Кіріспе
жалпы планетарлық деңгейдегі өзгерістер. Жалпы алғанда, жаһандық өзгерістер Жер жүйесіндегі планеталық масштабтағы өзгерістерді білдіреді. Бұл термин көбінесе 20 ғасырдың ортасынан басталып, адам қызметінің күрт өсуімен байланысты, яғни Ұлы үдеумен қатар жүзетін әртүрлі өзгерістерді қамтиды. Бұл ұғым климаттық өзгерістерді зерттеуден туындағанмен, байқалатын өзгерістерге көзқарас кеңейту үшін қолданылады. Жаһандық өзгерістер – Жер жүйесінің толыққанды күйіндегі, өзара байланысты физикалық-химиялық және биологиялық компоненттерінің, сондай-ақ адам қоғамының оларға тигізетін әсері мен кері байланысының өзгерістерін қамтиды. Сондықтан, бұл өзгерістер Жер жүйесі ғылымы арқылы зерттеледі.
Global change in broad sense refers to planetary scale changes in the Earth system. It is most commonly used to encompass the variety of changes connected to the rapid increase in human activities which started around mid 20th century, i. e., the Great Acceleration. While the concept stems from research on the climate change, it is used to adopt a more holistic view of the observed changes. Global change refers to the changes of the Earth system, treated in its entirety with interacting physicochemical and biological components as well as the impact human societies have on the components and vice versa. Therefore, the changes are studied through means of Earth system science.
Жаһандық өзгерістерді зерттеу тарихы
Адамның қоршаған ортаға тигізетін әсерін жоюға жасалған алғашқы жаһандық күш-жігерлер, жаһандық өзгерістер туралы түсінік пайда болғанға дейін басталған. Ең маңыздысы, 1972 жылы Стокгольмде Адам және қоршаған орта туралы БҰҰ конференциясы өтті, нәтижесінде БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы құрылды. Бұл күш-жігерлер жаһандық сипатта болғанмен және олардың әсері бүкіл әлемде қарастырылса да, Жер жүйесіне қатысты тәсіл сол кезде әлі дамымаған еді. Дегенмен, осы оқиғалар жаһандық өзгерістерді зерттеу саласының қалыптасуына әкелген оқиғалар тізбегін бастады. «Жаһандық өзгерістер» ұғымы климаттың өзгеруін зерттеген ғалымдар климаттың ғана емес, Жер жүйесінің басқа да құрамдас бөліктерінің де қарқынды түрде өзгере бастағанын байқағанда пайда болды. Бұл өзгерістер адамның қызметінен туындауы мүмкін және көптеген әлеуметтік өзгерістерге ұқсас динамиканы ұстанады. 2001 жылы Амстердамда сол кездегі төрт ірі жаһандық өзгерістерді зерттеу бағдарламаларына арналған конференция өтті: WCRP, IGBP, Халықаралық адам факторы бағдарламасы (IHDP) және Diversitas (қазір Future Earth ретінде жалғастырылуда). Конференция «Өзгеріп келе жатқан Жердің сын-қатерлері: Жаһандық өзгерістер ашық ғылыми конференциясы» деп аталды және «Жаһандық өзгерістер туралы Амстердам декларациясымен» аяқталды, оның бірінші абзацында ең тиімді түрде қорытынды жасалды:
Себептер
Бұрын планеталық масштабтағы өзгерістердің негізгі қозғаушы күштері күннің өзгеруі, пластиналар тектоникасы, вулканизм, тіршіліктің көбеюі мен азаюы, метеориттердің соқтығысуы, ресурстардың таусылуы, Жердің Күн төңірегіндегі орбитасының өзгеруі және Жердің өсінің бұрылуының өзгеруі болды. Қазіргі кезде жаһандық өзгерістердің басты қозғаушы күші – өсіп келе жатқан адам халқының ресурстарға деген қажеттілігі екеніне мол дәлелдер бар; кейбір сарапшылар мен ғалымдар осы құбылысты антропоцен дәуірі деп сипаттады. Соңғы 250 жылда адамның әрекетінен туған өзгерістер үдеді және климаттың өзгеруіне, түрлердің кең ауқымда жойылуына, балық қорының құлдырауына, шөлдеуге, мұхиттардың қышқылдануына, озон қабатының жұқаруына, ластануға және басқа да ірі масштабты өзгерістерге алып келді. Халықаралық геосфера-биосфера бағдарламасында жұмыс істейтін ғалымдар Жер қазір "теңдесі жоқ" жағдайда жұмыс істеп тұр деп мәлімдеді. Жер жүйесінің өткен және қазіргі процестерін өлшеу нәтижесінде планета кем дегенде соңғы жарты миллион жылда табиғи өзгергіштік шегінен шығып кеткені анықталды. Homo sapiens шамамен 300 мың жылдан бері өмір сүріп келеді.
