді. Сіздердің де, ережеде көрсетілгендей, «көрермендерді, әсіресе жас және ықпалға бейім адамдарды қылмыс туралы ойлаудан және қылмыс фактісінен аулақ ұстаудың» маңызды екенімен келісесіздеріне сенемін. 1943 жылы Кейннің повесі тағы екі повестьпен бірге «Үштен бірі» деген жинақта жарияланды. Paramount компаниясының Джозеф Систром бұл повесті Билли Уайлдер үшін өте қолайлы деп ойлады. Студия құқықтарды 15 000 долларға сатып алды. Кейн Джозеф Бринге 1936 жылы 25 000 доллар алуға мүмкіндік болғанда, оның мүлігіне вето салғаны үшін өтемақы ретінде 10 000 доллар төлеуі керек деп ойлады.

Жазу

Хейз кодексінің шектеулері «Екі еселік өтемақыны» бейімдеуді қиын етістірді. Уайлдердің жазушы серіктесі Чарльз Брэкет, қарапайым материалға байланысты бас тарту алдында сценарийді жетілдіруге көмектесті. Уайлдер олардың арадағы уақытты бір түрлі адалдыққа қиянат деп сипаттады: «1944 жыл – «Адалдықсыздық жылы» болды. Чарли «Шақырылмағандар» фильмін жасады. Ол менің оны Реймонд Чендлермен алдағанымды ойлады». Систром «Ұлы ұйқыны» жақсы көретін және оны жиі оқитын. Ол Реймонд Чендлерді ұсынды. Чендлердің алғашқы нұсқасы 80 беттен тұратын, Уайлдер оны «пайдасыз камералық нұсқау» деп сипаттады. Уайлдер олардың бірігіп, баяу және мұқият жұмыс істейтінін түсіндірді. Чендлерге сценарий жазуды үйрету үшін Уайлдер оған «Таңды ұстап тұр» сценарийінің көшірмесін берді. Чендлер мен Уайлдер Каиннің әңгімесіне маңызды өзгерістер енгізді. Хейз кодексі қылмыскерлердің жасаған қылмыстары үшін экранда жазасын өтеуін талап еткендіктен, повестьтің соңындағы екі рет өзін-өзі өлтіруге рұқсат берілмеді. Шешім – екі басты кейіпкердің бір-бірін өлтіруіне әкелді. Бартон Кейс, көбінесе хабарсыз әріптес болғаннан, кеңесші мен қарсыластың роліне ие болды. Фред МакМюррейдің алғашқы сөзі Чендлер стиліне ұқсас. Ол – өткір зейінмен әңгімелеуге бейім, сыбайласқан Марлоудың нұсқасы. Чендлер алкоголизмнен айығып жатқан еді. Уайлдер: «Ол Анонимді алкоголиктер қатарында болды, мен оны қайтадан ішімдікке итермеледім» деді. Бұл Рафттың кейіннен бас тартқан, бірақ классикаға айналған фильмдер сериясының соңғы фильмі болды. Уайлдер рөлге циник және жақсы жігіт есімдерін бірдей сомдай алатын актер қажет екенін түсінді. Уайлдер оған рөл туралы сұрағанда, МакМюррей: «Сен өміріңдегі ең үлкен қателік жасап отырсың!» деді. Ол өзін мұндай маңызды рөлге лайық деп санамады. Джон Ф. Зайц Paramount студиясының басты операторы болды және үнсіз кезеңнен бері жұмыс істеп келді. Зайц Уайлдердің «Қаһиреге бес қабір» (1943) фильмі үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Директор Зайцтың тәжірибеге дайындығын жоғары бағалады. Олар фильмге жарық пен көлеңкені шеберлікпен қолданып, неміс экспрессионизмін еске түсіретін көрініс берді. Барбара Стэнвик: «Актриса ретінде, сізге айтайын, сол декорациялардың жарықтандырылуы, үй, Уолтердің пәтері, сол қара көлеңкелер, ерекше бұрыштардағы қатал жарық сәулелері – бәрі де менің ойыныма көмектесті. Биллидің сахнаны қоюы және Джон Зайцтың жарық беруі – бәрі де сенсациялық көңіл-күй тудырды» деді. Оның костюмдеріне назар аударатын болсақ, бұл көлденең кесілген көйлектер, кең жеңді блузкалар және белге назар аудару болды. 1940 жылдары иыққа қойылған жастықшалар сәнге енген, бірақ олар фаталь әйелдің күшін де күшейтті. Стэнвик өлім көрінісінде оның платиналық сары шашы мен ақ комбинезоны Неффтің қара костюмімен қарама-қарсы келіп, киароскуро эффектін тудырады. Олар фильмнің ең қараңғы көрінісіндегі жарықтың басты көзі болды. Уайлдер «Екі еселік өтемақы» фильмін өзінің ең жақсы фильмі деп санады, себебі онда сценарий мен түсіруде аздаған қателіктер болды. Ол өзінің мансабындағы екі маңызды сәттерді атады: Каиннің «Екі еселік өтемақы» үшін мақтауы және Агата Кристидің «Айыптау үшін куә» фильмінің бейімделуіне берген жоғары бағасы. Уайлдер бес күн түсіріп, оқиға орнында 150 мың доллар жұмсады. Ол бұл сахнаны өзі түсірген ең жақсы сахналардың бірі деп санады. Оны алып тастау оның кеңсесінің фильмге қатысты соңғы мәселесін шешті. Paramount студиясының музыка директоры Луис Липстоун Розаны «Карнеги Холл музыкасын» жазғаны үшін сынады. Роза мұны мақтау деп қабылдады. Липстоун оған фильмге музыканы дұрыс қоюды үйрену үшін Мадам Кюриді тыңдауды ұсынды. Ол Розаның музыкасы «Ресей шайқасына» көбірек сәйкес келеді деп ойлады. Бёрбанктегі Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы станциясы фильмде Глендейлдің белгісімен қолданылды. Қазір бұл жерде Бурбанк метрополитені орналасқан. Уолтер Неффтың пәтер үйі Голливудтағы 1825 N. Кингсли драйвінде орналасқан, ал Голливуд және Батыс ғимараты да фильмде пайда болды.

