Кіріспе
Хуридің ай құдайы Кушу, сондай-ақ Умбу деген атпен де белгілі, Хури пантеонында ай құдайы болған. Ол көптеген жерлердегі клинопись мәтіндерінде кездеседі – қазіргі Түркиядағы Хаттусадан бастап, Сириядағы Угарит, Алалах, Мари және басқа да жерлерден, сондай-ақ Ирактағы қазіргі Киркук қаласының жанындағы Нузиге дейін, бірақ белгілі деректер оның нақты бір қаламен байланысты екенін көрсетпейді. Оның аты Кузина топонимінен шыққан болуы мүмкін, бұл Үрге Месопотамиядағы Харран қаласының Хури тіліндегі атауы болжамдалады, алайда бұл этимология және осы сирек кездесетін жер атының сәйкестігі әлі де нақты емес. Ол кең таралған, көпке табынылған құдай болған және оның есімін атап, дұға етілген көптеген есімдер белгілі. Айдың құдайлық бейнесі болумен қатар, ол серттерге, болжамдарға және жүктілікке де қатысты болған. Оның кейбір ерекшеліктері Месопотамиялық Син құдайының ықпалында болған, ал ол өз кезегінде Угарит құдайы Ярих пен Лувиялық Арма құдайына әсер еткен. Хури мифологиясында Кушу, Тешшуб ауа райы құдайының Кумарбиге қарсы күресіндегі одақтастарының бірі ретінде бейнеленеді, бірақ белгілі туындылар оның жеке ерекшеліктері туралы көп мәлімет бермейді. Сонымен қатар, Угарит композициясы «Никкаль мен Ярихтың үйленуі» Кушу туралы Хури аңызының негізінде жазылған болуы мүмкін, ол осы құдайдың күйеуі ретінде жақсы белгілі.
Kušuḫ, also known under the name Umbu, was the god of the moon in Hurrian pantheon. He is attested in cuneiform texts from many sites, from Hattusa in modern Turkey, through Ugarit, Alalakh, Mari and other locations in Syria, to Nuzi, located near modern Kirkuk in Iraq, but known sources do not indicate that he was associated with a single city. His name might be derived from the toponym Kuzina, possibly the Hurrian name of Harran, a city in Upper Mesopotamia, but both this etymology and identification of this sparsely attested place name remain uncertain. He was a popular, commonly worshiped god, and many theophoric names invoking him are known. In addition to serving as a divine representation of the moon, he was also associated with oaths, oracles and pregnancy. Some aspects of his character were likely influenced by his Mesopotamian counterpart Sin, while he in turn was an influence on the Ugaritic god Yarikh and Luwian Arma. In Hurrian mythology, Kušuḫ appears as one of the allies of the weather god Teššub in his struggle against Kumarbi, but known compositions do not provide much information about his individual characteristics. It has also been proposed that the Ugaritic composition Marriage of Nikkal and Yarikh was based on a Hurrian myth about Kušuḫ, well attested as the husband of this goddess.
Атауы
Кушу, әдетте клинописьпен dKu uš u деп жазылады, — хуриттердің ай құдайының негізгі аты. Хурит сөздерінің транскрипциясы оларда дауысты және дауыссыз дыбыстардың болуы мүмкін деген теорияларды көрсетуі керек пе, әлде жоқ па, туралы пікір келіспеушілік бар; қазіргі басылымдарда Кушу есімінің дәстүрлі жазылуы даулы дыбыстарды дауысты қалдырудың қажеті жоқ екенін көрсетеді. Куша деген жазу Алалах және Хаттуса мәтіндерінде кездеседі, бірақ сирек. Манфред Креберник айтуынша, Ушу түрі де белгілі, бірақ ол оның қай жерде кездесетінін нақты көрсетпейді. Кушу есімінің угарит әліпбиіндегі екі бөлек жазуы сақталған: kḏġ және kzġ, сәйкесінше Kuḏuġ және Kuzuġ деп оқылады. Осы жазулардан басқа, атау d30 (аймен байланысты сан) және dEN.ZU логограммаларымен де көрсетілуі мүмкін, месопотамиялық ай құдайы Син сияқты. Мысалы, Гэри Бекманның сөзіне қарағанда, Кушу Эмардан алынған мәтіндердегі бұл логограммамен белгіленген құдайлардың бірі болуы мүмкін. Логографиялық және фонетикалық нұсқаларды біріктіретін d30 uḫ және dEN.ZU uḫ сияқты формалар да белгілі. Кушу есімінің Кузина топонимінен туындаған сөйкестес есім болуы мүмкін, бұл Харранның хуриттік атауы болған жорамалы. Алайда, Шоппилулиума I мен Шаттиваза арасындағы шартта Кушу және Харранның ай құдайы екі бөлек құдай ретінде айтылады. Сондай-ақ, Кузина тек «Аппу туралы әңгімеде» бір рет кездеседі, оның хуриттік шығу тегі күмәнді, ал Итамар Сингер сияқты зерттеушілер оның хеттік тамырлары бар деп санайды, бірақ бұл пікір де баршаға қабылданбаған. Бұл мәтінде Кузинада ай құдайының мекендегені айтылған, бірақ Волькерт Хаас бұл Арма құдайы болуы мүмкін деп санайды. Сонымен қатар, ол Кузина Харранның хуриттік атауы болған деген теорияны ықтимал деп есептейді.
