Кіріспе

Мексикадағы саяси жанжал. Pemexgate – Мексиканың саяси партиясы PRI-дің саяси жанжалы. Ол Эрнесто Зедильо президенттігінің кезінде (1994–2000 жылдары) орын алды және Висенте Фокс президенттігінде (2000–2006 жылдары) анықталды және тергелді. Жанжал Мексиканың ұлттық мұнай компаниясы Pemex-тен 2000 жылғы президенттік сайлауға PRI үміткері Франсиско Лабастида Очоаға 500 миллион песо (53 миллион АҚШ доллары) аударылған фактіге қатысты. 2002 жылы бір жыл бойы қарқынды тергеулер, тыңдаулар мен келіссөздер жүргізілді, бірақ соңында Бас прокуратура (Procuraduría General de la República, PGR) ешкімді сотқа бермеді. Ұлттық сайлау институты (IFE) PRI-ді сайлау заңын бұзғаны үшін кінәлі деп таныды және Pemex-тен бұрылған сайлау науқанына жұмсалған қаржыны жарияламағаны үшін 1 миллиард песодан астам (97 миллион АҚШ доллары) айыппұл салды. Бұл айыппұл тарихтағы ең ірі айыппұл болып есептелді, ол PRI-ге 2003 және 2004 жылдың бірінші жартысында федералдық қаржыландырудан түсетін қаражатқа тең болды.

Мексиканың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы

Президент Лазаро Карденас 1938 жылы Мексикадағы мұнай өнеркәсібін жұмысшылар одағы мен мұнай компаниялары арасындағы даудың нәтижесінде мемлекеттік меншікке алды. Бұрын мұнай өнеркәсібінде шетелдік компаниялар басымдық құрып, кәсіподақтар құруға қарсылық көрсеткен. 1935 жылы Мексика мұнайшылар одағы (STPRM) құрылғанда, олар әділ еңбек жағдайларын және жалақыны арттыруды талап етті. Бұл талап президент Карденастың мәселені төрелік комиссиясына беру туралы ұсынысымен қолдау тапты. Одақ мүшелерінің қажеттіліктері қанағаттандырылмағандықтан ереуіл жариялады, бұл елде қысқа мерзімге мұнай тапшылығына әкеп соқты. Төрелік комиссия ақырында одақ жағында шешім шығарды, ал Жоғарғы Сот компанияларға жұмысшылардың талаптарын орындауға бұйрық берді. Бірақ компаниялар наразылық білдірді, ал Карденас ереуілден туындаған жалақы шығыны үшін 26 миллион песо төленсе, ереуілді тоқтатуға келісім жасауды ұсынды. Екі ұсыныс та қабылданбаған соң, Карденас ұлттық мұнай компаниясы Pemex құруға шешім қабылдады. Бұл экспроприация президент Франклин Рузвельт жариялаған «Жақсы көршілік саясатының» сынағы болды. Бұл шара АҚШ пен Мексика арасындағы қарым-қатынасты нашарлатады деген алаңдаушылықтарға қарамастан, екі ел бұрынғыдан да жақсы қарым-қатынаста болды, тіпті Латын Америкасы елдері Америка Құрама Штаттарымен одақтас болып бірікті. Содан бері Мексика үкіметі Pemex компаниясымен тығыз байланыста. Үкімет ұлттық мүмкіндіктерді дамыту үшін Pemex үшін зерттеу бөлімін құрды, ол Мексика Мұнай институты (IMP) деп аталды, нәтижесінде Pemex «элиталық супер агенттікке» айналды. Pemex Мексиканың экономикалық және әлеуметтік жобалары арқылы дамуын ілгерілету үшін үкіметтің құралына айналды. Pemex Мексика Конституциясымен және басқа да заңдармен реттеледі, бұл оған Мексиканың ұлттық байлығына қауіп төндіретін отандық бірлескен кәсіпорындарға немесе акциялық келісімдерге түсуіне кедергі келтіреді. Компанияның шектеулі сипаты және Мексиканың федералды үкіметімен күрделі қарым-қатынасы оның басшыларына жауапкершілікті азайтады. Дегенмен, Мексикадағы саяси фрагментация, әсіресе 2000 жылғы сайлаудан кейін, компанияның стратегиялық басымдылығына ешкімнің ие еместігін көрсетеді. Компанияны тиімді басқара алмайтын үкіметте әртүрлі экономикалық стратегияларды жүзеге асыру мүмкін болмағандықтан, ол «мемлекеттің қаржылық инженерия құралына» айналды. Сондықтан Мексика үкіметі Pemex-ке қаржылық жағынан өте тәуелді, өйткені компанияның қысқа мерзімді кірістері федералдық бюджеттің кемшіліктерін толтыруға жұмсалады. Жалпы алғанда, Pemex Мексика үкіметін қаржыландыру Мексиканың федералдық бюджетінің шамамен 40% құрайды.

