Солтүстік жеті жылдық соғыс (1563-1570) – Швеция мен Дания-Норвегия, Любек, Польша-Литва арасындағы шайқас. Кальмар одағының күйреуіне байланысты туды. Тартыс нәтижесі – бейбіт келісім.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
16 ғасырда Скандинавияда болған соғыс.
16th century war fought in Scandinavia
Солтүстік жеті жылдық соғыс (кейде Скандинавиядағы жеті жылдық соғыс, Бірінші Солтүстік соғыс немесе Солтүстіктің жеті жылдық соғысы деп аталады) 1563 және 1570 жылдар аралығында Швеция Корольдігі мен Дания-Норвегия, Любек және Польша-Литва коалициясы арасында өтті. Соғыстың себебі Дания королі Фредерик II-нің Кальмар одағының таратылуына наразылығы және Швеция королі Эрик XIV-нің Данияның басымдығын жоңқысымен бұзу ниеті болды. Шайқастар екі тараптың әскерлері шаршағанша, көптеген адамның қаза болуымен аяқталды. Соңында Штеттин шарты жасалды, бірақ ешбір тарап жаңа территорияларға ие бола алмады.
The Northern Seven Years' War (also known as the Nordic Seven Years' War, the First Northern War, the Seven Years' War of the North or the Seven Years War in Scandinavia) was fought between the Kingdom of Sweden and a coalition of Denmark–Norway, Lübeck, and Poland–Lithuania between 1563 and 1570. The war was motivated by the dissatisfaction of King Frederick II of Denmark with the dissolution of the Kalmar Union, and the will of King Eric XIV of Sweden to break Denmark's dominating position. The fighting continued until both armies had been exhausted, and many men died. The resulting Treaty of Stettin was a stalemate, with neither party gaining any new territory.
Контекст
Бұрынғы үш скандинавиялық патшалық – Швеция, Норвегия және Данияның Кальмар одағы 1397 жылдан 1523 жылға дейін үзіліс-үзіліспен сақталды, соңында Данияның үстемдігіне шведтердің наразылығы күшейгеннен кейін құлады. 1471 жылы жемісті көтеріліс шведтердің Брункеберг шайқасында жеңіске жеткеніне әкелді, бұл Бонда-Стур ақсүйектері басшылығымен одаққа қарсы күшті қозғалысты құрды. 1520 жылы Дания королі Кристиан II Швецияны қайта басып алып, Стокгольмдегі қанды оқиғада одаққа қарсы топқа қатыгез кек қайтарды. Стокгольмнің жетекші азаматтарының ішінде 80-нен астам ақсүйек ерлер мен әйелдер өлімге кесілді, бірақ бұл Кристиан II үшін күтпеген салдарға әкелді. Швециядағы билік вакуумы, Кристиан II-нің тақтан бас тартыуымен бірігіп, Густав Васаға 1523 жылдың маусымында Швецияны бақылауға алуға және Любек пен Данциг ханзадалық қалаларының қолдауымен таққа отыруға мүмкіндік берді. Васа тұсында Кальмар одағы таратылып, Швеция Дания-Норвегияның бәсекелесі ретінде нығайа бастады. 1559 жылы таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Дания королі Фредерик II өзінің қарт майдан командирі Йохан Ранцауға Дитмарш шағын шаруа республикасынан кек алуды бұйырды, ол бірнеше апта ішінде жеңіліп, Дания-Норвегияның билігіне бағынды. Келесі жылы Дания Балтық теңізіндегі Осел аралын иелену арқылы кеңеюді жалғастырды. 1561 жылы Орден мемлекеттерінің солтүстік Балтықтағы маңызды бөлігі оның үлкен магистрі Готтард Кеттлермен секуляризацияланғанда, Дания мен Швеция Ливон соғысына араласуға қызығушылық танытты. Бұл қақтығыс барысында Швеция королі Эрик Данияның Эстонияны басып алу жоспарларын сәтті тоқтатты. Ол Балтық теңізін бақылауға ұмтылды, сонымен қатар Фредерикке Данияның елтаңбасынан дәстүрлі шведтік Үш тәж белгісін алып тастауды талап етті – Кристиан III және Густав Васа заманынан бері дау тудырған мәселе. 1563 жылдың ақпанында швед елшілері Эриктің Гессеннің Кристинамен некелесуі туралы келіссөздер жүргізу үшін Гессенге жіберілді, бірақ олар Копенгагенде тоқтатылды. Жауап ретінде Эрик өзінің елтаңбасына Норвегия мен Данияның белгілерін қосты және Данияның осы белгілерді алып тастау туралы өтініштерін қабылдамады. Любек, Эриктің Ресей саудасына кедергі келтіргеніне және сауда жеңілдіктерін жойғанына наразы болып, Даниямен соғыс одағына қосылды. Балтық саудасын бақылауға ниеттенген Польша-Литва одағы да қосылды. 1563 жылдың мамырында соғыс ресми түрде жарияланбастан бұрын шайқастар басталды.