The restrictions imposed by the Hays Code made adapting Double Indemnity a challenge. Wilder's writing partner Charles Brackett helped with the treatment before bowing out due to the sordid material. Wilder characterized their time apart as a kind of adultery, "1944 was 'The Year of Infidelities' Charlie produced The Uninvited I don't think he ever forgave me. He always thought I cheated on him with Raymond Chandler." Sistrom was an avid reader and admired The Big Sleep. He suggested Raymond Chandler. Chandler's first draft was 80 pages that Wilder characterized as "useless camera instruction". Wilder explained that they would be working together slowly and meticulously. To teach Chandler screenwriting, Wilder gave him a copy of his script for Hold Back the Dawn. Chandler and Wilder made considerable changes to Cain's story. Because the Hays Code demanded criminals pay onscreen for their transgressions, the double suicide at the end of the novella was not permissible. The solution was to have the two protagonists mortally wound each other. Barton Keyes was changed from a fairly clueless colleague into a mentor and antagonist. Fred MacMurray's opening dialogue is very Chandler esque. He is a corrupt version of Marlowe with a hard boiled detective's gift for repartee. Chandler was a recovering alcoholic. Wilder said, "He was in Alcoholics Anonymous I drove him back into drinking." This was the last in a series of films Raft declined which turned out to be classics. Wilder realized the part needed someone who could play a cynic and a nice guy simultaneously. When Wilder approached him about the role, MacMurray said, "You're making the mistake of your life!" He felt he lacked the skill for a serious part. John F. Seitz was the premier director of photography at Paramount, having worked since the silent era. Seitz was nominated for an Academy Award for Wilder's Five Graves to Cairo (1943). The director praised Seitz's willingness to experiment. They gave the film a look reminiscent of German expressionism with dramatic deployment of light and shadows. Barbara Stanwyck reflected, "for an actress, let me tell you the way those sets were lit, the house, Walter's apartment, those dark shadows, those slices of harsh light at strange angles – all that helped my performance. The way Billy staged it and John Seitz lit it, it was all one sensational mood." Her designs focus on bias cut gowns, blouses with wide sleeves, and the waistline. Shoulder pads were the style of the 1940s, but they also accentuated the femme fatale's power. In Stanwyck's death scene, her platinum blonde wig and white jumpsuit contrast entirely with Neff's dark suit creating a chiaroscuro effect. They are the main source of light in the film's darkest scene. Wilder considered Double Indemnity his best film because it had so few scripting and shooting errors. He marked two high points in his career as Cain's praise for Double Indemnity and Agatha Christie's compliments about his adaptation of Witness for the Prosecution. Wilder shot for five days and spent $150,000 on the scene. He felt it was one of the best scenes he ever directed. Removing it settled his office's last issue with the movie. Paramount's music director Louis Lipstone reprimanded Rózsa for writing "Carnegie Hall music". Rózsa mistook this as a compliment. Lipstone suggested he listen to Madame Curie to learn how to properly score a film. He felt Rózsa's music was more appropriate for The Battle of Russia. The Southern Pacific Railroad Station in Burbank was used in the film with a prop sign for Glendale. The site now hosts the Burbank Metrolink. Walter Neff's apartment building was at 1825 N. Kingsley Drive in Hollywood, and the Hollywood & Western Building also appears in the film.

