Кіріспе

Ида Лупиноның 1953 жылғы "Жолдас" фильмі әйел режиссердің түсірген тұңғыш американдық киноноары болып табылады. Ол 1998 жылы "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылып, АҚШ Ұлттық кино тізіліміне сақтау үшін енгізілді.

Сюжет

1950 жылдардың басында автостопшы, оған көлікпен жүруді ұсынған жүргізушілерді тонап, өлтіреді. Күдікті, Эммет Майерс (Талман), газет беттерінде жарияланады. Калифорнияда екі дос, Рой Коллинз (О'Брайен) және Гилберт Боуэн (Лавджой), Мексиканың Баха-Калифорния штатындағы Сан-Фелипеге балық аулауға жол тартады. Калифорниядағы Калексикода олар Майерсті көлікке мінгізеді, ол дереу қаруын шығарып, оларды тұтқынға алады. Майерс оларды Санта-Росалияға, Баха-Калифорния-Сурге апаруға мәжбүр етеді, онда полициядан қашу үшін Калифорния шығанағы арқылы Гуаймаске пароммен өтуді жоспарлайды. Заң қорғау органдарынан жасыру үшін ол оларға басты жолдардан бұрып, Баха-Калифорния шөлі арқылы жүруді бұйырады. Коллинз бен Боуэн келіседі, Мексика-АҚШ шекарасындағы Мехикалиде тоқтатылып, танылатынына үміттенседі, бірақ олардың қорқынышына орай, оларды өткізіп жібереді. Мексикада Майерс екеуін қатыгездікпен қорқытады – бір сәтте Боуэнге Коллинздің қолынан қаз құтысын алыстан атуға мәжбүр етеді – және мексикалық құқық қорғау органдарының оны бақылау бекеттері арқылы ұстауға жасаған сәтсіз әрекеттеріне риза болады. Тамақ алу үшін тоқтағанда, олар түнгі уақытта тоқтап, қашу жоспарларын талқылайды және дұрыс уақытта әрекет етпесе, өлтіріледі деген келісімге келеді. Келесі күні таңертең радио істен шығып, Майерс оны бұзғаны үшін Коллинзді кінәлайды, сондықтан Боуэн жүргізуге мәжбүр болады. Осы уақытта полиция тергеушілері үшеуінің бірге екенін біліп, Майерс қайда баруды жоспарлап отырғанын анықтайды. Майерс бензин станциясында итті өлтіреді, ал Боуэн полицияға өз үйлену сақинасын қалдырады. Түнде Коллинз бен Боуэн қашып құтылуға тырысады, бірақ Коллинз білегін жарақаттайды және олар қайтадан тұтқынға алынады. Полиция тергеуін жалғастыра келе, тергеушілер Майерсті жаңылыстыру үшін жалған ақпарат таратады, бұл нәтиже береді. Кейіннен көлік зақымданғанда, Майерс топты қарумен аяқпен жүруге мәжбүрлейді және қашу мүмкіндігін жіберіп алғаны үшін оларды мазақтайды, тіпті екіншісі өлтірілсе де.

Өндіріс

Фильмнің сценарийін Люпино және оның бұрынғы күйеуі Кольер Янг жазды, ол Дэниел Мейнварингтің әңгімесіне негізделген, ал Роберт Л. Джозеф оны бейімдеді. Мейнваринг сол кезде Голливудтың қара тізімінде болғандықтан, экранда көрсетілгендердің тізіміне енбеді. "The Hitch Hiker" фильмінің түсірілімі 1952 жылдың 24 маусымында басталды және шілде айының соңында аяқталды. Операторлық режиссер RKO Pictures компаниясының тұрақты қызметкері Николас Мусурака болды. Локациялық түсірулер Алабама тауларында, Калифорния штатының Лон Пайн және Биг Пайн қалаларының жанында жүргізілді. Фильмнің бастапқы атаулары "The Difference" және "The Persuader" болды. Люпино Билли Кук ұстаған екі алтын іздеушімен сұхбаттасып, олардан және Куктан рұқсат алды, осылайша Куктың өмірінен алынған эпизодтарды сценарийге қоса алды. Бірақ Хэйс кеңсесінің цензуралық талаптарын орындау үшін ол өлім санына үшке дейін шектеу қойды, содан кейін фильм бірден кең экранға шықты.

