Калькутта тарихы: Британия отарлығы және мәдени дамуы

Кіріспе

Калькуттаның тарихы, Үндістан

Калькутта (бұрынғы Калькутта) отарлық қала болды. Британдық Шығыс Үндістан компаниясы 18 ғасырда жасанды өзен портын құру арқылы Калькуттаны қала ретінде дамытты. Калькутта 1911 жылға дейін Британдық Үндістанның астанасы болды, содан кейін астана Делиге көшірілді. Калькутта 19 ғасырда Британ империясының Лондондан кейінгі екінші маңызды қаласы болып тез өсті және Британдық Үндістанның қаржылық (коммерциялық) астанасы деп жарияланды. Бұл еуропалық дәстүрмен үйлескен үнді философиясының дамуымен бірге жүрді. Калькутта сонымен қатар үнділік қозғалыстардан бастап солшыл накшалиттер мен кәсіподақтарға дейінгі революциялық тарихымен де белгілі. "Үндістанның мәдени астанасы", "Шешімдер қаласы", "Сарайлар қаласы" және "Қуаныш қаласы" деп аталатын Калькуттада көрнекті мемлекет қайраткерлері мен йогилер де тұрған. Жылдам қалалық дамуға байланысты мәселелер 1930 жылдардан бастап Калькуттаны мазалай бастады және қала дамушы елдердегі қалалық дамудың қиындықтарының мысалы болып табылады.

Британдықтардан бұрын

14-16 ғасырларда Калькутта Бенгалия сұлтандығының үстемдігінде болды. 1576 жылы Моғол империясы Бенгалияға басып кіргеннен кейін, қала Моғолдар бағындырып, Бенгалия Субасына қосылды.

Бенгалияда ағылшын саудасының құрылуы (1600-1700)