Шығару

Double Indemnity-дің алғашқы театрлық көрсетілімі 1944 жылдың 3 шілдесінде Балтимордағы Китс кинотеатрында болды. Фильм 1944 жылдың 6 шілдесінде бүкіл ел бойынша кеңінен көрсетілді. Әнші Кейт Смит моральдық себептермен халықты кинотеатрға бармауға шақырған кампанияға қарамастан, ол бірден көрермендердің қызығушылығын тудырды. "Лос-Анджелес Таймс" газетінде Филип К. Шер оны "Адам комедиясы", "Мальтийлік соқыр" және "Граждан Кейн" фильмдерімен бірге Голливудтың жаңашылдық туындылары деп атады. Альфред Хичкок Уайлдерге: "Double Indemnity-ден кейін кинодағы ең маңызды екі сөз – «Билли» және «Уайлдер»" деп хат жазды. 1998 жылы "Ұлы фильмдер" сериясы бойынша жазған рецензиясында Роджер Эберт: "Джон Ф. Зайцтің түсірген суреттері өткір көлбеулер мен кадрлар, ерекше бұрыштар және жалғыздық сезімін беретін Эдвард Хоппердің суреттері арқылы нуар стилін дамытуға көмектесті" деп жазды. "Empire" журналында Роб Фрейзер: "Фильм-нуар жанрының ең жақсы үлгісі, жанрдың қалыптасқан моделі. Билли Уайлдердің шеберлігінің шыңы, Барбара Стэнвик үшін ең жарқын рөл, ал Фред МакМюррей керемет актерлік көрсетті" деп әуелете айтты. Фильм Rotten Tomatoes сайтында 105 рецензия негізінде 97% рейтингке ие. Metacritic-те 18 рецензия бойынша 95/100 ұпай жинады.