2000 жылғы президенттік сайлау

Мексикадағы 2000 жылғы президенттік сайлау Мексика үкіметінде ПРИ-дің билік ету кезеңінің аяқталуын белгіледі. Осыған дейін ПРИ 1929 жылдан бері Мексика үкіметін басқарып келді және олардың әрқашан билікте болатынына сенімді, ұлттық саяси жүйе құрды. Сайлау, Висенте Фокс Ұлттық іс-қимыл партиясынан (ПАН) жеңіске жеткені және конгрестің ПРИ-ден тәуелсіздігін қалыптастырғандықтан, тарихтағы маңызды саяси оқиға болды. ПРИ билігінің салдарынан Фокс жеңіске жеткені күтпеген болса да, мүлдем жаңа құбылыс емес еді. Мексиканы толыққанды демократиялық мемлекетке айналдыруға жасалып жатқан тымыр-тымыр жұмыстардың нәтижесінде азаматтар өз дауыстары арқылы үкіметте өзгеріс қажеттігін көрсетті. Дауыс беру нәтижелерін талдау көрсеткендей, сайлаушылардың 28% кандидат үшін ПРИ-ді, ал 50% партияны таңдады, ал 52% кандидат үшін ПАН-ды және 35% партияны таңдады. Кандидаттарды салыстырғанда, Фоксқа дауыс берген сайлаушылардың басым көпшілігі – 66% елдегі өзгерістерді қалайтындарын айтты, Лабастида 15%, ал ПРД-дан Куаутемок Карденас 18% дауыс алды. ПАН-ді қолдаушылар мен көптеген университет бітірушілер Фоксқа, нағыз демократия басшыларды сайлауы керек деген сеніммен дауыс берді, ал Фокс демократиялық контексте елге әкелер өзгерістері арқылы осы талапқа толыққанды сай келді. ПРИ өз кандидаттары Франсиско Лабастиданы насихаттау үшін бүкіл ел бойынша өзінің желісін пайдаланды. Атап айтарлықтай, Pemex директоры Рохелио Монтемайор Сегуй Лабастида мен ПРИ-дің басқа да сайлау кампанияларына 127 миллион доллар аударған деген күдік бар. Барлық күш-жігерге қарамастан, сайлау нәтижесінде Фокс 42,5%, Лабастида 36,1% дауыс алды.

Фокстың сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес шаралары

Висенте Фокс президенттік науқанында уәде бергендей, президенттік кезеңінде бұрынғы сыбайлас жемқорлық фактілерін анықтауға күш салды. Оның билік басындағы алғашқы жылдары сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар мен оны жоюге берген уәдесіне байланысты көп назар аударды.

Тергеу нәтижелері

PEMEX-тің кінәсіз деп танылған басшылары: Рохелио Монтемайор (әкімшілік корпорациясының бұрынғы директоры), Карлос Хуаристи Септиен (қаржы корпорациясының бұрынғы директоры) және Хулио Пиндер Гонсалес (еңбек қатынастары жөніндегі директордың орынбасары). Одақтан үш адам ақша жылыстыру және ұйымдасқан қылмыстық іс-әрекеттен кінәсіз деп танылды, бірақ олар сайлау алаяқтығы және мемлекеттік сенімді заңсыз пайдалану айыптарымен күйелді: Карлос Ромеро Дешамп (одақтың төрағасы), Рикардо Алдана (одақтың мүшесі), Хесус Ольвера Мендес (одақтың мүшесі). PRI партиясынан төрт адам ақша жылыстыру және ұйымдасқан қылмыстық іс-әрекеттен ақталды, бірақ олар сайлау алаяқтығы жасады деген айып тағылды. Маңыздысы, олар Франсиско Лабастиданың серіктестері (нақты науқанға қатысқан адамдар) болды. Олар: Карлос Алдама (сайлау хатшысының бұрынғы өкілі), Хорхе Карденас Элизандо (қаржы департаментінің бұрынғы хатшысы), Алонсо Бретон Фигероа (қаржы департаментінің орынбасары) және Джоэл Хортиалес Пачеко (қаржы департаментінің бұрынғы техникалық хатшысы).

Медиа қамту

Скандалдың ауырлығына қарамастан, сыбайлас жемқорлық туралы жаңалықтар сол кезде де, одан кейін де кеңінен таралған жоқ. Бір қызығы, кейбір материалдар жемқор мемлекеттік қызметкерлердің жазалануы туралы. Атап айтқанда, Pemexgate ісі Milenio газетінде сыбайлас жемқорлыққа қатысты 40-тан аз мақала жарияласа, басқа да даулы оқиғалар 200-ге дейін жетеді. Pemexgate немесе Amigos de Fox ісіне қатысты мақалалардың санының таңғаларлықтай аз болуы күдік туғызады. 2000 жылы El Universal газеті Pemex-тің сыбайлас жемқорлығына қатысты 927 мақала жариялады. El Universal-дың көптеген мақалаларында сайлаудағы сыбайлас жемқорлық туралы ашық айтылады. 2002 жылғы 27 қыркүйекте жарияланған «PRI, Pemexgate-ке жауапты: Robles» деген мақалада PRD-нің Pemex-тен Labastida-ға аударылған қаражат туралы баяндамасы ашық талқыланды және одан әрі тергеуді талап етті. PRD ұлттық жетекшісі Росарио Роблес Берланга: «Бұл мәселе тек мұнай саласының басшыларына ғана емес, сонымен қатар сол кездегі мемлекеттік компанияның басшыларына да қатысты, сондай-ақ PRI-нің президенттік науқанын терең зерттеуді де талап етеді» деді. Мақалада сонымен қатар Лабастиданың президенттік науқанына қатысы бар деп айыпталған адамдардың есімдері тізілген. El Universal газеті 2000 жылы, яғни сайлау жылы Лабастиданың науқанындағы жемқорлық туралы азырақ мақала жариялады. Дегенмен, олардың көпшілігі Лабастиданы қолдамағанын ашық білдірді. 2000 жылғы 15 маусымда жарияланған мақалада Pemex өкілі Рамиро Беррон Лара алдағы сайлауда Лабастиданы қолдамайтынын мәлімдеді, Лабастиданың Pemex қызметкерлеріне оған дауыс беруге қысым жасауына қарамастан.