Шығыс Үндістан компаниясының Бенгалияға келуінің артында ұзақ оқиғалар тізбегі бар, әсіресе 1690 жылы Сутанутидегі Джоб Чарноктың келуі. Бұл оқиғалар Шығыс Үндістан компаниясының көптеген жазбаларында және бірнеше авторлардың еңбектерінде [Брюс 1810 (I және II том), Маршман I том, 1829 жыл, белгісіз; төмендегі сілтемелерді қараңыз] сипатталған. Бұл құжаттар ағылшындардың моғол императорының әскерімен бірнеше рет қатты ұрысқанын және Бенгалиядан қуылғанын, бірақ әр жолы сауда-саттықтарын жалғастыру үшін Бенгалияға оралғанын көрсетеді. Шығыс Үндістан компаниясының агенттері алғаш рет Ыбырайым ханның (1617–1624 жж.) билігінде Бенгал және Бихар провинцияларына сауда үшін келді. 1620 жылы Суратта, кейіннен Аграда алғашқы фабрика құрылды, содан кейін осы жерлерден агенттер шығыс провинцияларына жіберілді. Алайда, тасымалдау және логистикалық шығындар тиімсіз болғандықтан, жоспардан бас тартылды. 1644 жылдың қаңтар айында императордың қызы ауыр күйік шағып, Сураттан Габриэль Бутон есімді дәрігер, бұрынғы «Hopewell» кемесінің хирургі, оны емдеу үшін жіберілді. Ол күйікті сәтті емдеді, император компанияға Одишадағы Пипилиде фабрика құруға рұқсат берді. Осылайша ағылшын кемелері алғаш рет шығыс портына келді. 1638 жылы Шах Джахан өзінің ұлы Шах Шужаны Бенгалияның Субахдары етіп тағайындады, ал Бутон Раджмахал астанасына барды, онда оның қызметі сарайдағы әйелдердің біреуін емдеу үшін қайтадан пайдаланылды. Оның орнына компанияға Одишаның Пипилиден басқа Баласор, Одиша және Бенгалияның Хугли қалаларында фабрикалар құруға рұқсат берілді. Шәйіста Ханды 1664 жылы моғол императоры Аурангзеб Бенгалияның губернаторы етіп тағайындады және ол өтініші бойынша 1682 жылы қызметтен босатылды. Делиге қайтып келе жатқанда, ағылшындар императорға Бенгалияда мәңгілік бизнес жүргізу үшін арнайы фирман алу туралы өтініш жіберді. Император оларға Фирманды беруге қуанды, бұл оқиға Хуглиде 300 зеңбірекпен салютпен аталып өтті. Бенгалиядағы инвестициялар өсті, Бенгалия резиденциясы Мадрастан бөлінді және мистер Хеджес Бенгалиядағы сауданы қадағалау үшін бас офицер болып тағайындалды. Оның Хуглидегі резиденциясы Мадрастан алынған сарбаздармен қорғалды. Бұл ағылшын сарбаздарының Бенгалия жеріне алғаш рет кіргені. Алайда, Фирман көптеген мәселелер бойынша нақты емес болды және көп ұзамай ағылшындар мен губернатор арасында даулар көбейе бастады. Осы уақыт аралығында Бихардағы заминдар Бихар губернаторына шабуыл жасаған жергілікті тәртіпсіздіктер орын алды. Патнадағы фабриканың бастығы мистер Пикок губернатор оны дауға қатысқан деп тұтқындады. Сонымен қатар, олардың тұздық саудасына басқа ағылшын компаниясы кедергі келтірді. Бенгалиядағы саудаларын қорғау үшін Шығыс Үндістан компаниясы Хугли өзенінің сағасына немесе жағалауына қамал салуды өтінді. Бұл өтініш Шәйіста Хан тарапынан бірден қабылданбады және бұрын алынған Фирмаға қарамастан, 3000 рупиялық салыққа қосымша 3,5% салық салынды. Косимбазардың Фуждармен болған келесі оқиға Бенгал губернаторы мен компания арасындағы қақтығысқа әкеліп соқты, нәтижесінде олардың кемелері жүкті алмастан Бенгалиядан кетіп қалды. Бұл жағдайға ашуланып, өз билігін орнатуға бел буған компания 1685 жылы король Джеймс II-ден император әскеріне қарсы күш қолдануға рұқсат беруін сұрады. Адмирал Николсон кемелермен Читтагонг портына шабуыл жасауға, оны нығайтуға, моғолдарға қарсы болған Аракан патшасымен одақ құруға, монета қағу және табыс жинау үшін жіберілді. Осылайша Читтагонг компанияның шығыс бөлігіндегі бекіністі қалаға айналды. Содан кейін оған Дакаға баруды бұйырды. Ол қаладан бас тартады деп болжалды, содан кейін компанияға еркін сауда мен басқа да экономикалық пайданы қамтамасыз ететін бейбіт келісім ұсынылады, сондай-ақ ол Дака және Читтагонг аумақтарынан бас тартады. Джоб Чарнок сол кезде Мадраста болды және 400 сарбазымен экспедицияға қосылуға бұйырылды. Алайда, жоспар сәтсіз аяқталды; желдің және тоқтың өзгеруіне байланысты кейбір кемелер Читтагонгтың орнына Хуглиге келді және Мадрас әскерлерімен қосылғаннан кейін Хуглидегі фабриканың жанында тоқтады. Көптеген әскери кемелердің болуы Шәйіста Ханды қорқытты және ол бірден бітімгершілікке ұсыныс жасады. Алайда, 1686 жылдың 28 қазанында Хуглиде Шәйіста Ханның әскерлерімен болған қақтығыстан кейін бейбітшілік бұзылды. Сол кезде адмирал от ашты және 500 үйді өртеп жіберді; мүлік шығындары отыз лак рупияға жуық болды. Алайда, Чарнок мырза мен жергілікті Фуджидар арасында қайтадан бітім жасалды, ал ағылшындар кемелеріне тұз салуға рұқсат берілді. Алайда, Шәйіста Хан бұл туралы естігеннен кейін Бенгалиядағы барлық фабрикалары мен мүліктерін жапты және ағылшындарды Хуглиден қуу үшін үлкен күш жіберді. Шәйіста Ханның жоспары туралы естіген Чарнок мырза Хуглиде қалудың қауіпсіз емес екенін түсінді және 1686 жылдың 20 желтоқсанында Хугли өзенінің жағасындағы Сутанутиге көшуге шешім қабылдады. Осы уақытта Бенгалиядағы олардың кемелеріне күрделі жөндеу жұмыстары қажет болды және қалған флоттары қауіпті жағдайда деп есептелді. Осы жағдайда, Читтагонгқа деген ұмтылыстарынан гетіп, қазіргі орнын сақтап қалу олар үшін үлкен сәттілік болар еді деп ойлады, сондықтан императордан кешірім сұрап, бұрын алынған Фирманы қайта жаңаруын өтінді. 1686 жылдың соңында губернатор тағы да бейбіт келісім ұсынды, бірақ бұл шабуылға уақыт беру мақсатында ғана болды, ал 1687 жылдың ақпанында Шәйіста Ханның әскерлерінің үлкен тобы Бенгалиядан компанияны қуу үшін Хуглиге келді. Чарнок Сутанутиде қалудың қауіпсіз емес екенін шешіп, Хиджли аралына көшті. Ол әскерлерімен бірге тым қолайсыз жерде, маса, жылан және жолбарысқа толы жерде болды. Губернатордың әскерлері оларға тыныш қалды, өйткені компания олардың жағдайында ұзаққа шыдамайтынын білді. Шындығында, үш ай ішінде Чарноктың әскерлерінің жартысы қайтыс болды, ал қалғандары ауруханаға жатуға дайын болды. Мұңға батып, Чарнок Шәйіста Ханмен келісімге келуге асықты. Сәтімге орай, күтпеген оқиға оған көмектесті. Николсонға Читтагонгқа баруға бұйрық берілген кезде, сэр Джон Чайлд Бомбейден компанияның мекемесін шығарып, батыс жағалауындағы жауынгерлік әрекеттерді бастауға, моғол порттарын блокадалауға және кездесетін кемелеріне шабуыл жасауға бұйрық берілді. Император Аурангзеб Меккеге қажылыққа баратын паломниктердің үздіксіз сапарын қамтамасыз ету үшін компаниямен келісуге ниеттенді және губернаторларына олармен келісімге келуді бұйырды. Нәтижесінде, 1687 жылдың 16 тамызында Шәйіста Хан мен Чарнок арасында бейбіт келісімге қол қойылды. Шәйіста Хан олардың Бенгалияда қалуына рұқсат берді, бірақ Сутанутидің оңтүстігіндегі Хугли өзенінің жағасындағы кішкентай қала Улубериямен шектелді, онда олар порт құрып, сауда жасауға рұқсат алды, бірақ олардың әскери кемелеріне Хуглиге кіруге қатаң тыйым салынды. Чарнок Улуберияға келді, онда док құрыла бастады, бірақ көп ұзамай бұл жерді ұнатпады және Сутанутиге оралуды қалады. Осы уақытта губернатор оларды Хуглиге оралып, Сутанутиде ешқандай құрылыс салмай, Чарноктан үлкен сомада өтемақы төлеуін сұрады. Губернатордың әскерімен күресе алмай, компанияның екі өкілі Сутанутиге оралып, қамал салуға рұқсат беру үшін губернатормен сөйлесу үшін Дакаға жіберілді. Осы...