Умбу
Құшу-дан басқа, хуриттік дереккөздерде Ай құдайының тағы бір аты – Умбу, сондай-ақ Умпу, Умпа және Умпи деп те жазылады. Ол бастапқыда Сирияда немесе Оңтүстік Анатолиядағы белгілі бір жергілікті дәстүрдің бір бөлігі ретінде пайда болған болуы мүмкін, яғни хуриттер оны тарихының кейбір кезеңінде қабылдаған. Дегенмен, оның хуриттік тегі болуы да ғажап емес, себебі хурит тілінде umb түбірі кездеседі (оның мағынасы әзірге белгісіз). Умбу Кушудың нақты бір түрінің аты болған деген пікір бар, мүмкін, толық айды бейнелеген, бірақ бұл әлі болжам ғана. Мауро Джорджиери Умбуның дербес құдай ретінде кездесуі сирек екенін, ол көбінесе Никкалмен бірге айтылатынын атап көрсетеді. Алғашқы зерттеулерде Умбу Никкалға қатысты атау болған деп есептелді, бұл оның Угарит тіліндегі толық аты – Никкал ва Иб-тың екінші бөлігімен саякес келеді, бірақ Джорджиеридің сөзіне сүйенсек, жаңа зерттеулер бұл тұжырымды растамайды. Аталған эпитет, көбінесе, аккад тіліндегі inbu ("жеміс") немесе ebbu ("жарық" немесе "таза") сөздерімен байланысты, ал емес Умбудың атымен.
Кейіпкері мен иконографиясы
Кушу хурит пантеонында айдың құдайы ретінде танылды. Оның мінезі, кем дегенде, Месопотамиялық Син құдайының мінезімен байланысты болуы мүмкін. Ол да, Син сияқты, жүктілікпен және босанғанда оқылатын дұғалармен байланысты болды. Алайда, Гернот Вильгельмнің сөзіне сүйенсек, Кушуды Месопотамиялық аналогынан ерекшелендіретін маңызды рөлі – анттарды қорғаушы болып табылуы, ал мұндай қызмет хурит мәдениетінде көбінесе жер асты құдайларына жүктелген. Угарит мәтіндерінде ол "(көріпкелдік) шешімдердің патшасы" деп аталған, бұл оның көріпкелдікпен байланысты құдай екенін көрсетеді. Кушудың бейнесі Язилькая қасиетті орнындағы құдайлар шеруін бейнелейтін рельефтерде сақталған, ал осы орынды зерттеушілер оны 35-нөмірлі тұлға ретінде белгілеген. Ол қанатты болып бейнеленген, ал сүйір бас киімі ай айшағымен әшекейленген. Хуррит мифологиясының мотивтерінен шабыттанған өнердің кейінгі үлгісі саналатын Хасанлудың алтын тостағанында да Кушудың бейнесі болуы мүмкін, онда ай құдайы есектер жеккен арбамен саяхаттап бара жатыр.