Физикалық дәлелдер
Адамдар әрқашан қоршаған ортасын өзгертіп келген. Шамамен 10 000 жыл бұрын егіншіліктің пайда болуы жерді пайдаланудағы радикалды өзгеріске алып келді, ол әлі де жалғасуда. Бірақ, салыстырмалы түрде аз халық саны 1750 жылы индустриялық революция басталғанға дейін жаһандық масштабта аз әсер етті. Бұл оқиғадан кейін 1909 жылы Габер-Бош процесінің ойлап табылуы, тыңайтқыштардың кең ауқымды өндірісіне мүмкіндік берді, бұл планетаның көптеген маңызды физикалық, химиялық және биологиялық процестеріндегі қарқынды өзгерістерге тікелей себеп болды. 1950 жылдар жаңа серпіліс болды: жаһандық өзгерістер үдемеледі. 1950 мен 2010 жылдар аралығында халық саны екі еседен астамға өсті. Осы кезеңде халықаралық сауданың жылдам кеңеюі, капитал ағындарының артуы және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар сияқты жаңа технологиялардың пайда болуы ұлттық экономикалардың толық интеграциясына әкелді. Экономикалық белсенділік он есеге өсті және әлемдегі халық бұрынғыдан да тығыз байланысты болды. Суды пайдалану және өзендерге бөгет салу алты есеге артты. Әлемдегі тұщы судың шамамен 70 пайызы қазір ауыл шаруашылығына жұмсалады. Үндістанда және Қытайда бұл көрсеткіш 90 пайызға жетеді. Жер бетінің жартысы игерілді. 2010 жылы қала халқы алғаш рет ауыл халқын басып өтті. Тыңайтқыштарды қолдану бес есеге өсті. Шындығында, тыңайтқыш өндірісінен және өнеркәсіптен алынған реактивті азоттың мөлшері қазір жердегі реактивті азоттың жаһандық өндірісінен асып түседі. Жасанды тыңайтқыштар болмаса, жеті миллиард адамды асырауға жеткілікті тамақ болмас еді. Адамның ішкі жүйесіндегі осы өзгерістер Жер жүйесінің барлық құрамдас бөліктеріне тікелей әсер етеді. Атмосфераның химиялық құрамы айтарлықтай өзгерді. Көмірқышқыл газы, метан және азот оксиді сияқты маңызды парниктік газдардың концентрациясы қарқынды түрде өсуде. Антарктида үстінде озон қабатында үлкен тесік пайда болды. Балық шаруашылығы құлдырады: әлемдегі балық шаруашылығының көп бөлігі қазір толық немесе артық пайдаланылуда. Тропикалық жаңбырлы ормандардың 30 пайызы жойылды. 2000 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Пол Круцен адамзат қоғамы соңғы 250 жылда планетаны жаңа геологиялық дәуірге – Антропоценге итермелегенін жариялады. Бұл атау қалыптасып, Антропоценді ресми түрде қабылдау туралы шақырулар көбейді. Егер қабылданса, бұл барлық геологиялық дәуірлердің ең қысқасы болуы мүмкін. Дәлелдерге сүйенсек, адамның Жер жүйесінің өзара байланысты құрамдас бөліктерін өзгертуге қатысты әрекеттері жалғаса берсе, бұл Жер жүйесін бір жағдайдан басқа жағдайға түсіруі мүмкін.