There is a long chain of events behind the arrival of the East India Company in Bengal, specifically Job Charnock in Sutanuti in 1690. These incidents are documented in numerous records of the East India Company and by several authors [Bruce 1810 (Vol I and II), Marshman Vol I, Unknown 1829; see references below]. These documents tell the story of how the English were severely beaten and wiped out from Bengal several times by the forces of the Mughal Emperor and how each time they came back to Bengal to continue their trade. The agents of the East India Company first visited the provinces of Bengal and Bihar for trade during the period of Ibrahim Khan (ca 1617–1624), the Subahdar (Governor) of Bengal at the time of Mughal Emperor Jahangir. The first factory was established in Surat in 1620 and later in Agra, and agents were further sent from these places to the eastern provinces to examine the possibility of opening factories there. However the transportation costs and logistics were unfavorable and the plan was abandoned. In January 1644, the daughter of the Emperor was severely burnt and a doctor named Gabriel Boughton, formerly the surgeon of the East Indiaman Hopewell, was sent from Surat for her treatment. He was able to successfully treat her burns and in reward the Emperor allowed the company to establish factory at Pipili, Odisha, and for the first time English ships arrived at an eastern port. During 1638, Shah Jahan appointed his son Shah Shuja as the Subahdar of Bengal and Boughton visited the capital at Rajmahal where his services were again used to treat one of the ladies in the palace, and in return, the company was allowed to establish factories in Balasore, Odisha and Hooghly, Bengal in addition to Pipili, Odisha. Shaista Khan was appointed as the governor of Bengal in around 1664 by Mughal Emperor Aurangzeb and was relieved upon his request in around 1682. While he was returning to Delhi, Englishmen sent with him a request to the Emperor to obtain a special firman to do business forever in Bengal; the Emperor was pleased to provide them the Firman and the occasion was celebrated with a 300 gun salute at Hooghly. The investment in Bengal soared, the Bengal residency was separated from Madras and Mr. Hedges was appointed as the chief officer to oversee trade in Bengal. His residence in Hooghly was secured with soldiers obtained from Madras. This is the first time English soldiers came on the soil of Bengal. However, the Firman was vague in many aspects and soon disputes started to grow between the English and the governor. During this time a local disturbance occurred when the zamindar in Bihar attacked the governor of Bihar. Mr. Peacock, the chief of the factory in Patna, was imprisoned by the governor with the assumption that he was involved in the dispute. At the same time their saltpetre trade was disrupted by another rival English company. To protect their trade in Bengal, the original East India Company requested to build a fort in the mouth of Hooghly or on its banks. This request was immediately turned down by Shaista Khan and a 3.5% tax was imposed in addition to the already existing tax of 3,000 rupees, notwithstanding the Firman obtained earlier. Another incident with the Faujdar of Cossimbazar resulted in altercations between the Governor of Bengal and the company causing their ships to leave Bengal without obtaining cargo. Enraged with this situation and determined to establish their authority, the company requested King James II in 1685 to permit the use of force against the Emperor's army to settle the matter. Admiral Nicholson was sent with ships to attack the port at Chittagong, fortify it, make an alliance with the King of Arakan who was against the Mughals, establish a mint and collect revenue, thus making Chittagong a fort city for the Company in the eastern part. Then he was ordered to proceed to Dhaka. It was assumed that the governor would abandon the city and then a peace treaty would be offered which would guarantee free trade and other economic benefits for the company and he would give up the territory of Dhaka and Chittagong. Job Charnock was then at Madras and was directed to join the expedition with 400 soldiers from the Madras division. Unfortunately the plan went awry; some of the ships, due to the change in current and wind, arrived at Hooghly instead of Chittagong and anchored off the factory in Hooghly after being joined by their Madras troops. The presence of a large number of war ships alarmed Shaista Khan and he immediately offered a truce. However the peace was broken again when some Company troops misbehaved with Shaista Khan's troops in Hooghly on 28 October 1686 for which the former were severely beaten by the latter. At the same time the admiral opened fire and burnt down 500 houses; property losses were about thirty lacs of rupees. However a truce was again obtained between Mr. Charnock and the local Foujidar, and the English were allowed to put saltpetre on board their ships. However, Shaista Khan upon hearing this ordered the closing and confiscation of all their factories and properties in Bengal and sent a large force to drive out the English from Hooghly. Upon hearing the news of Shaista Khan's plan, Mr. Charnock determined that it was no longer safe to remain in Hooghly and decided to move downstream to Sutanuti, a small hamlet on the banks of the river Hooghly on 20 December 1686. At this time their ships in Bengal required extensive repairs and the remainder of their fleet were considered in danger. In this situation they considered that they would be extremely fortunate if they could hold their current position instead of their desires on Chittagong and for this matter they decided to ask forgiveness from the Emperor and requested to reinstate the previously obtained Firman. Peace treaty was again offered by the governor at the end of December 1686 but it was mainly to buy out time for attack and by February 1687 a large troop of Shaista Khan's army arrived at Hooghly to drive the Company out of Bengal. Charnock decided it was not safe to remain in Sutanuti and moved to the island village at Hijli. There he remained with his soldiers in an utterly inhospitable place full of mosquitoes, snakes and tigers. The Governor's troops did not bother them there since they knew the company would not be able to survive long there. In fact, within three months about half of Charnock's soldiers died and the remaining half were ready to be hospitalized. With his back to the wall, Charnock was desperately willing to negotiate with Shaista Khan to get out of this mess. Luck favored him because of an unexpected event. At the time when Nicholson was ordered to proceed to Chittagong, Sir John Child was ordered to withdraw the company's establishment from Bombay, commence hostilities on the western coast, blockade Mughal harbors and attack their ships anywhere to be found. Emperor Aurangzeb wanted to reconcile with the company to ensure uninterrupted voyage of pilgrims to Mecca and asked his governors to make terms with them. As a result, a peace treaty was signed between Shaista Khan and Charnock on 16 August 1687. Shaista Khan allowed them to remain in Bengal, however to be limited only to Uluberia, a small town on the bank of river Hooghly south of Sutanuti, where they were allowed to make a port and do business from there, but their war ships were strictly not allowed to enter Hooghly. Charnock arrived at Uluberia, started making a dock there, however soon started to dislike the place and wanted to return to Sutanuti. At this time the governor asked them to return and settle at Hooghly, ordered them not to build any structure at Sutanuti and asked Charnock to pay a large sum of money for compensation. While not in a position to fight against the Governor's troops, two Company agents were sent to Dhaka to plead to the governor to allow them to return to Sutanuti and build a fort there. At the same time, when the news of failure of Nicholson reached England, it was decided that until a fort was built on the bank of the river, the English would never be able to do business with ease and would always be on the mercy of the forces of the governor. For this, Captain Heath was sent to Bengal with 160 soldiers either to fight and win against the forces of the governor or to bring back all the properties of the company to Madras and abandon the trade in Bengal. Captain Heath arrived in October 1688 in Bengal, took all of company persons on board, set sail to Balasore on 8 November 1688. He reached Balasore on 29 November, pounded and destroyed the town including their own factory and released some English prisoners from the Governor's prison. They left Balasore on 13 December for Chittagong, reached there on 17 December, found the Governor's fortification too strong to destroy and decided to wait until his demands are answered by the governor. However, instead of waiting for Governor's answer, Captain Heath set sail to Arakan, arrived there on 31 January 1689 and offered treaty to the king that English will fight against the Mughals at Dhaka and the king would provide them settlements in his dominion. When a fortnight passed without any answer from the king, Captain Heath, frustrated and dejected, returned to Madras on 4 March 1689. This was a total failure of English objectives in Bengal during the early period of 1689 which caused them abandoning Bengal as their trading location in eastern region. Emperor Aurangzeb, enraged with the situation that the Company fortified Madras, occupied territory around it, captured Mughal ships, went into alliance with his enemy Sambhaji, he ordered his commanders everywhere in India to exterminate Company from the country and seize their properties anywhere to be found. Warehouses in Visakhapatnam were destroyed and many English men were captured and put to death. Shaista Khan went after them in Dhaka, captured them and put them behind bars. Shaista Khan retired from his duty as governor in ca 1689 and Ibrahim Khan was appointed as the new governor of Bengal by Emperor Aurangzeb. By this time Aurangzeb was camping at Visapur and was much aware of the fact that he was losing revenues from the Company trade and the Company ships could cause him much trouble by stopping the pilgrimage to Mecca since they controlled the sea route. At the same time, the company were desperate to open negotiations with the Emperor after they left Bengal and Mr. Child was sent to him. He decided to accept the offer and ordered the Governor of Bengal to allow Company to return there. As a result, Ibrahim Khan invited Mr. Charnock back to Bengal; but Mr. Charnock refused to come back until a specific Firman with terms and conditions clearly specified was issued by the Emperor so that they would not be subjected to further humiliations. Ibrahim Khan again sent letter to Mr. Charnock explaining that he had requested for the special Firman from the Emperor and it would take a few months before it arrived, and in the meantime Mr. Charnock was welcome to settle in Bengal and the governor would pay him 80,000 rupees for the goods that have been destroyed by Shaista Khan's regime. With this friendly invitation, Mr. Job Charnock with 30 soldiers returned to Sutanuti on 24 August 1690 and hoisted the Company standard on the banks of river Hooghly, thus beginning a new era of Company involvement in Bengal. In the next year, Ibrahim Khan sent the order from the Emperor to Mr. Charnock which allowed unrestricted trade without paying any other taxes except the usual 3,000 rupees. Mr. Charnock died in January 1692. While the English were always looking for fortification of their factories in Bengal, Ibrahim Khan never allowed them to do so. In 1695 the town of Hooghly was seized by Sobha Singh along with an unknown Afghan Rahim Khan, and the English at Sutanuti requested from the governor to use their own armed protection for their factories when their factories were surrounded by the enemy. Ibrahim Khan allowed them to protect their own factories, but did not allow any fortification explicitly. However, in the absence of specific orders the permission to defend their property was taken as a permit to build fortress and construction began immediately overnight with all available manpower. The fort was built on the bank of river Hooghly at Sutanuti with mortar brought from Madras, completed in ca 1701 and was called Fort William after King William III of England. This was the old Fort William and construction for a new one (the present one) started after Siraj Ud Daulah attacked Fort William in 1756. In 1690, Job Charnok, an agent of the East India Company chose this place for a British trade settlement. The site was carefully selected, being protected by the Hooghly River on the west, a creek to the north, and by salt lakes about two and a half miles to the east. There were three large villages along the east bank of the river Ganges, named, Sutanuti, Gobindapur and Kalikata. These three villages were bought by the British from the local land lords. The Mughal emperor granted East India Company freedom of trade in return for a yearly payment of 3,000 rupees.