Отбасы және соттар
Кушудың әйелі Никкаль болды, ол Месопотамияның Нингал құдайынан туындаған. Умбу, Кушудың басқа аты немесе онымен біріктірілген жеке құдай, Хури мәтіндерінде Никкальмен бірге кездеседі. Угаритте ол Кушу мен жергілікті құдай Ярихтың әйелі ретінде танылды, бірақ Хури тілінде жазылған мәтіндерде жақсы дәлелденгендіктен, Габриэль Теоер оны қалаға Хурилер әкелген болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Ол Хурилердің араласуы арқылы Хеттер құдайларының қатарына да қосылды. Кушу, олардың анттардың құдайлық қорғаушылары ретіндегі ортақ рөліне байланысты Ишарамен де байланысты болды. Пётр Тараха атап көрсеткендей, ол б.з.д. үшінші мыңжылдықта Ма Некиде басқа бір ай құдайы Саггармен байланысты болуы мүмкін, бұл Ебладан алынған мәтіндерде расталған. Тешубтың Кушудың ұлы екенін айтатын мәтін белгілі, бірақ ол толығымен жеке тұрғандықтан және басқа ешқандай құжаттар осы екі құдайдың арасындағы осындай байланысты көрсетпегендіктен, Даниэль Швмер оның маңыздылығын бағалау қиын екенін айтады. Месопотамиялық құдайлардың тегі туралы көзқарастардың ықпалымен, Шәушкі, әдетте Тешубтың қарындасы, ай құдайының қызы ретінде қарастырылды. Мейндерт Дикстра Тәпшүвари құдайы Кушудың суккалы (ілесуші құдай) болған деп болжайды, бірақ ол Кумарбидің шеңберінің мүшесі ретінде де түсіндірілген. Тәпшүвари туралы мәліметтер Уликумми жырының Хури нұсқасының бір бөлігімен және басқа бір әдеби үзіндімен шектеледі, екеуінде де Кушу есімдері айтылады.
Басқа ай құдайлары
Кушу Месопотамиялық Синнің хуриттік баламасы саналды. Угаритте ол Ярихқа да ұқсас деп есептелді. Дегенмен, КТУ3 1.111 ритуалында екі ай құдайы, Никкальмен бірге, бірдей пайда болып, жеке-жеке құрбандықтар алды. Кушуға (және Никкальға) қатысты нұсқаулар хурит тілінде жазылған, ал олардың орнына Ярих туралы мәліметтер угарит тілінде келтірілген, бұл жазушының екі тілді болғанын көрсетеді. Әсіресе Кидзуватнада, лувиялық Ай құдайы Арманың бейнесі Кушудың ықпалында болды. Ол хуриттік баламасымен бірдей бейнеленді: ай белгісі бар сүйір бас киім және иықтарында қанаттары бар. Кушудың атын зерттеушілер кейде хатт ай құдайымен байланыстырады, оның Кашку деп аталғаны қабылданған, бұл хурит және хатт тілдерінде сөйлейтіндердің арасындағы ерте байланысты көрсетеді. Алайда, Дэниел Швемер хатт құдайының аты Каб болуы мүмкін екенін айтады, бұл оның аты туралы бұрынғы болжамға негізделген сол мәтіннің жаңаша оқылуында көрсетілген.
Дін
Кушу – жоғары дәрежелі, кеңінен құлшынылған құдай, және зерттеушілер оны "пан-хурри" құдайларының бірі деп санайды, ол қазіргі Түркиядағы Кидзуватнадан бастап Загрос тауларына дейін, хури тілі қолданылған барлық аймақтардағы пантеондарда кездеседі, Тешуб, Шаушка, Кумарби немесе Набарби сияқты. Ол шығыс және батыс хури қалаларының теофориялық есімдерінде кездеседі. Мысалдарға Мари (Телл Харири) және Тигунаниде куәландырылған Эхлип Кушу ("Кушу сақтайды"), осы екі орынның алғашқысынан белгілі Арип Кушу ("Кушу берді"), және Мари, Чагар Базар, Шекна/Шубат Энлиль (Телл Лейлан) және Тигунаниден куәландырылған кең таралған Хазип Кушу ("Кушу естіді") жатады. Сондай-ақ, теофориялық элемент ретінде Умбуы бар есімдер белгілі, мысалы, Мариден Мут Умпи және Нузиден Арип Умпи. Гернот Вильгельмнің сөзіне қарағанда, Кушудың белгілі бір қаламен ерекше байланысы бар екенін көрсететін ешқандай дерек жоқ. Шурниведе оған және Тешубқа арналған екі храм болған. Ол Митанның мемлекеттік пантеонында да маңызды құдайлардың бірі болды, ал I Шоппилулиума мен Шаттиваза арасындағы шартта пантеон басшысы Тешубтан кейін орналасқан. Батыс хури орталықтарынан алынған құрбандық тізімдерінде ол сол құдайдың құдайлар тобының (калути) мүшесі ретінде көрінеді.