The Kalmar Union of the three former Scandinavian Kingdoms of Sweden, Norway, and Denmark lasted on and off from 1397 to 1523, until it finally collapsed following the continued Swedish resentment of Danish domination. A successful rebellion in 1471 led to Swedish victory at the Battle of Brunkeberg, which established a powerful anti Union movement under the leadership of the Bonde–Sture nobles. In 1520, Christian II of Denmark reconquered Sweden and took a bloody revenge on the anti Union faction at the Stockholm Bloodbath. More than 80 noble men and ladies, including leading citizens of Stockholm, were executed, but the result severely backfired on Christian II. In Sweden, the internal power vacuum, combined with the abdication of Christian II, provided the opportunity for Gustav Vasa to consolidate control of Sweden and claim the throne in June 1523, with the support of peasants and the Hanseatic towns of Lübeck and Danzig. Under Vasa, the Kalmar Union was finally dissolved, and Sweden began establishing itself as a rival power of Denmark–Norway. Shortly after his coronation in 1559, King Frederick II of Denmark ordered his ageing field commander Johan Rantzau to avenge the humiliating Danish defeat against the small peasant republic of Ditmarsh, which was defeated in a matter of a few weeks and brought under the Danish Norwegian crown. During the next year, the Danish expansion continued with the possession of the Baltic Sea island of Ösel. In 1561, when a sizeable remnant of the Order states in the northern Baltics were secularized by its grand master Gotthard Kettler, both Denmark and Sweden were attracted to intervene in the Livonian War. During this conflict, King Eric of Sweden successfully obstructed the Danish plans to conquer Estonia. He sought to dominate the Baltic Sea, while unsuccessfully pressing for Frederick to remove the traditionally Swedish insignia of Three Crowns from the Danish coat of arms; a bone of contention since Christian III and Gustav Vasa. In February 1563, Swedish messengers were sent to Hesse to negotiate Eric's marriage with Christine of Hesse but were held back in Copenhagen. In retaliation, Eric added the insignia of Norway and Denmark to his own coat of arms and refused Danish requests to remove these symbols. Lübeck, upset over obstacles to trade introduced by Eric to hinder the Russian trade as well as withdrawn trade privileges, joined Denmark in a war alliance. The Polish–Lithuanian union also joined, desiring control of the Baltic trade. Skirmishes broke out in May 1563, before war was officially declared in August that year.
Бастапқы кезең
Мамыр айында соғыстың алғашқы қимылдары басталды, Якоб Брокенхуус басқарған Дания флоты Балтық теңізіне қарай бет түзеді. 1563 жылғы 30 мамырда Борнхольмде, соғыс ресми түрде жарияланбағанмен, олар Якоб Бэгге басқарған Швеция флотына оқ атты. Нәтижесінде Дания жеңіліске ұшыраған шайқас болды. Германия патшалықтарының елшілері бейбіт келісімдер жүргізу үшін жіберілді, бірақ Росток кездесуіне шведтер келмеді. 1563 жылғы 13 тамызда Дания мен Любек елшілері Стокгольмде соғыс жариялады. Сол айда Дания королі Фредерик II Эльвсборгқа шабуыл жасады. Соғыстың басында Даниялықтар 25 000 кәсіби жалдамалы әскерімен Халландтан жол ашып, үш күндік бомбалаудан және 4 қыркүйекте алты сағаттық шабуылдан кейін Швецияның батысқа қарайтын қақпасы – Эльвсборг бекінісін басып алды. Осы арқылы Дания Швецияны Солтүстік теңізінен оқшаулап, маңызды тұз импортын тоқтату мақсатына жетті. Эрик содан кейін Хальмстадқа шабуыл жасады, бірақ нәтиже болмады; шведтердің қарсы шабуылы кәсіби Дания армиясымен кері қайтарылды. Патша әскерінен кеткен соң, Шарль де Морней қолбасшылыққа келді және Маред шайқасында Даниялықтардан жеңіліске ұшырады. Теңізде 11 қыркүйекте Оланд жанында шайқас болды, одан кейін соғыс уақытша тоқтады.