Ұлыбритания билігінен тәуелсіздікке дейінгі жол

Үш ауыл (Сутанути, Гобиндапур және Каликата), әсіресе Калькутта орналасқан Каликата, 1690 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясының меншігіне көшті. Кейбір ғалымдар қаланың ірі қала ретінде дамуын 1698 жылы британдықтар Форт-Уильямды салғаннан бастап санауды ұсынады, бірақ бұл мәселе даулы (жоғарыдағы "Атауы мен шығу тегі" бөліміндегі сот шешімін қараңыз). 1772 жылдан 1911 жылға дейін Калькутта Британдық Үндістанның астанасы болды. 1912 жылдан Үндістанның 1947 жылы тәуелсіздік алғанға дейін ол бүкіл Бенгалияның астанасы еді. Тәуелсіздік алғаннан кейін Калькутта Үндістанның Батыс Бенгалия штатының астанасы болып қала берді.

Калькуттаның Сирадж-уд-Даулаға құлауы

Жеті жылдық соғыс басталғанда, француздармен үнемі қақтығысқа түсулері және 1756 жылдың басында Дупледің әскерлеріне Мадрастың түсуіне байланысты, Калькуттадағы британдық билік ескі Форт-Уильямның қираған қамал-қорғандарын жөндеуге кірісті. Бұл Бенгалияның жаңа навабы Сирадж-уд-Дауланың наразылығын тудырды, ол мұны өзінің тәуелсіздігіне қатер деп қарады. Британдықтар Дакканың деваниінен ақша жымқырган Кришнабаллавқа пана бергенде, Сирадж-уд-Даула алдымен Косимбазарға шабуыл жасап, оны басып алды (Уильям Уоттс пен Бегум Джонсонды тұтқынға алды), содан кейін 1756 жылдың 20 маусымында қысқа қоршаудан кейін Калькуттаға шабуыл жасады. Осы оқиға Калькутта қоршауы деп танылады. Оның жеңісінен кейін, 123 британдық Калькуттаның қара шұңқырында қайтыс болды деседі, бірақ соңғы дәлелдер бұл көрсеткіштерге күмән келтіреді және навабтың оқиғадан хабарсыз болған болуы мүмкін деген жорамал бар. Ол бұрынғы наваб және анасының әкесі Аливарди ханның құрметіне Калькуттаны Алинагар деп атады. Маникчандты Алинагардың билеушісі етіп тағайындағаннан кейін, Сираж Муршидабадқа оралды. Біраз уақыттан соң (1757 жылдың 2 қаңтарында) Уотсон мен Роберт Клайв компаниялық сепоилер күштерімен және Корольдік теңіз флотының көмегімен Калькуттаны қайта басып алды. Бұл жаңалықты естіген Сирадж-уд-Даула Калькуттаға шабуылға аттанды, бірақ Ахмад-шах Абдалидан шабуыл қаупін сезіне отырып, бірнеше күннен кейін Шығыс Үндістан компаниясымен Алинагар шартына қол қойды, оларға форт салуға рұқсат берді. Алинагар шартында Сирадж-уд-Даула уақытша жеңіліске ұшырағанымен, ол француздармен бірлесіп ағылшындарға қарсы жаңа жоспарлар жасауын жалғастырды. Осы кезде оңтүстікте Үшінші Карнатик соғысы басталды. Сондай-ақ, осы уақытта Джагат Сет, Мир Джафар, Рай Дурлав, Омичанд және Раджбаллав сияқты салтанатты тұлғалар Сирадж-уд-Даулаға қарсы құлық жасады (оның басты себебі - навабтың өршілдігі, замандас дереккөздерде жақсы расталаған) және олар Клайвты өздерінің жоспарларына қатысуға шақырды. Клайв бірден екі дұшпанын жою мүмкіндігін пайдаланды. Негізсіз себептерді келтіріп, ол бұрын Мир Джафармен келісімге келіп, Бенгалияның мұснудын орнатуға уәде алғаннан кейін Муршидабадқа шабуыл жасады. 1757 жылдың 23 маусымында Муршидабадтан 23 шақырым жердегі Палаши манго бақтарында екі армия Пласси шайқасында кездесті. Британдық армияда 800 еуропалық және 2200 үнділік сарбаз болды, ал навабтың армиясында 18000 атты және 50000 жаяу әскері болды. Бұл көрінетін мүмкін емес шайқастың басында генералдар Рай Дурлав және Яр Латиф өз әскерлерін ұстап тұрды, бірақ Мир Джафар сатқындықпен әскерін майданнан шығарып кетті, ал Мирмадан мен Моханлал басқарған қалған армия жеңілді. Сирадж-уд-Даула қашып кетті, бірақ кейін Мир Джафардың ұлы Миран оны ұстап өлтірді. Мир Джафар жаңа наваб болды, ал британдықтар Бенгалияны тиімді түрде басып алды. 1765 жылы Бухар шайқасында келесі наваб Мир Касимді, Оудх навабын және Моғол императорын жеңгеннен кейін, британдықтардың Солтүстік Үндістандағы үстемдігіне ешкім кедергі келтіре алмады. Осылайша, Үндістанда британ империализмі Бенгалияны жаулап алудан басталды, ал Калькутта қаласы осы ойынның маңызды құралы болды. Калькутта Карнатик соғыстарының шайқастарына да тікелей емес, бірақ маңызды әсер етті. Мадрас Дупледің қолына түскенде, британдықтар соғысты өзінің тағы бір бекінісі Калькуттадан басқара алды. Олар Бенгалияның байлығын француздерді жеңу үшін де пайдаланды. Доктор Р.С.Маджумдар "Индия тарихы" еңбегінде: "Пласси шайқасы француздардың тағдырын шешкенін айтуға болады".