Қабылдау

Филадельфиялық Inquirer газеті: «Үш талантты актер, көптеген шұңғыл көріністер және продюсер, автор және режиссер ретінде өздерінің керемет қабілеттерін пайдаланып, Коллиер Янг және Ида Лупино қорқынышты, қараңғы фильм жасады» деп жазды. Inquirer газетінің сыншысы актерлердің ойынын жоғары бағалап, «таңғажайып ханым Лупино еркек күшімен режиссерлік еткенін» айтты. New York Daily News газеті фильмге төрт жұлдыздың үш жарымын беріп, Лупиноның нағыз оқиғаны «жақсы және қызықты пайдаланғанын» мәлімдеді. New York Times газеті фильмді «қалыпты емес психологияны үнемі, бірақ беткей зерттеумен және стандартты қуып жету мелодрамасымен ұштастырылған» деп сипаттады. Сыншы А. Х. Вейлер Лупиноның «шапшаң режиссерлігін» және актерлердің ойынын мақтап, сюжеттің тым болжамды екенін сынға алды. Detroit Free Press газеті фильмнің автокөлігімен жүретіндерді көлікке түсірудің қаупі туралы ескертіп, қоғамға пайдалы қызмет атқарғанын жазды.

Мұра

Фильм жарық көргеннен бері көп жылдар бойы жоғары бағаланып келеді және Rotten Tomatoes сайтында 43 рецензия негізінде 93% мақұлдау рейтингісіне ие. Сценарист және режиссер ретінде Ида Лупино тыйым салынған немесе күнделікті нәрселердің ішінде жасырылған эмоционалдық шындықты сезіне білген. Ол B санаттағы фильмдер сериясын жасап, отау құрмаған аналар, бигамия және зорлау сияқты әлеуметтік мәселелерді шынайы және жанашырлықпен бейнелеген. "Айда" – Лупиноның ең жақсы туындысы және әйел режиссер түсірген жалғыз нағыз нуар. Онда екі қарапайым американдық ер адам қарумен ұсталып, серийлі кісі өлтіруші тарапынан психологиялық түрде күйретеді. Лупиноның сыншылдығымен қатар мейірімділігі де жоғары болды. Ол "Қажет емес" фильміндегі көшелердің керемет суреттемесі мен "Айдағы жолшы" фильміндегі дала жолдарының жалғыздығын кейіпкерлерін ерекшелеу үшін пайдаланды. Time Out Film Guide журналы фильм туралы былай деп жазды: "Лупино көңілді, қараңғы атмосфераны жасауда өте шебер. Автокөліктің тығыз жағдайында немесе шөлдің кеңдігінде жоғалғанда да ол кернеуді бір сәт те жібітпейді. Бірақ оның эмоционалдық сезімталдығы да айқын: ол ұсталған ер адамдардың қарым-қатынасындағы өзгерістерді көрсетеді, олар қалай әрекет ету керектігін талқылайды және тек достық арқылы ғана аман қалуға болатынын түсіндіреді. Бұл фильм – үш басты кейіпкердің керемет ойынымен, клишелерден аулақ, шеберлікпен сомдалған аса құнды туынды. 2014 жылдың қаңтар айында Сан-Францискодағы Кастро театрында Noir City 12 фестивалінде Noir Film Foundation қалпына келтірілген 35 мм нұсқасының тұсаукесері өтті. 2014 жылдың 6 сәуірінде "Айдағы жолшы" Голливудтағы Египет театрында қайта көрсетілді. Осы шараға "Айдағы жолшының жасалуы" кітабының авторы Мэри Энн Андерсон қатысты. Көптеген нуар фильмдері клаустрофобиялық қалаларда түсірілсе, "Айдағы жолшы" Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысындағы шөлді аймақта (Байха Калифорнияға ұқсас, оқиғаның көп бөлігі осы жерде өтеді) түсірілді, көбінесе жабайы табиғатта және шағын ауылдарда. Фильмді сынға алған Боб Порфиеро мен Ален Сильвер Лупиноның түсірілім локацияларын пайдалануын жоғары бағалады. Олар былай деп жазды: "Айдағы жолшы" фильмінің шөлдік жері, түнгі қала көрінісі сияқты қараңғы болмаса да, кейіпкерлерді фильм нуарындағыдай қауіпті және тартымсыз ортада оқшаулайды".