In May, the first movements of the war started as a Danish fleet under Jakob Brockenhuus sailed towards the Baltic. At Bornholm, on 30 May 1563, the fleet fired on the Swedish navy under Jakob Bagge, even though war had not officially been declared. A battle arose that ended with Danish defeat. German royal emissaries were sent to negotiate a peace, but at the meeting place of Rostock no Swedes appeared. On 13 August 1563, war was declared by emissaries from Denmark and Lübeck in Stockholm. The same month, Danish king Frederik II attacked Älvsborg. At the beginning of the war the Danes advanced from Halland with a 25,000 strong army of professional mercenaries and captured Sweden's gateway to the west, Älvsborg Fortress, after only three days of bombardment and a six hour assault on 4 September. This achieved the Danish aim of cutting off Sweden from the North Sea, blocking the all important salt imports. Eric then attacked Halmstad, without result; the Swedish counterattack was driven back by the professional Danish army. After the king's departure from his army, Charles de Mornay stepped in as the commanding officer and was beaten by the Danish at the Battle of Mared. At sea a battle broke out near Öland on 11 September, whereafter the war took a pause.
Оңтүстік
1564 жылы 30 мамырда Готланд пен Оланд арасында швед теңіз флоты мен Дания-Любек теңіз флоты арасында шайқас болды. Швед теңіз флотына Якоб Багге, ал Дания-Любек теңіз флотына Герлуф Тролле басшылық етті. Багге тұтқындалды, ал Балтық теңізіндегі ең ірі соғыс кемесі – «Марс» (сондай-ақ «Макалос» деп те аталады) батты. Швед теңіз флоты Стокгольмге шегінді, теңіз блокадасы күшінде қалды. Клас Хорн жаңа командир болып тағайындалды және 14 тамызда Оландтың солтүстігіндегі Юнгфрун аралында Дания флотымен кездесті. Нәтижесіз шайқас теңіз блокадасын күшінде қалдырды. 1565 жылы Хорн Халланд және Скан провинцияларына шабуыл жасады, сондай-ақ Бохуслен және Уддеваллаға бірнеше рет шабуылдады. Даниялықтар Вестергётланд провинциясындағы Ескі Лёдёсе қаласын өртеп жіберді. Эрик бастапқыда Даниялықтарға қарсы армияны өзі басқарды, бірақ кейін қолбасшылықты Нильс Бойеге тапсырды, ол 1564 жылғы 28 тамызда Варбергті басып алды. Даниэль Ранцау басқаратын Дания әскері 1565 жылғы 20 қазанда Аксторна шайқасында швед әскерін жеңді. Шведтер теңізде жақсы көрсетті. Швед теңіз флотына қолбасшылық ететін Хорн Дания-Любек флотын Германия жағалауына қуды, онда оның көп бөлігі жойылды. Осы жеңістен кейін Хорн Эресуннаға бет бұрып, өтетін кемелерден баж алымдарын жинады. 1565 жылғы 4 маусымда Мекленбург жағалауында Бухов шайқасы болды, онда Дания-Любек қолбасшысы Герлуф Тролле қаза тапты. 1565 жылғы 7 шілдедегі шайқаста Хорн басқаратын швед теңіз флоты Борнхольм жанында Отто Руд басқаратын Дания-Любек теңіз флотын жеңді, соның нәтижесінде Швеция Данияның флагмандық кемесі «Йегерместерді» басып алды. Осылайша сол жылы Швеция шығыс Балтық теңізіне бақылауды қамтамасыз етті. 1566 жылғы қаңтарда Швеция Бохуслендегі (сол кезде Норвегия провинциясы) Бохус бекінісін қоршауға алды, бірақ сәттілікке жете алмады. Даниэль Ранцау содан кейін өз күштерін Вестергётландқа көшірді. Теңізде Хорн Балтық теңізінде баж алымдарын жинауды жалғастырды. Оланд маңында 1566 жылғы 26 шілдеде шешілмейтін шайқас болды. 28 шілдеде Дания-Любек теңіз флотының жартысы теңіздегі дауылда жоғалып кетті. Содан кейін Хорн құрлықтағы әскерлерге қолбасшылық етуге шақырылды және 9 қыркүйекте қайтыс болды.