When the Seven Years' War broke out, owing to their constant rivalry with the French, and the fall of Madras to the forces of Dupleix, early in 1756 the British authorities in Calcutta began repairs to the fortifications of old Fort William, which were extremely decayed. This irritated the new Nawab of Bengal, Siraj Ud Daulah, who viewed it as a threat to his sovereignty. Enraged still further when the British granted asylum to one Krishnaballav, who had embezzled money from the dewani of Dhaka, Siraj ud Daula first attacked and captured Cossimbazar (taking as hostage William Watts and Begum Johnson), and then Calcutta, which fell after a short siege on 20 June 1756, during which the governor and many other officials escaped down the Hooghly River, leaving the remainder of the garrison and the Eurasian population of Calcutta to their fate. This is now known as the Siege of Calcutta. It is said that 123 Britons later died in the Black Hole of Calcutta after his victory, but recent evidence calls into question the numbers involved, and suggests that the Nawab himself was probably unaware of what transpired. He renamed Calcutta Alinagar after the previous Nawab, and his maternal grandfather, Alivardi Khan. Having installed Manikchand as the ruler of Alinagar, Siraj returned to Murshidabad. Soon (on 2 January 1757) Watson and Robert Clive retook Calcutta with a force of company sepoys and the assistance of the Royal Navy. Hearing the news, Siraj ud Daula moved to attack Calcutta, but fearing an attack from Ahmad Shah Abdali, after a few days of war he signed the Treaty of Alinagar with the East India Company, giving them permission to build the fort. Although Siraj ud Daula conceded temporary defeat in the Pact of Alinagar, he once again began scheming with the French against the British. Meanwhile, the Third Carnatic War was starting in the south. Also at this time, nobles such as Jagat Seth, Mir Jafar, Rai Durlav, Omichand and Rajballav were plotting against Siraj ud Daula (a principal reason being the Nawab's arrogance, well attested to in contemporary sources) and they invited Clive to take part in their plans. Clive seized on this plan to get rid of two enemies at once. Citing non existent reasons, he attacked Murshidabad, having previously reached an agreement with Mir Jafar to install him on the musnud of Bengal. On the fateful day of 23 June 1757, 23 miles away from Murshidabad in the mango groves of Palashi, the armies met at the Battle of Plassey. The British army consisted of 800 European soldiers and 2,200 Indian soldiers, while the Nawab's army was made up of 18,000 cavalry and 50,000 infantry. At the start of this seemingly impossible battle, generals Rai Durlav and Iar Latif held their armies together, but in an act of treachery Mir Jafar led his troops away from the battlefield, and the remaining army led by Mirmadan and Mohanlal was defeated. Siraj ud Daula escaped but was later caught and killed by Miran, the son of Mir Jafar. Mir Jafar was made the new Nawab, and the British had effectively seized control of Bengal. In 1765, after defeating the next Nawab, Mir Qasim, the Nawab of Oudh and the Mughal Emperor at the Battle of Buxar, there was no one to stand in the way of the British and their dominance in North India. Thus, British imperialism began in India with the conquest of Bengal, a game in which a main pawn was the great city of Calcutta. Calcutta also had an indirect but important influence on the battles of the Carnatic Wars. When Madras fell to Dupleix, the British were still able to direct the war from another of their strongholds, Calcutta. They also used the wealth of Bengal to defeat the French. As Dr. R. C. Majumdar stated in An Advanced History of India, "The Battle of Plassey may be truly said to have decided the fate of the French in India."

Шіркеулер

Сент-Джон шіркеуі, бастапқыда собор, Колкатта Шығыс Үндістан компаниясының басқаруының нақты астанасы болғаннан кейін салынған алғашқы қоғамдық ғимараттардың бірі еді. Ол Радж Бхаванның солтүстік-батыс бұрышында орналасқан және 1847 жылға дейін Калькуттаның Англикан соборы ретінде қызмет етті, содан кейін епископтық Сент-Пол соборіна көшірілді. Лондонның Сент-Мартин-ин-зе-Филдс шіркеуінің үлгісімен салынған құрылыс 1784 жылы басталып, халықтық лотереядан жиналған 30 000 рупияға 1787 жылы аяқталды. Бұл қаладағы армян және Ескі Миссионерлік шіркеулерінен кейінгі үшінші ескі шіркеу.