Қара фильм

"Қосымша өтемақы" фильмі – фильм-нуар жанрының маңызды үлгісі. Оны көбінесе Уайлдердің тағы бір танымал фильм-нуары "Сансет бульвары" (1950) фильмімен салыстырады. Екі туындының да сюжеттік құрылымы қазіргі уақытта басталып, аяқталады. Екі басты кейіпкер де оқиғаны естелік ретінде баяндайды. Кино зерттеушісі Роберт Склар былай түсіндіреді: "[У]ақыттың ерекше үйлесімі көрерменге флешбекте болатын оқиға туралы алдын ала сезім береді/болған оқиғаны еске түсіреді. "Қосымша өтемақы" мен "Айналып өту" фильмінің қатарынан бөлек, дауыстык түсіндіру "Милдред Пирс", "Гилда", "Шанхайдан келген ханым" және "Өткеннен тыс" сияқты көптеген фильмдердің маңызды бөлігі болып табылады." Сыншы және жазушы Венди Лессер атап көрсетеді, "Сансет бульвары" фильмінің баяндаушысы баяндауды бастамас бұрын қайтыс болса, ал "Қосымша өтемақы" фильмінде "дауыстың басқа мағынасы бар. Бұл өлген адамның дауысы емес, бұл өлімге тағдырланған адамның дауысы." Уайлдер фильм-нуар туралы ешқандай хабардар болмаған. Ол: "Мен "Қосымша өтемақы" фильмін түсіргенде, "фильм-нуар" деген сөзді естіген емеспін. Мен тек көруге ұнайтын фильмдер жасадым. Мен сәтті болғанда, ол көрермендердің талғамымен сәйкес келді. "Қосымша өтемақы" фильмімен мен өте бақытты болдым."

Бейімделулер

Screen Guild театры Double Indemnity фильмін екі рет радиодрама ретінде бейімдеді. Фред МакМюррей мен Барбара Стэнвик 1945 жылғы 5 наурыздағы алғашқы эфирде өз рөлдерін қайта ойнады. Стэнвик 1950 жылғы 16 ақпанда Роберт Тейлормен бірге тағы да пайда болды. 1948 жылғы 15 қазанда Ford Theatre театры Берт Ланкастер мен Джоан Беннеттің қатысуымен тағы бір радио бейімдемесін ұсынды. Lux Radio Theater 1950 жылғы 30 қазанда МакМюррей мен Стэнвикпен бірге бір эфир жасады. Double Indemnity фильмі 1993 жылғы "Құмарлық инстинкт" фильмінде пародияланды. Басты кейіпкердің әйелі оны жылжып келе жатқан пойыздың ішінде атып, көлге түсіріп, өмірінен айыруды жоспарлайды, осылайша оның өмірлік сақтандыруынан, құрамында "үш есе өтемақы" шарты бар ақшаны алуға тырысады. Кэрол Бернет телешоуында осы фильмді "Екі есе апат" деп пародиялады.

Еліктеушілер

"Қос өтемақы" фильмінің сәттілігінен кейін, оны ұқсатуға тырысушылар көбейді. 1945 жылы Голливудтың "кедейлер қатарындағы" B киностудияларының бірі – Producers Releasing Corporation, Энн Савидж бен Хью Бомонттың ойнауымен "Single Indemnity" фильмін қаржыландырды. "Кісі өлтіруге кешірім" деп таңбаланған фильмге қарамастан, Paramount студиясы атаудың өзгеруіне инабат етпеді және фильмнің көрсетіліміне тыйым салды, ол әлі де күшінде. Нарыққа осы фильмнің көптеген ұқсас нұсқалары тарады, сондықтан Кейн өзінің еңбегі үшін құрмет пен сыйақы алуға лайық деп ойлады. Сонымен қатар, ол киностудиялардың авторлық құқықтарды сатып алу үшін жазушыларға мыңдаған доллар төлеп, содан кейін фильмнен миллиондаған доллар табуына наразы болды. Ол Screen Writers Guild ішінде American Author's Authority құруға бағытталған қозғалысты жетекшілік етті. Бұл кәсіподақ өз мүшелерінің туындыларын меншікке алғанда, қосымша келісімдер бойынша жақсы шарттарға келісе алатын және авторлық құқықтардың бұзылуына қарсы қорғанатын еді. Алайда, ААА құрыла алмады, себебі "Қызыл үрей" күшейді.