On 30 May 1564 a battle broke out between the Swedish navy and the Danish–Lübeck navy between Gotland and Öland. The Swedish navy was under the command of Jakob Bagge, and the Danish–Lübeck navy was under the command of Herluf Trolle. Bagge was captured and the largest warship of the Baltic, the Mars (also known as the Makalös), sunk. The Swedish navy retreated to Stockholm leaving a sea blockade in effect. Klas Horn became the new commander and met the Danish fleet at the island Jungfrun north of Öland 14 August. An inconclusive fight left the sea blockade in effect. Horn attacked the provinces Halland and Skåne in 1565 and made several attempts at Bohuslän and Uddevalla. The Danish burned old Lödöse in the province of Västergötland. Eric initially led the army against the Danish himself, but then turned over command to Nils Boije, who on 28 August 1564 took Varberg. The Danish army under Daniel Rantzau beat the Swedish army in the Battle of Axtorna on 20 October 1565. The Swedes fared better at sea. Horn, commanding the Swedish navy, pursued a Danish–Lübeck fleet onto the German coast where most of it was destroyed. After this victory Horn steered for Öresund and levied a toll on passing ships. On 4 June 1565, the Battle at Buchow took place on the Mecklenburg coast, in which the Danish–Lübeck commander Herluf Trolle was mortally wounded. In the Battle of 7 July 1565, the Swedish navy under Horn defeated a Danish–Lübeck navy under Otto Rud near Bornholm, where Sweden captured the Danish flagship the Jegermesther. Thus ensured the command of the eastern Baltic by the Swedes that year. In January 1566 Sweden unsuccessfully laid siege to Bohus Fortress in Bohuslän (then a Norwegian province). Daniel Rantzau then moved his forces into Västergötland. At sea Horn returned to taking toll charges in the Baltic. An indecisive battle at sea outside of Öland occurred on 26 July 1566. On 28 July, half the Danish–Lübeck Navy was lost in a storm at sea. Horn was then called to command troops on land, where he died 9 September.
Солтүстік
Швеция қорғалмаған Норвегияның Жемтланд провинциясын басып алды, бірақ Тронделагтың норвегиялық губернаторының басқаруымен келген күштердің қарсы шабуылымен ол тез қайтарылып алынды. Бұл күштер швед жеріне қарсы шабуыл жасауға құштар болмады. 1564 жылы Клод Колларт басшылығындағы швед әскері Жемтландты, сондай-ақ Герджедален және Тронделагты, оның ішінде Тронхейм қаласын қайта басып алды. Бастапқыда жергілікті тұрғындардан көп қарсылық көрінбесе, кейін Тронделаг халқына жасалған жамандықтар мен салық қысымы шведтердің басып кіруіне қарсы тұрудың негізін қалады. Швеция сонымен қатар Шығыс Норвегияға да шабуыл жасады. Оңтүстік-шығыста Швеция Бахус бекінісін жаулап алды, бірақ 1566 жылы оны жоғалтты. 1567 жылы әскердің бір бөлігі Østerdalen аңғары арқылы өтіп, Хамарды басып алып, Ослоға қарай жол тартты. Ал 1568 жылдың ақпан айының ортасында ол Халандқа қайтып келді. Осы жылдары соғысқан елдер арасында бейбітшілік орнатуға әрекеттер жасалды. Келіссөздерге Померания герцогтары, француз елшісі Шарль Данкай, және Рим императорлары Фердинанд I мен Максимилиан II қатысты. Императорлар Дания мен Швецияның Ливония соғысы кезінде Ливонияда басып алған территорияларын қайтаруын қалады, бірақ Швеция осы талаптарға келісуден бас тартты. 1568 жылы швед герцогы Жохан өзінің ағасы, король Эрикке қарсы сәтті төңкеріс жасады. Жохан III атымен таққа отырған ол Даниямен келіссөздер бастады, және сол жылдың 18 қарашасында Роскильдеде бейбіт келісімге қол қою туралы келісімге келді. Бірақ шведтер бұл келісімді қабылдамады, және 1569 жылы соғыс қайтадан жаңғырды. Даниялықтар 13 қарашада Варбергке шабуыл жасап, оны қайтарып алды. Ал шведтер Сканнеде үлкен жетістіктерге қол жеткізді.