18 ғасырдағы жанжалдар

ХХ ғасырдың соңғы кезеңіндегі ең танымал оқиғалардың бірі – 1756 жылы Хуггингтің губернаторы болған Нанда Кумардың соты мен атылуы. 1764 жылы ол Уоррен Хейстингстің орнына Бурдуанның коллекторы болып тағайындалды, бұл екеуі арасында ұзақ жылға созылған антагонизмге әкелді. 1775 жылы, Гастингс генерал-губернатор болғанда, Нанда Кумар оған пара алу және қызметтік өкілеттіктерін теріс пайдалану туралы айып тақты. Бұл айыптауларды Гастингстің Филип Фрэнсис басқаратын генерал-губернатор кеңесіндегі қарсыластары ынтамен қабылдады. Аталған мәселе тергеліп жатқанда Нанда Кумарға жалған құжат жасағаны үшін айып тағылып, сотталып, өлім жазасына кесілді. Гастингстің бұл айыптауларды өйлестіргені және судьяларға өлім жазасын беруге қысым көрсеткені күдік тудырды. Осы кезде Калькуттада ағылшын заңдарының қолданылуы нақты емес еді, тіпті Англияда да жалған жасағаны үшін өлім жазасы сирек ғана қолданылды. Бұған қоса, Нанда Кумар брахман болғандықтан, оның атылуы Калькуттада үлкен алаңдаушылық пен наразылық тудырды. Уоррен Хейстингс және Бас судья сэр Илья Импей импичментке ұшырады, ал Эдмунд Бёрк, кейін Томас Бэбингтон Маколей оларды сот арқылы адам өлтіруге кінәлі деп айыптады. Осы оқиғадан бес жыл өткен соң, 1780 жылы Уоррен Хейстингс пен Филип Фрэнсис арасындағы қарым-қатынас мүжіліп, екеуі Бельведер (қазіргі Ұлттық кітапхана) аумағында, Алипор қаласына қарайтын жолда жекпе-жек өткізді. Фрэнсис ауыр жарақат алды, ал Гастингс зардапсыз аман қалды.

Опиум саудасы

1757 жылы Бенгалияны жаулап алғаннан кейін, Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Үндістаннан апиын өндіру және экспорттау монополиясын иеленді. Компания жергілікті саудагерлерден, кейіннен тікелей шаруалардан апиын сатып алып, оны Калькуттада аукционда сатты. Одан көп бөлігі шетелдік саудагерлер арқылы Қытайдың Кантон қаласына заңсыз әкелінді, нәтижесінде Бірінші Апиын соғысы (1839-1842) басталды.

XVIII ғасырдағы әлеуметтік және интеллектуалдық өмір

1772 жылы Калькутта британдық Үндістанның астанасы болды, бұл шешімді генерал-губернатор Уоррен Гастингс қабылдады. 1780 жылдың 29 қаңтарында Хиккидің Бенгал газеті немесе Калькуттаның бас жарнамашысы Үндістанда басылған алғашқы газет болды және Калькуттадағы англо-үндістандық қоғамның әлеуметтік өмірінің құнды хроникасы саналады. Уильям Хикки сияқты замандас әдебиеттерінде зор дастарқандар, көп мөлшерде кларнет, портвейн, мадера және басқа шараптармен ішіліп, содан кейін кальяндардың темекісі тартылуы туралы жазылған. Англиялық әйелі Шарлоттаның қайтысынан кейін (Парк-стрит зиратында жерленген), Хикки 1796 жылы бала туғанда қайтыс болған Джемдани есімді бенгал қызына үйленді, бұл оны күнделігіне «Адам баласы ие болған ең мейірімді және сүйкімді қызды мен жоғалттым» деп жазуға итермеледі. Еуропалықтардың, ағылшындардың, француздықтардың және португалдықтардың, сондай-ақ индустар мен мұсылмандардың жергілікті әйелдермен жасаған одақтары 18 ғасыр бойы Калькуттада кең таралған, және қаланың ірі англо-үндістандық (немесе еуразиялық) қауымдастығының қалыптасуына себеп болды. Алайда, 19 ғасырдың басында нәсілдік төзбелділік күшейгеніне байланысты мұндай некелер азайып кетті. 1784 жылы сэр Уильям Джонс Бенгалиялық Азиялық қоғамды құрғанда Калькуттаның интеллектуалдық өмірі үлкен серпін алды, бұл бастамаға өзі де шығыс зерттеушісі болған Уоррен Гастингс қолдау көрсетті. Джонс Қалиғат ғибадатханасының пандитерімен және жергілікті ғалымдармен (улемалармен) тығыз жұмыс істесіп, сирек және ұмытылған мәтіндерді аудап, жаңа басылымдарын жасады. Надияда Пандит Рамлочанмен бірге санскритті зерттеген ол үнді-еуропалық тілдер отбасының бар екенін жорамалдады. Генри Томас Колбрук, Джеймс Принсеп және Пандит Радхаканта Сарман сияқты көптеген көрнекті ғалымдар, ағылшын және бенгалдықтар, келесі ғасырда қоғамның жиналыстары мен жарияланымдарына қатысып, Үндістанның мәдениеті мен тарихы туралы білімді кеңейтті. Осы кезеңде Калькуттада бірнеше батыс үлгісіндегі жоғары білім беру мекемелері құрылды, оның ішінде Санскрит колледжі (1824), Калькутта медициналық колледжі (1835), Калькутта университеті (1857), Сурендранат колледжі (1885) және Ғылымды дамыту үшін Үндістан қауымдастығы (1887) – Үндістандағы алғашқы ғылыми-зерттеу институты.