Угарит қабылдау
Кушу құдайына табыну Угариттен табылған хурит құжаттарында жақсы дәлелденген. Құрбандық тізімдерінде ол Кумарби мен Ия (Хайя) арасында кездеседі. Бір рет ол кейінгі құдай мен Дадмиш арасында орналасқан. Бір ғана ритуалдық мәтін оның жергілікті ай құдайы Ярихпен бірге табынуға болатынын көрсетеді, бұл осы қаланың діни тәжірибесінде угарит және хурит элементтерін біріктірудің жақсы куәландырылған мысалы. Кушу Угариттен табылған теофориялық есімдерде де кездеседі, қазірге дейін осы есімді алты адамның есімі белгілі, бірақ олардың біреуі қала тұрғыны емес еді. Ең көп кездесетін есім – Ехли Кушу.
Хеттілердің қабылдауы
Кушу басқа хуриттік құдайлармен бірге хетт пантеонына енгізілді. Ол Язилькая қасиетті орнында бейнеленген хуриттік пантеон мүшелерінің арасында, Тешубтан кейін процессияда жүретін құдайлардың қатарында Шаушканың қызметшілері Нинатта мен Кулитта және күн құдайы Шимиге арасында орналасқан. Кушу сияқты хуриттік құдайлар хеттіктердің ықпалындағы аймақтардағы билеушілердің есімдерінде жиі кездеседі. Мысалы, хеттік ханзада Пияшшили әкесі Шоппилулиума I Кархемиш патшасы етіп тағайындағаннан кейін, "Кушу – (менің) патшам" деген мағына беретін Шарри Кушу патшалық есімін алды. Умбу есімі хуриттік-хеттік контекстінде де кездеседі: мысалдарға ол Шаррумамен жұптасқан анттар мен Ишува мерекесіне қатысты мәтіндер жатады. Умбу мен Никкаль жұп ретінде Ḫepat-тың құрбандық тізімінде кездеседі.
Мифология
Кушу хуриан мифтерінде кездеседі, бірақ Гернот Вильгельмнің сөзіне сүйенсек, олар оның жеке ерекшеліктері туралы көп мәлімет бермейді. Кумарби мен Тешшуб арасындағы қақтығысқа арналған мифтер циклында, Кумарби циклы деп аталатынында, ол ауа райы құдайының одақтастарының қатарына жатады. Ол жоғарыда аталған циклдың бір бөлігі саналатын «Күміс әнінде» есімдері аталады. Кумарби мен өлген әйелдің ұлы, бір кезде құдайлардың билеушісі болған Сильвер, бір сәтте Кушу мен Күн құдайы Шимигені аспаннан төмен түсіріп, оларды өлтіруге тырысады. Олар оның алдында иіліп, босатуды сұрайды, әйтпесе Сильвер толығымен қараңғылықта билік ететінін айтады. Композицияның соңы сақталмаған. Кушу басқа бір мифте де қысқаша айтылады, ол осы қақтығысқа қатысты «Улликумми жыры» деп аталады. Онда Кумарби өзінің атымен аталған тас монстрды ай құдайымен бірге одақтастары таба алмайтын жерге жасыру керектігін мәлімдейді, осылайша ол өсуін жалғастыра береді. Сонымен қатар, ол Кеши туралы әңгімеде (CTH 361) де рөл атқарады. Кейде Угарит мифіндегі жергілікті ай құдайы Ярих пен Никкалдың (KTU 1.24) некесінің хуриандық тегі бар деген болжам бар, ал Николас Уайаттың пікірінше, бұрын белгісіз болған ертерек нұсқада басты кейіпкер Кушу болған болуы мүмкін. Зерттеушілер угариттік мәтін тікелей аударма болған-болмағаны туралы келіспейді, мысалы, Айша Рахмунидің пікірінше, ол хуриан мифологиясынан алынған мотивтердің бейімделуі, сондай-ақ ұсынылған хуриан нұсқасының белгісіз Месопотамия мифтеріне негізделген болуы мүмкін, немесе угариттік мәтінге Месопотамия дәстүрінің тәуелсіз әсері болған болуы мүмкін.