Sweden occupied the undefended Norwegian province of Jemtland, which was quickly reconquered by a counterattack by forces under command of the Norwegian governor of Trøndelag. The forces were unwilling to launch a counterattack on Swedish land. In 1564 the Swedes marched under Claude Collart and re occupied Jemtland, as well as Herjedalen and Trøndelag, including the city of Trondheim. Initially facing little opposition from the locals, their subsequent ill treatment of the Trøndelag natives, along with tax pressure, laid the groundwork for later resistance to Swedish invasion. Sweden also launched attacks towards Eastern Norway. In the south east Sweden captured Båhus Fortress, but lost it in 1566. Another part of the army marched through the valley Østerdalen in 1567, captured Hamar, and continued towards Oslo. and in the middle of February 1568 he returned to Halland. Attempts were made to make peace between the fighting nations during these years. Negotiators included the dukes of Pomerania, French messenger Charles Dancay, and Holy Roman Emperors Ferdinand I and Maximilian II. The emperors wanted Denmark and Sweden to give back the territories won in Livonia, during the ongoing Livonian War, but Sweden refused to give in to those demands. In 1568, the Swedish duke John staged a successful coup d'etat against his brother, King Eric. Enthroned as king with the name John III, he began negotiations with Denmark, and on 18 November the same year this led to a draft peace agreement in Roskilde. This was turned down by the Swedes, however, and in 1569 war stirred again. The Danes attacked and reclaimed Varberg, on 13 November. The Swedes on the other hand now had great success in Skåne.
Бейбітшілік келіссөздері мен салдары
Осы кезде екі әскер де шаршап қалғандықтан, бейбітшілікке қарай келіссөздер жалғасты. 1570 жылдың қыркүйегінде Штеттинде кездесу басталды, ал 13 желтоқсанда Стеттин шартымен бейбіт келісімге қол жеткізілді. Швеция королі Норвегия, Сконе, Халланд, Блекинге және Готландқа деген барлық талаптарын қайтарды, ал Дания Швецияға деген талаптарынан бас тартты. Балтық теңізі Данияның тәуелсіздік құқығында деп жарияланды. Бұған қоса, Кальмар одағы таратылған деп мәлімделді. Швециялықтар Элвсборгты 150 000 риксдалермен сатып алды және тұтқынға алынған соғыс кемелерін қайтаруға міндетті болды. Үш тәж нышанына байланысты даулар шешілмей қалды және болашақ жанжалдардың себебі болып қала берді.
At this point, both armies were exhausted, leading to further negotiations toward peace. In September 1570 a meeting began in Stettin and peace was finally reached on 13 December 1570 with the Treaty of Stettin. The Swedish king withdrew the claims to Norway, Skåne, Halland, Blekinge, and Gotland, while the Danes withdrew their claims to Sweden. The Baltic Sea was declared sovereign Danish. In addition, the Kalmar Union was declared dissolved. The Swedes ransomed Älvsborg with 150,000 riksdaler and had to hand back captured warships. The disputes concerning the Three Crowns insignia were unresolved and remained a source of future conflict.