Кіріспе

Нейробиологиялық принцип

Нейробиологиялық және психофизикалық зерттеулерде абсолютті шек бастапқыда жарық, дыбыс, жанасу сияқты организмнің анықтай алатын ең төменгі деңгей ретінде анықталған. Сигналды анықтау теориясының ықпалымен абсолютті шек уақыттың белгілі бір пайызында (әдетте 50%) стимулды анықтау деңгейі ретінде қайта қарастырылды. Абсолютті шекке бірнеше фактор әсер ете алады, мысалы, қатысушының мотивациясы мен күтуі, когнитивтік процестер және стимулға бейімделуі. Абсолютті шек айырмашылық шегімен салыстырылады, ол екі стимулдың қаншалықты ерекше болуы керектігін өлшейді, соның арқасында қатысушы олардың бірдей емес екенін байқайды. Қараңғыға бейімделу – қатысушылар көру сезімталдығын арттыру үшін толық қараңғыға бейімделді (бұл процесс қырық минутқа созылды). Орналасу – стимул оң көздің таяқша жасушаларының тығыздығы жоғары аймағына, фокус нүктесінен сол жаққа 20 градусқа (яғни, фовеядан оң жаққа 20 градусқа) ұсынылды. Бұл эксцентриситет деңгейі (шамамен 20 градус) бүкіл торлық қабықта ең жоғары таяқша тығыздығына ие. Дегенмен, оң торлық қабықтағы сәйкес орналасқан нүкте, сол жақтан 20 градусқа, соқыр нүктеге өте жақын. Стимул мөлшері – стимулдың диаметрі 10 доғалық минутты құрады (1 минут = 1/60 градус). Бұл бастапқы зерттеуде нақты айтылмаса да, жарық стимулы бірнеше жүйке талшығына жалғанған таяқша жасушаларына ғана тиетінін қамтамасыз етті (бұл кеңістіктік жиынтық аймағы деп аталады). Толқын ұзындығы – стимулдың толқын ұзындығы таяқша жасушаларының максималды сезімталдығына сәйкес келеді (510 нм). Стимул ұзақтығы – 0,001 секунд (1 мс). Зерттеушілер тек 514 фотонның шығарылуы визуалды сезімді тудыратынын анықтады. Алайда, рефлексия (корнеядан), сіңіру және көзге түсуге байланысты басқа факторларға байланысты олардың жартысы ғана торлық қабыққа жетеді. Зерттеушілер сынақ аймағындағы 500 таяқшаның 5-тен 14-ке дейін әрқайсысы бір фотонды сіңіретінін, ал бір таяқшаның екі фотонды сіңіру ықтималдығы 4% құрайтынын есептеді. Көрудің екінші абсолютті шегі – фотондардың ең аз ағыны (бірлік ауданға секундына фотондар). Бұл жағдайда жарық қысқа уақыт ішінде торлық қабықтағы бір нүктеге шоғырланғаннан гөрі, ұзақ уақыт бойы кең аумақты қамтиды. Оқушының диаметрін және жарықтың толқын ұзындығын білген кезде, нәтижені жарықпен сипаттауға болады (~0,000001 кандела шаршы метрге немесе 10−6 кд/м2) немесе торлық қабықтың жарықтандыруы (~0,00002 троланд). Орташа таяқша жасушасының орташа фотонды сіңіру ықтималдығын ескере отырып, таяқшалар үшін шектік стимуляция шамамен 5000 таяқшаға секундына бір фотонды сіңіру болып табылады. Жалпы абсолютті қуат сезімталдығы тұрғысынан, 1954 жылы «Физиология журналында» Дентон мен Пиренне диффузиялық, кеңейтілген көздер үшін, яғни салыстырмалы түрде үлкен (~45 градус кеңдіктегі көз, қатысушы көретіндей) мұздатылған шыны апертурасы және ұзақ (5 секундтық) байқау және шешім уақыты үшін, адам көзі жасыл (510 нм) жарық үшін көзде шамамен 7,6 × 10−14 Вт/стердиан см2 қуат деңгейінде жарықтандырылған және жарықтандырылмаған шыныны сенімді түрде ажырата алады. Бұл қуат деңгейі әдеттегі жарық қисығына сәйкес жарықтың толқын ұзындығына байланысты болды. Ақ жарық үшін абсолютті сезімталдық 5,9 × 10−14 Вт/стердиан см2 болды. Бұл негізгі сезімталдық монокулярлық (бір көзді) немесе бинокулярлық (екі көзді) көру арасында шамамен 0,03 лог қадаммен ғана өзгереді. 1972 жылы Сакитт сигналды анықтау және шектік теория элементтерін біріктіретін тәжірибе жүргізді. Зерттеудің екі маңызды элементі – жалған оң нәтижелерге жоғары төзімділік және жарық көрінетінін немесе көрінбейтінін анықтау үшін бірнеше таңдау мүмкіндігі болды. Жоғарыда сипатталған классикалық зерттеулерде жалған оң нәтижелерге төзімділік соншалықты төмен болғандықтан, шек жоғары қарай бұрылды. Көптеген сынақтардың статистикалық талдауына сүйенсек, бір таяқшамен бір мезгілде сіңірілген әрқайсысы 6 фотон «өте жарқын», 5 фотон «жарқын», 4 фотон «орташа жарық», 3 фотон «мұмсақ жарық» болып көрінді. Екі бақылаушы 2 фотонды «жарық көрінсе, сәл күмәнді» деп көре алды. Бір бақылаушы бір фотонды «жарық көрінсе де, өте күмәнді» деп тапты. Жоқ фотондар «ешнәрсе көрмеді» деп қарастырылды.