In 1772, Calcutta became the capital of British India, a decision made by Governor General Warren Hastings. On 29 January 1780, Hickey's Bengal Gazette or the Calcutta General Advertiser became the first newspaper to be printed in India, and is an invaluable chronicle of the social life of Anglo Indian society in Calcutta. Contemporary memoirs such as those of William Hickey record the consumption of enormous meals, washed down by copious quantities of claret, port, madeira and other wines, followed by the smoking of Hookahs. After the death of his English wife Charlotte (who is buried in Park Street Cemetery), Hickey married a Bengali girl called Jemdanee, who died in childbirth in 1796, prompting him to write in his journal that "Thus did I lose as gentle and affectionately attached a girl as ever man was blessed with". Such unions between Europeans, English, French and Portuguese, and local women, both Hindu and Muslim, were common throughout the 18th century in Calcutta, and are the origin of the city's substantial Anglo Indian (or Eurasian) community today; by the early 19th century, however, increasing racial intolerance made marriages of this kind much rarer. Calcutta's intellectual life received a great boost in 1784 with the foundation of the Asiatic Society of Bengal by Sir William Jones, with the encouragement of Warren Hastings, himself no mean Oriental scholar. Jones worked closely with the pandits of the Kalighat Temple, together with the local ulema, in translating and producing new editions of rare and forgotten texts. His study of Sanskrit with Pandit Ramlochan at Nadiya led him to posit the existence of the Indo European family of languages. Many distinguished scholars, English and Bengali, such as Henry Thomas Colebrooke, James Prinsep and Pandit Radhakanta Sarman would grace the society's meetings and publications over the following century, vastly enriching knowledge of India's culture and past. Calcutta saw the establishment of several different Western style higher education institutions this period, including Sanskrit College (1824), Calcutta Medical College (1835), University of Calcutta (1857), Surendranath College (1885) and the Indian Association for the Cultivation of Science (1887), India's first research institute.

Бабу/Бабу мәдениеті мен Бенгалияның қайта өрлеуі

Британдық Үндістан дәуірінде Калькутта "Британ империясының екінші қаласы" (Лондоннан кейін) атанды және лайықты түрде "Сарайлар қаласы" деп аталып, Ұлы Шығыс қонақ үйі "Шығыстың маржаны" деп есептелді. Сол кездегі Калькутта "Бабу мәдениетімен" танымал болды, ол ағылшын либерализмі, еуропалық фин-де-сиеклдің ысырабы, моғол консерватизмі және жергілікті жаңғырушылықтың қосындысынан тұрды, соның нәтижесінде әлеуметтік-моральдық және саяси өзгерістердің элементтері сіңді. Бұл мәдениетті Заминдари жүйесі, Даябхага жүйесі, индуистік бірлескен отбасы жүйесі, Митакшара жүйесі, мұсылмандық Зенана жүйесі, протестанттық еркін капиталистік кәсіпкерлік рухы, моғолдық шабыттанған феодалдық жүйе және Науч дамытты. Бұл Бенгалияның қайта жаңғыруына да ықпал етті, ол 19 ғасырдағы Бенгалиядағы қазіргі заманғы либералдық ойлаудың оянуы болды және біртіндеп Үндістанның қалған бөлігіне тарады.

Өсу

1750 жылы Калькуттаның халқы 120 000 адамды құрады. 1757 жылдан бастап бүкіл Бенгалияны компания бақылауына алған Калькутта, айналасындағы аймақтың кедейлігіне қарамастан, 1850-ші жылдардан бастап, әсіресе тоқыма саласында қарқынды өнеркәсіптік дамуға ие болды. Басқа елдермен сауда да өсті. Мысалы, АҚШ-тың алғашқы сауда кемесі 1787 жылы Калькуттаға келді. Шындығында, Калькуттадағы АҚШ консулдығы – АҚШ Мемлекеттік департаментінің екінші ең көне консулдығы және ол 1792 жылдың 19 қарашасынан бері жұмыс істеп келеді. 1864 жылдың 5 қазанында болған циклоннан 60 000 адам қаза болса да, Калькутта келесі 150 жыл ішінде 117 000-нан 1 098 000-ға дейін (қала маңындағы аймақтарды қоса алғанда) өсті және қазірде шамамен 14,6 миллион тұрғыны бар мегаполис болып табылады.

Үндістанның тәуелсіздік қозғалысына қосқан үлесі

Тарихи тұрғыдан алғанда, Калькутта ұлттық тәуелсіздік қозғалысының алғашқы кезеңдеріндегі белсенділіктің орталығы болды. Плассей шайқасында Бенгалияның құлауына тура жүз жыл өткен соң, Калькуттада Үндістанның бірінші тәуелсіздік қозғалысы деп аталатын оқиғаның бастауы болды. Бұл соғысты тәуелсіздік соғысы деп те атайды, бірақ бір тарихшының айтуынша, "Со-аталған бірінші ұлттық соғыс бірінші де, ұлттық та, тәуелсіздік соғысы да емес еді". Калькуттаның маңында, Баракпоре әскери казармасында, сепуи Мангал Пандей британ империясының негізін шайқалтқан үлкен көтеріліске шықты. Бұл қозғалысты кейде Үндістан көтерілісі деп те атайды, алайда соңғы дәлелдер бұл атауды қолдануға қарсы келеді және "1857 жылғы көтеріліс" жақсырақ және даусыз таңдау деп санайды. 1883 жылы Сурендранат Банерджи ұлттық конференция ұйымдастырды – 19 ғасырдағы Үндістандағы алғашқы осындай шара. Осы конференция Үндістан Ұлттық Конгресінің тууына әкелді. Үндістан Ұлттық Конгресінің алғашқы туғанда жергілікті президенті сэр Вомеш Чандер Боннерджи болды және ол үндістердің өзін-өзі басқаруын жақтаған тұңғыш конгресс президенті еді. Сэр Сурендранат Банерджи (британдықтар оны "Жер бермеймін" деп атады) – XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында ұлтшылдық ойлауды қоздырған және оған ықпал еткен ертедегі белгілі калькутталықтардың бірі еді. Ұлтшылдық немесе діни идеяларға негізделген басқа да қоғамдар құрылды, мысалы, индуистер меласы. "Жуғантар" және "Анушилан" сияқты революциялық ұйымдар британ билеушілеріне қарсы күш қолдану мақсатымен құрылды. Ертедегі ұлтшыл көшбасшылардың ішінде ең көрнектілері Шри Ауробиндо, Индира Деви Чаудхурани және Бипин Чандра Пал болды. Ертедегі ұлтшылдар индуист мистигі Шри Рамакришнаның ең басты шәкірті Свами Вивеканандадан шабыт алды, ал оған оның шәкірті Ниведита әпке көмектесті. Үндістанның жанын оятқан "Ванде Матарам" әнін Банким Чандра Чаттопадхьяй жазған. Қазір елдің ұлттық әнұраны саналатын бұл ән, "Бхарат" (Үндістан) жеріне құдай анасы ретінде арналған мадақ. Субхас Чандра Боздың Калькуттадағы Элгин жолындағы резиденциясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол британдықтардан қашып Германияға жеткен жері болды. Ол Үндістан Ұлттық Армиясының негізін қалаушы және Үндістанда британдықтарға қарсы күресу үшін құрылған Арзи Хукумат Азад Хиндтің мемлекет басшысы еді. Ақын Рабиндранат Тагор оны "Нетаджи" деп атады, және көптеген адамдар оны үнді тарихындағы ең көрнекті және ықпалды азаттық күрескері деп санайды, тіпті бүгінгі күнге дейін көптеген бенгалдық үйлерде оны құрметтейді. Мұсылмандар да ұлтшыл қозғалысқа қатысты, ең белгілісі Фазл Хук 1930 жылдары Калькуттадан ағылшындар мен бай үнді жер иелеріне қарсы агитация жасау үшін қауымдық емес шаруалар партиясын ұйымдастыруға тырысты. Бұл соңғы топтағы индустар жергілікті конгресс ұйымымен байланысты болды және Калькуттадан Бенгалиядағы негізгі ұлттық қозғалысқа үстемдік еткендігі Хұқтың іс-әрекетіне кедергі келтіруге тырысуға және 1946 және 1947 жылдары Калькуттаны жайлаған қауымдық қатынастардың қайғылы құлдырауына себеп болды.