Қоғам
Қоғамдық контексттегі жаһандық өзгерістер әлеуметтік, мәдени, технологиялық, саяси, экономикалық және құқықтық өзгерістерді қамтиды. Жаһандық өзгерістер мен қоғамға тікелей қатысты ұғымдар – жаһандану және жаһандық интеграция. Жаһандану қашықтықтағы сауда мен қала құрылысынан бастау алды. Ең алғашқы қашықтықтағы сауда жолдары туралы мәліметтер б.з.д. үшінші мыңжылдықта тіркелген. Месопотамиядағы шумерлер қазіргі Үндістан аумағындағы Инд өзені алқабындағы елді мекендермен сауда жасаған. 1750 жылдан бері, бірақ одан да маңыздысы, 1950 жылдардан бастап жаһандық интеграция қарқыны артты. Осы кезеңде коммуникация, көлік және компьютерлік технология салаларында үлкен жаһандық өзгерістер орын алды. Идеялар, мәдениеттер, адамдар, тауарлар, қызметтер және ақша планета бойынша оңай қозғалысқа ие болды. Осы жаңа жаһандық байланыс және ақпараттың еркін ағыны басқа мәдениеттер, қақтығыстар, діндер және тыйымдар туралы көзқарастарды түбірімен өзгертті. Қазір әлеуметтік қозғалыстар планеталық деңгейде құрылып, әрекет ете алады. 2008-2009 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы әлеуметтік және экологиялық жаһандық өзгерістердің байланысын көрсетті, егер одан әрі дәлел қажет болса. Дағдарыс АҚШ, Еуропа және Азияның көп бөлігі сияқты планетаның негізгі экономикалық державаларын рецессияға ұшыратты. Global Carbon Project мәліметтері бойынша, 2000 мен 2008 жылдар аралығында көмірқышқыл газының атмосфераға шығарылуы жылына шамамен 3,4% өссе, 2008 жылы бұл көрсеткіш 2% шамасына төмендеді. Қоғамдардың барлығы қазіргі таңда жылдам жаһандық өзгерістердің (оның ішінде климаттың өзгеруінің) нәтижесінде бұрын-соңды болмаған сын-қатерлерге тап болып отыр. Мұндай жағдайда трансформациялық әлеуметтік оқу жүйелеріне және жасыл дағдыларды дамыту жолдарына белсенді үлес қосу қажет. Осы бағыттағы жұмыстар Оңтүстік Африка мен Африкада климатқа төзімді дамуды және тұрақты, әлеуметтік әділетті қоғамды құруға қабілеттілікті арттыруға көмектеседі.
Планеталық басқару
Адамдар планетаның биогеохимиялық циклдерін, салдары туралы шектеулі біліммен және тиянақты реттеусіз өзгертіп жатыр. Біріккен Ұлттар Ұйымы соғыстарды тоқтату және елдер арасында диалог құру үшін құрылды. Ол аймақтық немесе жаһандық деңгейдегі үлкен экологиялық апаттарды болдырмау мақсатымен құрылмаған. Дегенмен, БҰҰ аясында Климаттың өзгеруі жөніндегі негізгі конвенция, Монреаль протоколы, Құрғақшылықпен күресу жөніндегі конвенция және Биологиялық әртүрлілік жөніндегі конвенция сияқты бірнеше халықаралық экологиялық конвенциялар бар. Бұдан өзге, БҰҰ-ның қоршаған орта және даму саласындағы қызметін үйлестіруге жауапты екі органы бар: Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (БҰҰҚОБ) және Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ). 2004 жылы IGBP "Жаһандық өзгерістер және Жер жүйесі, қысымға түскен планета" атты басылымды жариялады.