Есту

Естудің абсолюттік шегі – бұл қалыпты есту қабілетіне ие орташа құлақтың, басқа ешқандай дыбыссыз, таза тонның қандай ең төменгі дыбыс деңгейін ести алатыны. Абсолюттік шек организмнің ести алатын дыбысқа қатысты. Естудің абсолюттік шегіне мысал келтереді дейтін болсақ, тыныш бөлмеде сынаушыдан жиырма фут (алты метр) қашықтықтағы сағаттың тіксігенін есту. Есту шегі әдетте 20 мкПа (микропаскаль) = 2 × 10−5 паскаль (Па) тиімді шамасы ретінде көрсетіледі. Бұл – есту қабілеті зақымдалмаған жас адамның 1000 Гц жиілігінде анықтай алатын ең тыныш дыбыс. Есту шегі жиілікке тәуелді және құлақтың сезімталдығы 1 кГц және 5 кГц арасындағы жиіліктерде ең жоғары екені көрсетілген.

Иісі

Иіс сезу шегі – адамның иіс сезу қабілетімен қабылданатын белгілі бір иіс молекуласының ең төменгі концентрациясы. Химиялық қосылыстың шегі оның пішінімен, полярлығымен, ішімдік зарядтарымен және молекулалық массасымен шартталған. Әр молекуланың иіс сезу шегіне жауапты механизмдер толыққанды түсініксіз, сондықтан осы шектерді дәл болжау мүмкін емес. Олар зертхана жағдайында адамдарға жүргізілетін кең ауқымды сынақтар арқылы өлшенуі тиіс.

Қол тигізу

Қол тигізудің абсолюттік сезімталдық шегі – бір сантиметр (0,4 дюйм) қашықтықтан адамның жанына араның қанаты түсуімен анықталады. Дене мүшелерінің әртүрлі бөліктері қол тигізуге әртүрлі сезімталдыққа ие, сондықтан бұл көрсеткіш дене бөлігіне қарай өзгереді (20). Жасы ұлғайған сайын, қол тигізудің абсолюттік сезімталдық шегі артады, әсіресе 65 жастан кейін. Жалпы алғанда, әйелдердің абсолюттік сезімталдық шегі төмендеу болады және олар ерлерге қарағанда қол тигізуге сезімтал. Дегенмен, бұл көрсеткіш әр адамда да әртүрлі болып келеді. Тіпті бір адамның өзінде де қол тигізудің абсолюттік сезімталдық шегі уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Бұл медициналық мамандардың сезімталдық бұзылыстарын бағалау тәсіліне әсер етуі мүмкін. 1974 жылы Ульф Линдблом стимулдың жылдамдығының абсолюттік сезімталдыққа қалай әсер ететінін зерттеді. WaveTek стимуляторы 2 мм диаметрлі зондты пайдаланып, қатысушының саусақ басын "ұрып" абсолюттік сезімталдық шегін өлшеу үшін қолданылды. Линдблом зерттеуі көрсеткендей, қатысушының саусақ басындағы баяу және жылдам механикалық импульстер арасындағы сезімталдық шегінің деңгейі 27% айырмашылықты құрады. Жылдам импульстер үшін бұл көрсеткіш 5 мкм, ал баяу импульстер үшін 80 мкм болды. Линдбломның зерттеуі адамдардың жылдам стимуляцияға, кем дегенде қол тигізу сезімі бойынша, баяу стимуляцияға қарағанда сезімтал екенін көрсетті.

Дәмділігі

1999 жылы Дж. А. Стиллман, Р. П. Мортон және Д. Голдсмит дәмнің абсолюттік сезімталдық шегін анықтау үшін зерттеу жүргізді және дәмді автоматты түрде тексерудің дәстүрлі тексерумен бірдей сенімді екенін тапты. Сонымен қатар, тілдің оң жағының абсолюттік сезімталдық шегі сол жағына қарағанда төмен екеніне статистикалық дәлелдер келтірді. Бұл оның нәтижесі мидың оң жарты шарының сол жарты шардан дәмдік сигналдарды жақсырақ өңдейтінін көрсетеді. Қысқа мерзімге калория жетіспеуі тәтті және тұзды тағамдарға сезімталдықты арттырып, абсолюттік сезімталдық шегін төмендетеді. Дәм сезімталдығына жүктілік және темекі шегу сияқты басқа да факторлар әсер етеді.