Historically, Calcutta was the centre of activity in the early stages of the national movement of independence. Exactly a hundred years after the fall of Bengal in the Battle of Plassey, Calcutta saw the beginning of what is often called the First Independence Movement of India. It is also just as often as not referred to as a War of Independence, and as one historian put it, "The so called First National War of Independence was neither First, nor National, nor a War of Independence". In the suburbs of Calcutta, at the Barrackpore military barracks, sepoy Mangal Pandey sparked off a huge revolt that shook the foundations of the British Empire. This movement is sometimes also called the Indian Mutiny, although recent evidence goes against using this name and suggests "The Revolt of 1857" as a better and less controversial choice. In 1883, Surendranath Banerjea organised a national conference – the first of its kind in 19th century India. This conference heralded the birth of The Indian National Congress. The first native president of the Indian National Congress was Sir Womesh Chunder Bonnerjee and he was also the first Congress president to advocate self rule by Indians, Sir Surendra Nath Banerjea (referred to by the British as "Surrender Not") were early eminent Calcuttans, who provoked and influenced nationalist thinking in the late 19th and early 20th centuries. Other societies based on nationalist or religious thoughts were started, like the Hindu Mela. Revolutionary organisations like the Jugantar and the Anushilan Samiti were formed with the goal of using force against the British rulers. Among early nationalist leaders, the most prominent were Sri Aurobindo, Indira devi Chaudhurani, Bipin Chandra Pal. The early nationalists were inspired by Swami Vivekananda, the foremost disciple of the Hindu mystic Sri Ramakrishna and helped by Sister Nivedita, disciple of the former. The rousing cry that awakened India's soul was penned by Bankim Chandra Chattopadhyay. Now the national song of the nation, it is an ode to the land of Bharat (India) as the Divine Mother, "Vande Mataram". The Elgin Road residence of Subhas Chandra Bose in Calcutta was the place from where he escaped the British to reach Germany during the Second World War. He was the co founder of the Indian National Army and the head of state of the Arzi Hukumate Azad Hind, formed to counter and combat the British Raj in India. Renamed Netaji by poet laureate Rabindranath Tagore, he is regarded by many as perhaps the most prominent and influential freedom fighter in Indian history and is venerated in many Bengali households even today. Muslims were also involved in the nationalist movement, most notably Fazl Huq who from Calcutta in the 1930s attempted to organise a non communal peasant party to agitate against the British and the wealthy Indian landowning class. The fact that many of the Hindus in this latter group were linked to the local Congress organisation and dominated the mainstream nationalist movement in Bengal from Calcutta led to attempts to thwart Huq's activities and fed into the tragic decline in communal relations that savaged Calcutta in 1946 and 1947.

Тәуелсіздік алғаннан кейін

Үндістанның бөлінуі кезінде болған қанағаттандырмайтын зорлық-зомбылық Бенгалиядағы, әсіресе Калькуттадағы демографиялық өзгерістерге алып келді; көптеген мұсылмандар Шығыс Пәкістанға кетіп, ал жүздеген мың индустар олардың орнын толтыру үшін келді. Калькутта орталық үкіметтен айтарлықтай көмексіз Шығыс Пәкістаннан (кейіннен Бангладеш) келген миллиондаған босқындарды қабылдады. 1960 және 1970 жылдары ауыр қуат тапшылығы, еңбек қатынастарындағы шиеленістер (жұмыскерлердің ереуілі мен жұмыс берушілердің жұмысты тоқтатуы) және наразылық тактикасы ретінде зорлық-зомбылық пен мүлікті жоюды қолданған белсенді марксистік-маоистік қозғалыс – наксалиттер – қаланың инфрақұрылымының көп бөлігіне зиян келтірді, нәтижесінде экономикалық тұрақсыздыққа ұшырады. (Айнымалысы, бұл қала тарихи түрде Үндістан коммунизмінің берік тірегі болған: Батыс Бенгалияда Үндістан Коммунистік партиясы (Марксистік) (ҮКП(М)) басқаратын солшыл фронт дерлік үш онжылдық бойы билікте болды – демократиялық жолмен сайланған коммунистік үкіметтің ең ұзақ мерзімі.) 1971 жылы Үндістан мен Пәкістан арасындағы соғыс бұрынғы Шығыс Пәкістаннан (қазіргі Бангладеш) жаппай босқындардың келуіне әкелді, ал олардың Калькуттаға қоныстануы оның бұрынғыдан зақымдалған инфрақұрылымын одан да қиындатты. Қаланың экономикалық жаңаруы 1990 жылдардың ортасында орталық үкімет жүргізген Үндістанның экономикалық реформаларынан кейін күш алды. 2000 жылдан бері ақпараттық технологиялар (АТ) қызметтері қаланың тоқыраған экономикасын қайта жандандырды. Қалада өндіріс секторы да өсті. Елдегі басқа да аймақтардағы ұқсас қадамдарды орындап, 2001 жылы штат үкіметі қаланың ресми атауын Калькуттадан Колкатаға өзгертті.